Prakarana 35
सोपान-प्रथम: ‘श्रद्धा का जन्म’ और ‘सम्बन्ध-स्थापन’ का द्वार। बालकाण्ड में भक्ति का अंकुर ‘सगुण-लीला’ के माध्यम से हृदय में उतरता है—गुरु, कुल, समाज, और विवाह-समारोह जैसे लोक-आधारों को ‘ईश्वर-सान्निध्य’ की सीढ़ी बनाकर। यहाँ जनक–दशरथ संवाद और अवध-प्रवेश का उत्सव साधक को यह सिखाता है कि विनय, प्रेम, मर्यादा और मंगल-आचार स्वयं मुक्ति-पथ के साधन हैं; ‘लोक’ (रीति) और ‘वेद’ (नीति) एक ही राम-तत्त्व में समाहित हैं।
આ ખંડિત અંશ (દોહા ૩૪૦–૩૪૯ની આસપાસ)માં રસ-પ્રધાનતા ‘શૃંગાર’ અને ‘હર્ષ’ની છે, પરંતુ તેનો આધાર ‘ભક્તિ-રસ’ છે. જનકનો વિનય, દશરથનો સ્નેહ, મુનિ-મંડળીને પ્રણામ, અને અવધ-નગરની મંગલ-સજ્જા—આ બધું માત્ર બાહ્ય ઉત્સવ નથી, પરંતુ ‘અંતઃકરણ-શુદ્ધિ’નું નાટ્ય-વિધાન છે. તુલસીદાસ લોક-રીતિ (આરતી, પરિછન, દાન, સજાવટ)ને ધર્મ-રચના બનાવે છે: સમાજની સામૂહિક પ્રસન્નતા ‘સત્સંગ’નો વિસ્તાર છે, જ્યાં રામ-દર્શનને ‘નયન-ફળ’ અને ‘સમસ્ત સુખ-મૂલ’ ઘોષિત કરવામાં આવે છે. નિર્ગુણ બ્રહ્મની દુર્ગમ મહિમા (નેતિ-નેતિ)ને પણ આ જ પ્રસંગમાં મૂકવામાં આવી છે, જેથી સાધક સમજે કે સગુણ-રૂપની મધુરતા નિર્ગુણની જ પરિપૂર્ણ અભિવ્યક્તિ છે. આ રીતે બાલકાંડનો આ સોપાન ‘પ્રેમ-વિનય’ને સાધના બનાવી આગળના ચરણો માટે ચિત્તને કોમળ, નમ્ર અને એકાગ્ર કરે છે.
Verses
ચોપાઈ 340.1-4
नृप करि बिनय महाजन फेरे।सादर सकल मागने टेरे।।
भूषन बसन बाजि गज दीन्हे।प्रेम पोषि ठाढ़े सब कीन्हे।।
बार बार बिरिदावलि भाषी।फिरे सकल रामहि उर राखी।।
बहुरि बहुरि कोसलपति कहहीं।जनकु प्रेमबस फिरै न चहहीं।।
पुनि कह भूपति बचन सुहाए।फिरिअ महीस दूरि बड़ि आए।।
राउ बहोरि उतरि भए ठाढ़े।प्रेम प्रबाह बिलोचन बाढ़े।।
तब बिदेह बोले कर जोरी।बचन सनेह सुधाँ जनु बोरी।।
करौ कवन बिधि बिनय बनाई।महाराज मोहि दीन्हि बड़ाई।।
nṛpa kari binaya mahājana phere |sādara sakala māgane ṭere ||
bhūṣana basana bāji gaja dīnhe |prema poṣi ṭhāṛhe saba kīnhe ||
bāra bāra biridāvali bhāṣī |phire sakala rāmahi ura rākhī ||
bahuri bahuri kosalapati kahahīṁ |janaku premabasa phirai na cahahīṁ ||
puni kaha bhūpati bacana suhāe |phiria mahīsa dūri baṛi āe ||
rāu bahori utari bhae ṭhāṛhe |prema prabāha bilocana bāṛhe ||
taba bideha bole kara jorī |bacana saneha sudhā̃ janu borī ||
karau kavana bidhi binaya banāī |mahārāja mohi dīnhi baṛāī ||
રાજા દશરથે નગરના પ્રમુખ જનોને વિનયપૂર્વક કહીને પાછા ફરાવ્યા; પછી બધા યાચકોને આદરથી બોલાવી ઊભા કર્યા. તેમને આભૂષણ, વસ્ત્ર, ઘોડા અને હાથી આપ્યા, અને પ્રેમથી તેમનું પોષણ કરી બધાને સંતુષ્ટ ઊભા કર્યા. વારંવાર તેમની સ્તુતિ કરી, અને બધા પાછા ફર્યા, રામને પોતાના હૃદયમાં રાખીને. વારંવાર કોસલપતિએ જનકને પાછા ફરવા કહ્યું, પણ જનક પ્રેમના વશીભૂત થઈ પાછા ફરવા ઈચ્છતા નહોતા. પછી રાજાએ સુંદર વચનો કહ્યા: 'હે રાજન, તમે ઘણા દૂર આવ્યા, હવે પાછા ફરો.' પછી રાજા દશરથ રથમાંથી ઉતરી ઊભા રહ્યા, અને તેમની આંખોમાં પ્રેમનો પ્રવાહ વધ્યો. પછી વિદેહપતિએ હાથ જોડીને બોલ્યા, તેમના વચનો માનો પ્રેમઅમૃતમાં ભીના હતા. 'હું કેવી રીતે વિનય બનાવું? હે મહારાજ, તમે મને ઘણી મોટી આદરણા આપી.'
