Adhyaya 13

Verse 1

पुलस्त्य उवाच । क्रोष्टोः शृणु त्वं राजेंद्र वंशमुत्तमपूरुषम् । यस्यान्ववाये संभूतो विष्णुर्वृष्णिकुलोद्वहः

पुलस्त्य उवाच । क्रोष्टोः शृणु त्वं राजेन्द्र वंशमुत्तमपूरुषम् । यस्यान्ववाये सम्भूतो विष्णुर्वृष्णिकुलोद्वहः ॥

Verse 2

क्रोष्टोरेवाभवत्पुत्रो वृजिनीवान्महायशाः । तस्य पुत्रोभवत्स्वातिः कुशंकुस्तत्सुतोभवत्

क्रोष्टोः पुत्रोऽभवद् वृजिनीवान् महायशाः। तस्य स्वातिः सुतो जातः, स्वातेः कुशङ्कुरभवत्॥

Verse 3

कुशंकोरभवत्पुत्रो नाम्ना चित्ररथोस्य तु । शशबिंदुरिति ख्यातश्चक्रवर्ती बभूव ह

कुशङ्कोरस्य पुत्रोऽभूच्चित्ररथ इति नामतः। स एव शशबिन्दुरिति ख्यातश्चक्रवर्ती बभूव ह॥

Verse 4

अत्रानुवंशश्लोकोयं गीतस्तस्य पुराभवत् । शशबिंदोस्तु पुत्राणां शतानामभवच्छतम्

अत्रानुवंशश्लोकोऽयं तस्य पुरा गीयते स्म। शशबिन्दोः सुतानां तु शतानामभवच्छतम्॥

Verse 5

धीमतां चारुरूपाणां भूरिद्रविणतेजसाम् । तेषां शतप्रधानानां पृथुसाह्वा महाबलाः

धीमतां चारुरूपाणां भूरिद्रविणतेजसाम्। तेषां शतप्रधानानां पृथुसाह्वा महाबलाः॥

Verse 6

पृथुश्रवाः पृथुयशाः पृथुतेजाः पृथूद्भवः । पृथुकीर्तिः पृथुमतो राजानः शशबिंदवः

पृथुश्रवाः पृथुयशाः पृथुतेजाः पृथूद्भवः। पृथुकीर्तिः पृथुमतो राजानः शशबिन्दवः॥

Verse 7

शंसंति च पुराणज्ञाः पृथुश्रवसमुत्तमम् । ततश्चास्याभवन्पुत्राः उशना शत्रुतापनः

पुराणविदो जनाः पृथुश्रवसमुत्तमं प्रशंसन्ति। ततः तस्य पुत्रौ बभूवतुः—उशना च शत्रुतापनश्च॥

Verse 8

पुत्रश्चोशनसस्तस्य शिनेयुर्नामसत्तमः । आसीत्शिनेयोः पुत्रो यः स रुक्मकवचो मतः

तस्योशनसः पुत्रः शिनेयुर्नाम सत्तमः आसीत्। शिनेयोः पुत्रो यः स रुक्मकवच इति मतः॥

Verse 9

निहत्य रुक्मकवचो युद्धे युद्धविशारदः । धन्विनो विविधैर्बाणैरवाप्य पृथिवीमिमाम्

युद्धविशारदः स धन्वी विविधैर्बाणैः युद्धे रुक्मकवचं निहत्य इमां पृथिवीं प्राप॥

Verse 10

अश्वमेधे ऽददाद्राजा ब्राह्मणेभ्यश्च दक्षिणां । जज्ञे तु रुक्मकवचात्परावृत्परवीरहा

अश्वमेधे राजा ब्राह्मणेभ्यः दक्षिणां ददौ। ततः रुक्मकवचात् परावृत् नाम परवीरहा जज्ञे॥

Verse 11

तत्पुत्रा जज्ञिरे पंच महावीर्यपराक्रमाः । रुक्मेषुः पृथुरुक्मश्च ज्यामघः परिघो हरिः

तस्य पञ्च पुत्रा जज्ञिरे महावीर्यपराक्रमाः—रुक्मेषुः पृथुरुक्मश्च ज्यामघः परिघो हरिश्च॥

Verse 12

परिघं च हरिं चैव विदेहे स्थापयत्पिता । रुक्मेषुरभवद्राजा पृथुरुक्मस्तथाश्रयः

पिता परिघं हरिं च विदेहे प्रतिष्ठापयामास। रुक्मेषु तु पृथुरुक्मो राजा बभूव, तत्रैव राज्यासनमाश्रित्य।