દોહા 340
कोसलपति समधी सजन सनमाने सब भाँति।मिलनि परसपर बिनय अति प्रीति न हृदयँ समाति।।340।।
kosalapati samadhī sajana sanamāne saba bhā̃ti |milani parasapara binaya ati prīti na hṛdayã samāti ||340||
કોસલપતિએ પોતાના સમધી જનક અને સગા-સંબંધીઓનો સર્વ પ્રકારે સન્માન કર્યો. એકબીજાની મળવામાં અત્યંત વિનય હતો અને હૃદયમાં પ્રેમ સમાતો ન હતો.
ચોપાઈ 341.1-4
मुनि मंडलिहि जनक सिरु नावा।आसिरबादु सबहि सन पावा।।
सादर पुनि भेंटे जामाता।रूप सील गुन निधि सब भ्राता।।
जोरि पंकरुह पानि सुहाए।बोले बचन प्रेम जनु जाए।।
राम करौ केहि भाँति प्रसंसा।मुनि महेस मन मानस हंसा।।
करहिं जोग जोगी जेहि लागी।कोहु मोहु ममता मदु त्यागी।।
ब्यापकु ब्रह्मु अलखु अबिनासी।चिदानंदु निरगुन गुनरासी।।
मन समेत जेहि जान न बानी।तरकि न सकहिं सकल अनुमानी।।
महिमा निगमु नेति कहि कहई।जो तिहुँ काल एकरस रहई।।
muni maṁḍalihi janaka siru nāvā |āsirabādu sabahi sana pāvā ||
sādara puni bheṁṭe jāmātā |rūpa sīla guna nidhi saba bhrātā ||
jori paṁkaruha pāni suhāe |bole bacana prema janu jāe ||
rāma karau kehi bhā̃ti prasaṁsā |muni mahesa mana mānasa haṁsā ||
karahiṁ joga jogī jehi lāgī |kohu mohu mamatā madu tyāgī ||
byāpaku brahmu alakhu abināsī |cidānaṁdu niraguna gunarāsī ||
mana sameta jehi jāna na bānī |taraki na sakahiṁ sakala anumānī ||
mahimā nigamu neti kahi kahaī |jo tihũ kāla ekarasa rahaī ||
જનકે મુનિઓના મંડળને શિર નમાવ્યું, અને સૌ પાસેથી આશીર્વાદ મેળવ્યો. પછી તેમણે આદરપૂર્વક પોતાના જમાઈઓને ગળે લગાડ્યા, જે સર્વ ચાર ભાઈઓ રૂપ, શીલ અને ગુણોના ખજાના હતા. પોતાના સુંદર કમળ-હાથ જોડીને તેમણે એવા વચનો બોલ્યા જે જણું પ્રેમમાંથી જન્મ્યા હોય. "હે રામ, હું તમારી કેવી પ્રશંસા કરું? તમે મુનિઓના અને મહેશના મનના માનસસરોવરમાં વિચરતા હંસ છો." "જે યોગીઓએ ક્રોધ, મોહ, મમતા અને મદ ત્યાગી દીધા છે, તે તમારા માટે જ યોગ કરે છે." "તમે સર્વવ્યાપી બ્રહ્મ છો, અદૃશ્ય અને અવિનાશી, ચિદાનંદસ્વરૂપ, નિર્ગુણ અને તેમ છતાં સર્વ ગુણોનો સમૂહ છો." "મન સાથે વાણી તમને જાણી શકતી નથી, અને સર્વ અનુમાન કરનારા તર્કથી તમને જાણી શકતા નથી." "વેદ તમારી મહિમાને નેતિ-નેતિ કહીને વર્ણન કરે છે; તમે ત્રણેય કાળમાં એકરસ રહેતા છો."
દોહા 341
नयन बिषय मो कहुँ भयउ सो समस्त सुख मूल।सबइ लाभु जग जीव कहँ भएँ ईसु अनुकुल।।341।।
nayana biṣaya mo kahũ bhayau so samasta sukha mūla |sabai lābhu jaga jīva kahã bhaẽ īsu anukula ||341||
જે સર્વ સુખોનું મૂળ છે તે મારી આંખોનો વિષય બન્યા. ઈશ્વર અનુકૂળ થતાં જગતના સર્વ જીવોને સર્વ લાભ પ્રાપ્ત થાય છે.
ચોપાઈ 342.1-4
सबहि भाँति मोहि दीन्हि बड़ाई।निज जन जानि लीन्ह अपनाई।।
होहिं सहस दस सारद सेषा।करहिं कलप कोटिक भरि लेखा।।
मोर भाग्य राउर गुन गाथा।कहि न सिराहिं सुनहु रघुनाथा।।
मै कछु कहउँ एक बल मोरें।तुम्ह रीझहु सनेह सुठि थोरें।।
बार बार मागउँ कर जोरें।मनु परिहरै चरन जनि भोरें।।
सुनि बर बचन प्रेम जनु पोषे।पूरनकाम रामु परितोषे।।
करि बर बिनय ससुर सनमाने।पितु कौसिक बसिष्ठ सम जाने।।
बिनती बहुरि भरत सन कीन्ही।मिलि सप्रेमु पुनि आसिष दीन्ही।।
sabahi bhā̃ti mohi dīnhi baṛāī |nija jana jāni līnha apanāī ||
hohiṁ sahasa dasa sārada seṣā |karahiṁ kalapa koṭika bhari lekhā ||
mora bhāgya rāura guna gāthā |kahi na sirāhiṁ sunahu raghunāthā ||
mai kachu kahaũ eka bala moreṁ |tumha rījhahu saneha suṭhi thoreṁ ||
bāra bāra māgaũ kara joreṁ |manu pariharai carana jani bhoreṁ ||
suni bara bacana prema janu poṣe |pūranakāma rāmu paritoṣe ||
kari bara binaya sasura sanamāne |pitu kausika basiṣṭha sama jāne ||
binatī bahuri bharata sana kīnhī |mili sapremu puni āsiṣa dīnhī ||
બધા પ્રકારે તમે મને માન આપ્યું છે, પોતાનો દાસ જાણીને મને અપનાવ્યો છે. જો હજારો સરસ્વતી અને શેષનાગ હોય, અને તેઓ કરોડો કલ્પ સુધી હિસાબ રાખે, તો પણ તેઓ મારા ભાગ્ય અને તમારા ગુણની કથા કહીને પૂર્ણ ન કરી શકે, સાંભળો હે રઘુનાથ. છતાં હું કંઈક કહું છું, કારણ કે મારું એક બળ છે કે તમે અતિ થોડા પ્રેમથી પણ પ્રસન્ન થાઓ. વારેવારે હાથ જોડીને હું આ માંગું છું કે મારું મન ક્યારેય ભૂલથી પણ તમારા ચરણ ન છોડે. આ ઉત્તમ વચનો સાંભળીને, પ્રેમથી પોષાયા જેવા, પૂર્ણકામ રામ પ્રસન્ન થયા. ઉત્તમ વિનયથી તેમણે પોતાના સસરાનું સન્માન કર્યું, તેમને પોતાના પિતા, કૌશિક અને વસિષ્ઠ સમાન જાણ્યા. પછી તેમણે ભરત પાસે વિનંતી કરી, અને પ્રેમથી મળીને જનકે તેમને આશીર્વાદ આપ્યો.
દોહા 342
मिले लखन रिपुसूदनहि दीन्हि असीस महीस।भए परस्पर प्रेमबस फिरि फिरि नावहिं सीस।।342।।
mile lakhana ripusūdanahi dīnhi asīsa mahīsa |bhae paraspara premabasa phiri phiri nāvahiṁ sīsa ||342||
લક્ષ્મણ અને શત્રુઘ્ન રાજા જનકને મળ્યા અને તેમણે તેમને આશીર્વાદ આપ્યા. પરસ્પર પ્રેમમાં વશ થઈને તેઓ વારંવાર શિર ઝુકાવવા લાગ્યા.
ચોપાઈ 343.1-4
बार बार करि बिनय बड़ाई।रघुपति चले संग सब भाई।।
जनक गहे कौसिक पद जाई।चरन रेनु सिर नयनन्ह लाई।।
सुनु मुनीस बर दरसन तोरें।अगमु न कछु प्रतीति मन मोरें।।
जो सुखु सुजसु लोकपति चहहीं।करत मनोरथ सकुचत अहहीं।।
सो सुखु सुजसु सुलभ मोहि स्वामी।सब सिधि तव दरसन अनुगामी।।
कीन्हि बिनय पुनि पुनि सिरु नाई।फिरे महीसु आसिषा पाई।।
चली बरात निसान बजाई।मुदित छोट बड़ सब समुदाई।।
रामहि निरखि ग्राम नर नारी।पाइ नयन फलु होहिं सुखारी।।
bāra bāra kari binaya baṛāī |raghupati cale saṁga saba bhāī ||
janaka gahe kausika pada jāī |carana renu sira nayananha lāī ||
sunu munīsa bara darasana toreṁ |agamu na kachu pratīti mana moreṁ ||
jo sukhu sujasu lokapati cahahīṁ |karata manoratha sakucata ahahīṁ ||
so sukhu sujasu sulabha mohi svāmī |saba sidhi tava darasana anugāmī ||
kīnhi binaya puni puni siru nāī |phire mahīsu āsiṣā pāī ||
calī barāta nisāna bajāī |mudita choṭa baṛa saba samudāī ||
rāmahi nirakhi grāma nara nārī |pāi nayana phalu hohiṁ sukhārī ||
વારંવાર વિનય અને સ્તુતિ કરીને રઘુપતિ સર્વ ભાઈઓ સાથે ચાલ્યા. જનક જઈને કૌશિકના ચરણ પકડ્યા અને તેમના ચરણોની ધૂળ શિર અને નયનોમાં લગાવી. સાંભળો મુનીશ્વર, આપના દર્શનથી મારા મનને એવી પ્રતીતિ છે કે હવે કંઈ પણ અગમ્ય નથી. જે સુખ અને સુયશ લોકપતિ લોકો ઈચ્છે છે અને મનોરથ કહેવામાં પણ સંકોચે છે, તે સુખ અને સુયશ મને સ્વામીના દર્શનથી સુલભ છે; સર્વ સિદ્ધિઓ આપના દર્શનના અનુગામી છે. ફરી-ફરી શિર નમાવીને વિનય કર્યો અને આશીર્વાદ મેળવીને રાજા પરત ફર્યા. બરાત નગારા વગાડતી ચાલી અને નાના-મોટા સર્વ સમુદાયમાં આનંદ હતો. રામને નિહાળીને ગામના નર-નારીઓએ નયનોનું ફળ મેળવ્યું અને સુખી થયા.