Verse 13

ताभ्यां प्रव्राजितो राज्याज्ज्यामघोवसदाश्रमे । प्रशांतश्चाश्रमस्थस्तु ब्राह्मणेन विबोधितः

ताभ्यां राज्यात् प्रव्राजितो ज्यामघोऽप्याश्रमं जगाम। तत्राश्रमस्थः प्रशान्तो ब्राह्मणेनोपदिष्टोऽभवत्।

Verse 14

जगाम धनुरादाय देशमन्यं ध्वजी रथी । नर्मदातट एकाकी केवलं वृत्तिकर्शितः

धनुरादाय ध्वजी रथी देशान्तरं जगाम। नर्मदातटे एकाकी केवलवृत्तिकर्शितः स न्यवसत्।

Verse 15

ऋक्षवंतं गिरिं गत्वा मुक्तमन्यैरुपाविशत् । ज्यामघस्याभवद्भार्या शैब्या परिणता सती

ऋक्षवन्तं गिरिं गत्वा सा अन्यैर्मुक्ता तत्रोपाविशत्। कालेन शैब्या सती ज्यामघस्य भार्या बभूव।

Verse 16

अपुत्रोप्यभवद्राजा भार्यामन्यामचिंतयन् । तस्यासीद्विजयो युद्धे तत्र कन्यामवाप्य सः

अपुत्रोऽपि स राजा भार्यामन्यामचिन्तयत्। युद्धे तस्य विजयोऽभवत्, तत्र स कन्यामवाप च।

Verse 17

भार्यामुवाच संत्रासात्स्नुषेयं ते शुचिस्मिते । एवमुक्त्वाब्रवीदेनं कस्य केयं स्नुषेति वै

सन्त्रासात् स भार्यामुवाच— “शुचिस्मिते, एषा तव स्नुषा।” इत्युक्त्वा पुनरेनं पप्रच्छ— “कस्यैषा स्नुषा खलु?”

Verse 18

राजोवाच । यस्ते जनिष्यते पुत्रस्तस्य भार्या भविष्यति । तस्याः सा तपसोग्रेण कन्यायाः संप्रसूयत

राजोवाच— “यः पुत्रस्ते जनिष्यते, तस्यैषा भार्या भविष्यति। तस्याः कन्यायाः सा तपसोग्रेण संप्रसूयत।”

Verse 19

पुत्रं विदर्भं सुभगं शैब्या परिणता सती । राजपुत्र्यां तु विद्वांसौ स्नुषायां क्रथकौशिकौ

शैब्या सती परिणता सुभगं विदर्भं पुत्रं प्रसूता। राजपुत्र्यां तु स्नुषायां क्रथकौशिकौ विद्वांसौ पुत्रौ बभूवतुः।

Verse 20

लोमपादं तृतीयं तु पुत्रं परमधार्मिकम् । पश्चाद्विदर्भो जनयच्छूरं रणविशारदम्

तृतीयः पुत्रो लोमपादः परमधार्मिकः। पश्चाद् विदर्भो रणविशारदं शूरं पुत्रं जनयामास।

Verse 21

लोमपादात्मजो बभ्रुर्धृतिस्तस्य तु चात्मजः । कौशिकस्यात्मजश्चेदिस्तस्माच्चैद्यनृपाः स्मृताः

लोमपादात्मजो बभ्रुः; तस्यात्मजः धृतिः। कौशिकस्यात्मजश्चेदिः; तस्माच्चैद्यनृपाः स्मृताः।

Verse 22

क्रथो विदर्भपुत्रो यः कुंतिस्तस्यात्मजोभवत् । कुंतेर्धृष्टस्ततो जज्ञे धृष्टात्सृष्टः प्रतापवान्

क्रथो विदर्भपुत्रो यः कुंतिस्तस्यात्मजोऽभवत् । कुंतेर्धृष्टस्ततो जज्ञे धृष्टात्सृष्टः प्रतापवान् ॥

Verse 23

सृष्टस्य पुत्रो धर्मात्मा निवृत्तिः परवीरहा । निवृत्तिपुत्रो दाशार्हो नाम्ना स तु विदूरथः

सृष्टस्य पुत्रो धर्मात्मा निवृत्तिः परवीरहा । निवृत्तिपुत्रो दाशार्हो नाम्ना स तु विदूरथः ॥

Verse 24

दाशार्हपुत्रो भीमस्तु भीमाज्जीमूत उच्यते । जीमूतपुत्रो विकृतिस्तस्यभीमरथः सुतः

दाशार्हपुत्रो भीमस्तु भीमाज्जीमूत उच्यते । जीमूतपुत्रो विकृतिस्तस्य भीमरथः सुतः ॥