દોહા 343
बीच बीच बर बास करि मग लोगन्ह सुख देत।अवध समीप पुनीत दिन पहुँची आइ जनेत।।343।।
bīca bīca bara bāsa kari maga loganha sukha deta |avadha samīpa punīta dina pahũcī āi janeta ||343||
વચ્ચે વચ્ચે ઉત્તમ સ્થાનો પર વિશ્રામ કરતા અને માર્ગના લોકોને સુખ આપતા, અયોધ્યાની નજીક પવિત્ર દિવસે વિવાહયાત્રા પહોંચી આવી.
ચોપાઈ 344.1-4
हने निसान पनव बर बाजे।भेरि संख धुनि हय गय गाजे।।
झाँझि बिरव डिंडमीं सुहाई।सरस राग बाजहिं सहनाई।।
पुर जन आवत अकनि बराता।मुदित सकल पुलकावलि गाता।।
निज निज सुंदर सदन सँवारे।हाट बाट चौहट पुर द्वारे।।
गलीं सकल अरगजाँ सिंचाई।जहँ तहँ चौकें चारु पुराई।।
बना बजारु न जाइ बखाना।तोरन केतु पताक बिताना।।
सफल पूगफल कदलि रसाला।रोपे बकुल कदंब तमाला।।
लगे सुभग तरु परसत धरनी।मनिमय आलबाल कल करनी।।
hane nisāna panava bara bāje |bheri saṁkha dhuni haya gaya gāje ||
jhā̃jhi birava ḍiṁḍamīṁ suhāī |sarasa rāga bājahiṁ sahanāī ||
pura jana āvata akani barātā |mudita sakala pulakāvali gātā ||
nija nija suṁdara sadana sãvāre |hāṭa bāṭa cauhaṭa pura dvāre ||
galīṁ sakala aragajā̃ siṁcāī |jahã tahã caukeṁ cāru purāī ||
banā bajāru na jāi bakhānā |torana ketu patāka bitānā ||
saphala pūgaphala kadali rasālā |rope bakula kadaṁba tamālā ||
lage subhaga taru parasata dharanī |manimaya ālabāla kala karanī ||
નગારા વગાડાયા અને ઉત્તમ ઢોલ વાગ્યા, ભેરી અને શંખનો નાદ ગુંજ્યો અને ઘોડા તથા હાથીઓ ચીંઘડ્યા. ઝાંઝર, મોટા શિંગ અને સુંદર ડમરૂ વાગ્યા, અને સહનાઈઓ મધુર રાગોમાં વાગી. નગરના લોકો બરાત આવી રહી છે સાંભળીને બધા આનંદિત થયા, અને તેમના શરીર પર રોમાંચ ઊભા થયા. પોતપોતાના સુંદર ઘરો સજાવ્યા, અને બજાર, રસ્તા, ચોક તથા નગરના દરવાજા પણ. બધી ગલીઓમાં સુગંધિત જળ છંટકાયું, અને જ્યાં ત્યાં સુંદર ચોક દોરાયા. સજાવેલો બજાર વર્ણન કરવા ન જાય, જેમાં તોરણ, ધ્વજ, પતાકા અને છત્રી હતા. ફળોથી યુક્ત સુપારીના વૃક્ષ, કેળા અને કેરીના વૃક્ષ રોપાયા, સાથે બકુળ, કદંબ અને તમાળ વૃક્ષ પણ. સુંદર વૃક્ષ ભૂમિને સ્પર્શતા જ લાગ ગયા, જે મણિઓથી બનેલા કલાત્મક આલબાલમાં લગાવ્યા હતા.
દોહા 344
बिबिध भाँति मंगल कलस गृह गृह रचे सँवारि।सुर ब्रह्मादि सिहाहिं सब रघुबर पुरी निहारि।।344।।
bibidha bhā̃ti maṁgala kalasa gṛha gṛha race sãvāri |sura brahmādi sihāhiṁ saba raghubara purī nihāri ||344||
ઘરે ઘરે વિવિધ પ્રકારના મંગલ કલશ સજાવીને ગોઠવાયા. સુર, બ્રહ્મા આદિ બધાએ રઘુકુળ-શ્રેષ્ઠની નગરી નિહાળીને લાલસા વ્યક્ત કરી.
ચોપાઈ 345.1-4
भूप भवन तेहि अवसर सोहा।रचना देखि मदन मनु मोहा।।
मंगल सगुन मनोहरताई।रिधि सिधि सुख संपदा सुहाई।।
जनु उछाह सब सहज सुहाए।तनु धरि धरि दसरथ दसरथ गृहँ छाए।।
देखन हेतु राम बैदेही।कहहु लालसा होहि न केही।।
जुथ जूथ मिलि चलीं सुआसिनि।निज छबि निदरहिं मदन बिलासनि।।
सकल सुमंगल सजें आरती।गावहिं जनु बहु बेष भारती।।
भूपति भवन कोलाहलु होई।जाइ न बरनि समउ सुखु सोई।।
कौसल्यादि राम महतारीं।प्रेम बिबस तन दसा बिसारीं।।
bhūpa bhavana tehi avasara sohā |racanā dekhi madana manu mohā ||
maṁgala saguna manoharatāī |ridhi sidhi sukha saṁpadā suhāī ||
janu uchāha saba sahaja suhāe |tanu dhari dhari dasaratha dasaratha gṛhã chāe ||
dekhana hetu rāma baidehī |kahahu lālasā hohi na kehī ||
jutha jūtha mili calīṁ suāsini |nija chabi nidarahiṁ madana bilāsani ||
sakala sumaṁgala sajeṁ āratī |gāvahiṁ janu bahu beṣa bhāratī ||
bhūpati bhavana kolāhalu hoī |jāi na barani samau sukhu soī ||
kausalyādi rāma mahatārīṁ |prema bibasa tana dasā bisārīṁ ||
તે સમયે રાજાનો મહેલ શોભાથી ઝળહળતો હતો, અને તેની શણગાર જોઈને કામદેવનું મન મોહિત થઈ ગયું. મંગળ શુભ લક્ષણો, મનોહર સુંદરતા, ઋદ્ધિ, સિદ્ધિ, સુખ અને સંપત્તિ બધી ત્યાં સુંદર લાગતી હતી. જાણે સઘળા ઉત્સવના આનંદો, સ્વભાવે સુંદર, શરીર ધારણ કરીને દશરથના ઘરમાં છવાઈ ગયા. રામ અને જાનકીના દર્શન માટે કહો, કોના મનમાં લાલસા ઉત્પન્ન ન થાય? સુહાગણ સ્ત્રીઓ ટોળી-ટોળીમાં ભેગી થઈને ચાલી, અને પોતાના સૌંદર્યથી કામદેવની પત્નીને પણ ફિક્કી કરી દીધી. સર્વ પ્રકારની મંગળ વસ્તુઓ અને આરતીથી સજેલી, તે ગાતી જાણે સરસ્વતીએ અનેક રૂપ ધારણ કર્યા હોય. રાજાના મહેલમાં કોલાહલ થતો હતો, અને તે ક્ષણનું સુખ વર્ણન કરી શકાય નહીં. કૌસલ્યા આદિ રામની માતાઓ પ્રેમમાં વ્યાપાઈને પોતાના શરીરની દશા ભૂલી ગઈ.
દોહા 345
दिए दान बिप्रन्ह बिपुल पूजि गनेस पुरारी।प्रमुदित परम दरिद्र जनु पाइ पदारथ चारि।।345।।
die dāna bipranha bipula pūji ganesa purārī |pramudita parama daridra janu pāi padāratha cāri ||345||
બ્રાહ્મણોને ભરપૂર દાન આપ્યું, ગણેશ અને ત્રિપુરારિ શિવની પૂજા કરીને. તેઓ અત્યંત આનંદિત થયા, જેમ કોઈ અતિ દરિદ્ર માણસ ચારેય પદાર્થ મેળવી લે તેમ.