Verse 25

अथ भीमरथस्यापि पुत्रो नवरथः किल । तस्य चासीद्दशरथः शकुनिस्तस्य चात्मजः

अथ भीमरथस्यापि पुत्रो नवरथः किल । तस्य चासीद्दशरथः शकुनिस्तस्य चात्मजः ॥

Verse 26

तस्मात्करंभस्तस्माच्च देवरातो बभूव ह । देवक्षत्रोभवद्राजा देवरातान्महायशाः

तस्मात्करंभस्तस्माच्च देवरातो बभूव ह । देवरातान्महायशाः देवक्षत्रोऽभवद्राजा ॥

Verse 27

देवगर्भसमो जज्ञे देवक्षत्रस्य नंदनः । मधुर्नाममहातेजा मधोः कुरुवशः स्मृतः

देवक्षत्रस्य नन्दनः देवगर्भसमोऽभवत्। मधुर इति नामासौ महातेजाः, मधोः प्रवृत्तः कुरुवंशज इति स्मृतः॥

Verse 28

आसीत्कुरुवशात्पुत्रः पुरुहोत्रः प्रतापवान् । अंशुर्जज्ञेथ वैदर्भ्यां द्रवंत्यां पुरुहोत्रतः

कुरुवशायाः प्रतापवान् पुत्रः पुरुहोत्रोऽभवत्। तस्मात् पुरुहोत्रात् वैदर्भ्यां द्रवन्त्यां अंशुरजायत॥

Verse 29

वेत्रकी त्वभवद्भार्या अंशोस्तस्यां व्यजायत । सात्वतः सत्वसंपन्नः सात्वतान्कीर्तिवर्द्धनः

वेत्रकी नाम भार्या अंशोः, तस्यां स जातः सात्वतः। सत्त्वसम्पन्नः सात्वतानां कीर्तिवर्धनः॥

Verse 30

इमां विसृष्टिं विज्ञाय ज्यामघस्य महात्मनः । प्रजावानेति सायुज्यं राज्ञः सोमस्य धीमतः

ज्यामघस्य महात्मनः इमां विसृष्टिं विज्ञाय, धीमान् राजा सोमः ‘प्रजावान्’ इति ख्यातिं प्राप्य सायुज्यं लेभे॥

Verse 31

सात्वतान्सत्वसंपन्ना कौसल्या सुषुवे सुतान् । तेषां सर्गाश्च चत्वारो विस्तरेणैव तान्शृणु

सत्त्वसम्पन्ना कौसल्या सात्वतेषु सुतान् सुषुवे। तेषां सर्गाश्च चत्वारः; विस्तरेण तान् शृणु॥

Verse 32

भजमानस्य सृंजय्यां भाजनामा सुतोभवत् । सृंजयस्य सुतायां तु भाजकास्तु ततोभवन्

भजमानस्य सृंजय्यां भार्यायां भाजनाख्यः सुतोऽभवत् । सृंजयस्य तु सुतायां पश्चाद् भाजकाः प्रजज्ञिरे ॥

Verse 33

तस्य भाजस्य भार्ये द्वे सुषुवाते सुतान्बहून् । नेमिं चकृकणं चैव वृष्णिं परपुरंजयं

तस्य भाजस्य भार्ये द्वे बहून् सुतान् सुषुवाते । नेमिं चकृकणं चैव वृष्णिं परपुरंजयम् ॥

Verse 34

ते भाजकाः स्मृता यस्माद्भजमानाद्वि जज्ञिरे । देवावृधः पृथुर्नाम मधूनां मित्रवर्द्धनः

ते भाजकाः स्मृता यस्माद् भजमानाद् द्विजज्ञिरे । देवावृधः पृथुर्नाम मधूनां मित्रवर्द्धनः ॥

Verse 35

अपुत्रस्त्वभवद्राजा चचार परमं तपः । पुत्रः सर्वगुणोपेतो मम भूयादिति स्पृहन्

अपुत्रस्त्वभवद् राजा चचार परमं तपः । पुत्रः सर्वगुणोपेतो मम भूयादिति स्पृहन् ॥

Verse 36

संयोज्य कृष्णमेवाथ पर्णाशाया जलं स्पृशन् । सा तोयस्पर्शनात्तस्य सांनिध्यं निम्नगा ह्यगात्

संयोज्य कृष्णमेवाथ पर्णाशाया जलं स्पृशन् । सा तोयस्पर्शनात्तस्य सांनिध्यं निम्नगा ह्यगात् ॥