ચોપાઈ 346.1-4
मोद प्रमोद बिबस सब माता।चलहिं न चरन सिथिल भए गाता।।
राम दरस हित अति अनुरागीं।परिछनि साजु सजन सब लागीं।।
बिबिध बिधान बाजने बाजे।मंगल मुदित सुमित्राँ साजे।।
हरद दूब दधि पल्लव फूला।पान पूगफल मंगल मूला।।
अच्छत अंकुर लोचन लाजा।मंजुल मंजरि तुलसि बिराजा।।
छुहे पुरट घट सहज सुहाए।मदन सकुन जनु नीड़ बनाए।।
सगुन सुंगध न जाहिं बखानी।मंगल सकल सजहिं सब रानी।।
रचीं आरतीं बहुत बिधाना।मुदित करहिं कल मंगल गाना।।
moda pramoda bibasa saba mātā |calahiṁ na carana sithila bhae gātā ||
rāma darasa hita ati anurāgīṁ |parichani sāju sajana saba lāgīṁ ||
bibidha bidhāna bājane bāje |maṁgala mudita sumitrā̃ sāje ||
harada dūba dadhi pallava phūlā |pāna pūgaphala maṁgala mūlā ||
acchata aṁkura locana lājā |maṁjula maṁjari tulasi birājā ||
chuhe puraṭa ghaṭa sahaja suhāe |madana sakuna janu nīṛa banāe ||
saguna suṁgadha na jāhiṁ bakhānī |maṁgala sakala sajahiṁ saba rānī ||
racīṁ āratīṁ bahuta bidhānā |mudita karahiṁ kala maṁgala gānā ||
બધી માતાઓ આનંદ અને પ્રમોદમાં વિભોર થઈ ગઈ હતી; તેમના પગ ચાલતા નહોતા, અને તેમના શરીર શિથિલ થઈ ગયા હતા. રામના દર્શન માટે અત્યંત અનુરાગ સાથે, બધાએ સ્વાગતની સામગ્રી તૈયાર કરવાનું શરૂ કર્યું. વિવિધ પ્રકારના વાદ્યો વગાડવામાં આવ્યા, અને સુમિત્રા આનંદિત થઈને મંગળ વસ્તુઓ સજાવવા લાગી. હળદર, દૂર્વા ઘાસ, દહી, કૂંપળ અને ફૂલો, પાન અને સુપારી, તથા મંગળમય મૂળો હતા. અક્ષત, અંકુર, ગોરોચન અને લાજા, અને મંજુલ તુલસીની મંજરીઓ શોભતી હતી. સોનાના ઘડા, રંગના લેપથી સુશોભિત, સ્વાભાવિક રીતે સુંદર હતા, જાણે કામદેવના પક્ષીઓએ તેમાં માળો બનાવ્યો હોય. શુભ શકુન અને સુગંધનું વર્ણન થઈ શકતું નહોતું; બધી રાણીઓ સર્વ મંગળ વસ્તુઓ સજાવવા લાગી. તેમણે અનેક પ્રકારે આરતીની રચના કરી, અને આનંદિત થઈને મધુર મંગળ ગીતો ગાવા લાગી.
દોહા 346
कनक थार भरि मंगलन्हि कमल करन्हि लिएँ मात।चलीं मुदित परिछनि करन पुलक पल्लवित गात।।346।।
kanaka thāra bhari maṁgalanhi kamala karanhi liẽ māta |calīṁ mudita parichani karana pulaka pallavita gāta ||346||
સોનાના થાળમાં મંગલ વસ્તુઓ ભરીને માતાઓએ પોતાના કમળ સમાન હાથમાં તે લીધી. તેઓ આનંદથી પ્રસન્ન થઈને સ્વાગત કરવા માટે ચાલી, તેમના શરીર આનંદથી પુલકિત અને નવપલ્લવિત થઈ રહ્યા હતા, જેમ વૃક્ષોમાં નવા કોંપલ ફૂટે છે.
ચોપાઈ 347.1-4
धूप धूम नभु मेचक भयऊ।सावन घन घमंडु जनु ठयऊ।।
सुरतरु सुमन माल सुर बरषहिं।मनहुँ बलाक अवलि मनु करषहिं।।
मंजुल मनिमय बंदनिवारे।मनहुँ पाकरिपु चाप सँवारे।।
प्रगटहिं दुरहिं अटन्ह पर भामिनि।चारु चपल जनु दमकहिं दामिनि।।
दुंदुभि धुनि घन गरजनि घोरा।जाचक चातक दादुर मोरा।।
सुर सुगन्ध सुचि बरषहिं बारी।सुखी सकल ससि पुर नर नारी।।
समउ जानी गुर आयसु दीन्हा।पुर प्रबेसु रघुकुलमनि कीन्हा।।
सुमिरि संभु गिरजा गनराजा।मुदित महीपति सहित समाजा।।
dhūpa dhūma nabhu mecaka bhayaū |sāvana ghana ghamaṁḍu janu ṭhayaū ||
surataru sumana māla sura baraṣahiṁ |manahũ balāka avali manu karaṣahiṁ ||
maṁjula manimaya baṁdanivāre |manahũ pākaripu cāpa sãvāre ||
pragaṭahiṁ durahiṁ aṭanha para bhāmini |cāru capala janu damakahiṁ dāmini ||
duṁdubhi dhuni ghana garajani ghorā |jācaka cātaka dādura morā ||
sura sugandha suci baraṣahiṁ bārī |sukhī sakala sasi pura nara nārī ||
samau jānī gura āyasu dīnhā |pura prabesu raghukulamani kīnhā ||
sumiri saṁbhu girajā ganarājā |mudita mahīpati sahita samājā ||
ધૂપના ધુમાડાથી આકાશ કાળું થઈ ગયું, જાણે સાવણ મહિનાના ઘનઘમંડ વાદળો ભર્યા હોય. દેવો સ્વર્ગના વૃક્ષોના ફૂલોની માળાઓ વરસાવવા લાગ્યા, જાણે બગલાની હારમાળા મનને મોહી રહી હોય. દરવાજાઓ પરના સુંદર મણિમય તોરણ એવા લાગતા હતા, જાણે ઇન્દ્રનો ધનુષ સજાવેલો હોય. છતો પરની સુંદર સ્ત્રીઓ દેખાઈને છુપાતી હતી, જાણે રમણીય ચપળ વીજળીના ઝબકારા હોય. નગારાનો અવાજ વાદળોની ભયંકર ગર્જના જેવો હતો, અને યાચકો ચાતક, દાદર અને મોર જેવા હતા. સુગંધિત પવિત્ર વરસાદ પડતો હતો, અને નગરના સર્વ પુરુષો અને સ્ત્રીઓ તેથી સુખી થયેલા પાક જેવા હતા. સમય જાણીને ગુરુએ આજ્ઞા આપી, અને રઘુકુળના મણિએ નગરમાં પ્રવેશ કર્યો. શંભુ, ગિરજા અને ગણરાજને સ્મરીને રાજા પોતાના સમાજ સહિત આનંદથી પ્રવેશ કર્યો.
દોહા 347
होहिं सगुन बरषहिं सुमन सुर दुंदुभीं बजाइ।बिबुध बधू नाचहिं मुदित मंजुल मंगल गाइ।।347।।
hohiṁ saguna baraṣahiṁ sumana sura duṁdubhīṁ bajāi |bibudha badhū nācahiṁ mudita maṁjula maṁgala gāi ||347||
શુભ શકુન થયા, દેવોએ ફૂલો વરસાવ્યા અને દુંદુભી વગાડી। વિવિધ દેવોની પત્નીઓ આનંદથી નાચી અને મધુર મંગલ ગીતો ગાયાં।
ચોપાઈ 348.1-4
मागध सूत बंदि नट नागर।गावहिं जसु तिहु लोक उजागर।।
जय धुनि बिमल बेद बर बानी।दस दिसि सुनिअ सुमंगल सानी।।
बिपुल बाजने बाजन लागे।नभ सुर नगर लोग अनुरागे।।
बने बराती बरनि न जाहीं।महा मुदित मन सुख न समाहीं।।
पुरबासिन्ह तब राय जोहारे।देखत रामहि भए सुखारे।।
करहिं निछावरि मनिगन चीरा।बारि बिलोचन पुलक सरीरा।।
आरति करहिं मुदित पुर नारी।हरषहिं निरखि कुँअर बर चारी।।
सिबिका सुभग ओहार उघारी।देखि दुलहिनिन्ह होहिं सुखारी।।
māgadha sūta baṁdi naṭa nāgara |gāvahiṁ jasu tihu loka ujāgara ||
jaya dhuni bimala beda bara bānī |dasa disi sunia sumaṁgala sānī ||
bipula bājane bājana lāge |nabha sura nagara loga anurāge ||
bane barātī barani na jāhīṁ |mahā mudita mana sukha na samāhīṁ ||
purabāsinha taba rāya johāre |dekhata rāmahi bhae sukhāre ||
karahiṁ nichāvari manigana cīrā |bāri bilocana pulaka sarīrā ||
ārati karahiṁ mudita pura nārī |haraṣahiṁ nirakhi kũara bara cārī ||
sibikā subhaga ohāra ughārī |dekhi dulahininha hohiṁ sukhārī ||
માગધ, સૂત, બંદી, નટ અને નગરના કુશળ કલાકારો તેમનું યશ ગાવવા લાગ્યા, જે ત્રણે લોકમાં પ્રકાશિત થતું હતું. જયઘોષનો નાદ અને વેદના નિર્મળ ઉત્તમ વચન, જે મંગલમય હતા, તે દશે દિશામાં સંભળાતા હતા. અનેક પ્રકારના વાદ્યો વાગવા લાગ્યા, અને આકાશમાં દેવતાઓ અને નગરના લોકો અનુરાગથી ભરાઈ ગયા. બરાતીઓનું વૈભવ વર્ણવવા યોગ્ય ન હતું; તે મનમાં અત્યંત આનંદિત હતા અને તેમનું સુખ સમાતું ન હતું. ત્યારે નગરના નિવાસીઓએ રાજાને જોહાર કર્યું, અને રામને જોઈને તે સુખી થયા. તે મણિઓ અને વસ્ત્રોની વર્ષા કરવા લાગ્યા, તેમની આંખોમાં જળ હતું અને શરીરમાં પુલક હતા. નગરની સ્ત્રીઓ આનંદથી આરતી કરવા લાગી, અને ચારે ઉત્તમ કુમારોને જોઈને હર્ષિત થયા. સુંદર પાલખીઓનું આવરણ ઉઠાવીને, વધૂઓને જોઈને તે વધુ સુખી થયા.