Verse 37

कल्याणं चरतस्तस्य शुशोच निम्नगाततः । चिंतयाथ परीतात्मा जगामाथ विनिश्चयम्

स कल्याणमार्गं चरन् निम्नगाततटेषु शुशोच; चिन्तया परीतात्मा सन् अथ विनिश्चयं जगाम।

Verse 38

भूत्वा गच्छाम्यहं नारी यस्यामेवं विधः सुतः । जायेत तस्मादद्याहं भवाम्यस्य सुतप्रदा

अहं नारी भूत्वा गच्छामि, यस्यां एवंविधः सुतो जायेत; तस्मादद्याहं तस्य सुतप्रदा भवामि।

Verse 39

अथ भूत्वा कुमारी सा बिभ्रती परमं वपुः । ज्ञापयामास राजानं तामियेष नृपस्ततः

अथ सा कुमारी भूत्वा परमं वपुर्बिभ्रती राजानं ज्ञापयामास; ततः नृपस्तामियेष।

Verse 40

अथसानवमेमासिसुषुवेसरितांवरा । पुत्रं सर्वगुणोपेतं बभ्रुं देवावृधात्परम्

अथ नवमे मासि सरितां वरा सुषुवे पुत्रं सर्वगुणोपेतं बभ्रुं देवावृधात्परम्।

Verse 41

अत्र वंशे पुराणज्ञा ब्रुवंतीति परिश्रुतम् । गुणान्देवावृधस्याथ कीर्त्तयंतो महात्मनः

अत्र वंशे पुराणज्ञाः परिश्रुतमिति ब्रुवन्ति; महात्मनः देवावृधस्य गुणान् कीर्तयन्तः।

Verse 42

बभ्रुः श्रेष्ठो मनुष्याणां देवैर्देवावृधः समः । षष्टिः शतं च पुत्राणां सहस्राणि च सप्ततिः

बभ्रुः मनुष्येषु श्रेष्ठः, देवेषु च देवावृधसमः आसीत्। तस्य पुत्राणां षष्टिः शतं च, सप्ततिसहस्राणि चाभवन्॥

Verse 43

एतेमृतत्वं संप्राप्ता बभ्रोर्देवावृधादपि । यज्ञदानतपोधीमान्ब्रह्मण्यस्सुदृढव्रतः

एतेऽपि बभ्रोः देवावृधवर्धकात् अमृतत्वं संप्राप्ताः। स यज्ञदानतपोधीमान्, ब्रह्मण्यः, सुदृढव्रतः॥

Verse 44

रूपवांश्च महातेजा भोजोतोमृतकावतीम् । शरकान्तस्य दुहिता सुषुवे चतुरः सुतान्

रूपवान् महातेजाः भोजः, शरकान्तदुहितुः अमृतकावत्याः द्वारा, चतुरः सुतान् जनयामास॥

Verse 45

कुकुरं भजमानं च श्यामं कंबलबर्हिषम् । कुकुरस्यात्मजो वृष्टिर्वृष्टेस्तु तनयो धृतिः

स कुकुरं भजमानं च श्यामं कंबलबर्हिषम्। कुकुरस्यात्मजो वृष्टिः, वृष्टेस्तु तनयो धृतिः॥

Verse 46

कपोतरोमा तस्यापि तित्तिरिस्तस्य चात्मजः । तस्यासीद्बहुपुत्रस्तु विद्वान्पुत्रो नरिः किल

तस्मादपि कपोतरोमा, तस्य चात्मजः तित्तिरिः। तस्य बहुपुत्राः; तेषु विद्वान् नरिः इति किल॥

Verse 47

ख्यायते तस्य नामान्यच्चंदनोदकदुंदुभिः । अस्यासीदभिजित्पुत्रस्ततो जातः पुनर्वसुः

तस्य नामानि मङ्गलदुन्दुभिनादैः चन्दनोदकसिञ्चनैश्च प्रख्यायन्ते। तस्याभिजित् नाम पुत्रोऽभवत्; तस्मात् पुनर्वसुः समजायत॥

Verse 48

अपुत्रोह्यभिजित्पूर्वमृषिभिः प्रेरितो मुदा । अश्वमेधंतुपुत्रार्थमाजुहावनरोत्तमः

पूर्वं ह्यभिजित् अपुत्रः सन् ऋषिभिः प्रमुदितैः प्रेरितः। स नरश्रेष्ठः पुत्रार्थम् अश्वमेधयज्ञं मुदा आजुहाव॥

Verse 49

तस्य मध्ये विचरतः सभामध्यात्समुत्थितः । अन्धस्तु विद्वान्धर्मज्ञो यज्ञदाता पुनर्वसुः