દોહા 348
एहि बिधि सबही देत सुखु आए राजदुआर।मुदित मातु परुछनि करहिं बधुन्ह समेत कुमार।।348।।
ehi bidhi sabahī deta sukhu āe rājaduāra |mudita mātu paruchani karahiṁ badhunha sameta kumāra ||348||
આ રીતે સૌને સુખ આપતા રાજકુમારો રાજદ્વારે આવ્યા. આનંદિત માતાઓએ વધૂઓ સહિત રાજકુમારો માટે પરિછન સ્વાગતવિધિ કરી.
ચોપાઈ 349.1-4
करहिं आरती बारहिं बारा।प्रेमु प्रमोदु कहै को पारा।।
भूषन मनि पट नाना जाती।करही निछावरि अगनित भाँती।।
बधुन्ह समेत देखि सुत चारी।परमानंद मगन महतारी।।
पुनि पुनि सीय राम छबि देखी।मुदित सफल जग जीवन लेखी।।
सखीं सीय मुख पुनि पुनि चाही।गान करहिं निज सुकृत सराही।।
बरषहिं सुमन छनहिं छन देवा।नाचहिं गावहिं लावहिं सेवा।।
देखि मनोहर चारिउ जोरीं।सारद उपमा सकल ढँढोरीं।।
देत न बनहिं निपट लघु लागी।एकटक रहीं रूप अनुरागीं।।
karahiṁ āratī bārahiṁ bārā |premu pramodu kahai ko pārā ||
bhūṣana mani paṭa nānā jātī |karahī nichāvari aganita bhā̃tī ||
badhunha sameta dekhi suta cārī |paramānaṁda magana mahatārī ||
puni puni sīya rāma chabi dekhī |mudita saphala jaga jīvana lekhī ||
sakhīṁ sīya mukha puni puni cāhī |gāna karahiṁ nija sukṛta sarāhī ||
baraṣahiṁ sumana chanahiṁ chana devā |nācahiṁ gāvahiṁ lāvahiṁ sevā ||
dekhi manohara cāriu jorīṁ |sārada upamā sakala ḍhãḍhorīṁ ||
deta na banahiṁ nipaṭa laghu lāgī |ekaṭaka rahīṁ rūpa anurāgīṁ ||
માતાઓ વારંવાર આરતી કરે છે, તેમનો પ્રેમ અને આનંદ કોણ કહી શકે? તેઓ અસંખ્ય પ્રકારે નાના જાતના આભૂષણો, મણિ અને વસ્ત્રો નૈવેદ્યરૂપે ન્યોછાવર કરે છે. ચારે પુત્રોને વધુઓ સહિત જોઈને માતાઓ પરમાનંદમાં મગ્ન થયા. વારંવાર સીતા અને રામનું સૌંદર્ય જોઈને તેઓ આનંદિત થયા અને પોતાના જગતના જીવનને સફળ માન્યું. સખીઓ વારંવાર સીતાના મુખને નિહાળે છે અને ગાન કરીને પોતાના સુકૃતની સ્તુતિ કરે છે. દેવતાઓ પળેપળ પુષ્પો વરસાવે છે, તેઓ નાચે છે, ગાય છે અને સેવા કરે છે. ચારે મનોહર યુગલોને જોઈને સારદા સર્વ ઉપમાઓ શોધવા લાગ્યા. આપવા ન બનાવ્યા, કારણ કે સઘળી અત્યંત લઘુ લાગી, તેથી તેઓ એકટક રૂપના અનુરાગમાં રહ્યા.
દોહા 349
निगम नीति कुल रीति करि अरघ पाँवड़े देत।बधुन्ह सहित सुत परिछि सब चलीं लवाइ निकेत।।349।।
nigama nīti kula rīti kari aragha pā̃vaṛe deta |badhunha sahita suta parichi saba calīṁ lavāi niketa ||349||
વેદોના નિયમ, યોગ્ય નીતિ અને કુળની રીત પ્રમાણે અર્ઘ્ય આપીને અને પગ મૂકવા માટે વસ્ત્ર પાથરીને, બધી માતાઓએ પોતાના પુત્રોને તેમની વધૂઓ સહિત દીવો ફેરવીને સ્વાગત કર્યું અને તેમને ભવનમાં લઈ ગયા.
Frequently Asked Questions
परम्परा में इसे ‘राम-दर्शन-मंगल’ का पाठ माना जाता है: नगर-प्रवेश, आरती-परिछन और जनक-विनय के श्रवण/पाठ से गृहस्थ-धर्म में मंगल, दाम्पत्य-सौख्य, कुल-कीर्ति और ‘दर्शन-भक्ति’ की वृद्धि होती है; विशेषतः ‘नयन-फल’ (सत्संग में राम-रूप का भाव-दर्शन) को समस्त सुख-मूल कहा गया है।
सामान्यतः मंगल-समारोह/विवाह-प्रसंग में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘सीताराम’ नाम-संपुट प्रचलित है; आरती/परिछन के साथ ‘जय जय रघुवीर समर्थ’ भी कई परम्पराओं में जोड़ा जाता है।
Ask anything about Prakarana 35 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