तेषां मध्ये विचरतोऽस्य सभामध्यात् समुत्थितः। अन्धो नाम विद्वान् धर्मज्ञो यज्ञदाता पुनर्वसुः॥

Verse 50

तस्यासीत्पुत्रमिथुनं वसोश्चारिजितः किल । आहुकश्चाहुकी चैव ख्याता मतिमतां वर

तस्य वसोः पुत्रमिथुनं किलासीत्—आरिजितः, तथा आहुकश्च आहुकी च प्रसिद्धौ; हे मतिमतां वर॥

Verse 51

इमांश्चोदाहरंत्यत्र श्लोकांश्चातिरसात्मकान् । सोपासंगानुकर्षाणां तनुत्राणां वरूथिनाम्

अत्र च श्लोकान् उदाहरन्ति—अतिरसात्मकान्—सोपासङ्गानुकर्षाणां ये तनुत्राणां वरूथिनां च भवन्ति तेषां विषये॥

Verse 52

रथानां मेघघोषाणां सहस्राणि दशैव तु । नासत्यवादिनो भोजा नायज्ञा नासहस्रदाः

रथानां मेघघोषाणां दशसाहस्रसंख्यानि सन्ति स्म। भोजाश्च नासत्यवादिनो नायज्ञविमुखा न च सहस्रदानविरताः।

Verse 53

नाशुचिर्नाप्यविद्वांसो न भोजादधिकोभवत् । आहुकां तमनुप्राप्त इत्येषोन्वय उच्यते

नाशुचिर्नाप्यविद्वान् न भोजादधिकः कश्चिदभवत्। आहुकां तमनुप्राप्त इत्येषोऽन्वयः सम्यगुच्यते।

Verse 54

आहुकश्चाप्यवंतीषु स्वसारं चाहुकीं ददौ । आहुकस्यैव दुहिता पुत्रौ द्वौ समसूयत

आहुकश्चावन्तीदेशे स्वसारमाहुकीं ददौ। आहुकस्यैव दुहिता पुत्रौ द्वौ समसूयत।

Verse 55

देवकं चोग्रसेनं च देवगर्भसमावुभौ । देवकस्य सुताश्चैव जज्ञिरे त्रिदशोपमाः

देवकश्चोग्रसेनश्च देवगर्भासुतावुभौ। देवकस्य सुताश्चैव जज्ञिरे त्रिदशोपमाः।

Verse 56

देववानुपदेवश्च सुदेवो देवरक्षितः । तेषां स्वसारः सप्तैव वसुदेवाय ता ददौ

देववानुपदेवश्च सुदेवो देवरक्षितः। तेषां स्वसारः सप्तैव वसुदेवाय ता ददौ।

Verse 57

देवकी श्रुतदेवा च यशोदा च श्रुतिश्रवा । श्रीदेवा चोपदेवा च सुरूपा चेति सप्तमी

देवकी श्रुतदेवी यशोदा च श्रुतिश्रवा । श्रीदेवी चोपदेवी च सुरूपा चेति सप्तमी ॥

Verse 58

नवोग्रसेनस्य सुताः कंसस्तेषां च पूर्वजः । न्यग्रोधस्तु सुनामा च कंकः शंकुः सुभूश्च यः

नवोग्रसेनस्य सुताः कंसस्तेषां च पूर्वजः । न्यग्रोधः सुनामा कंकः शंकुः सुभूश्चैव ॥

Verse 59

अन्यस्तु राष्ट्रपालश्च बद्धमुष्टिः समुष्टिकः । तेषां स्वसारः पंचासन्कंसा कंसवती तथा

अन्यस्तु राष्ट्रपालश्च बद्धमुष्टिः समुष्टिकः । तेषां स्वसारः पञ्चासन् कंसा कंसवती तथा ॥

Verse 60

सुरभी राष्ट्रपाली च कंका चेति वरांगनाः । उग्रसेनः सहापत्यो व्याख्यातः कुकुरोद्भवः

सुरभी राष्ट्रपाली च कंका चेति वराङ्गनाः । उग्रसेनः सहापत्यो व्याख्यातः कुकुरोद्भवः ॥

Verse 61

भजमानस्य पुत्रोभूद्रथिमुख्यो विदूरथः । राजाधिदेवः शूरश्च विदूरथसुतोभवत्

भजमानस्य पुत्रोऽभूद् रथिमुख्यो विदूरथः । राजाधिदेवः शूरश्च विदूरथसुतोऽभवत् ॥

Verse 62

राजाधिदेवस्य सुतौ जज्ञाते वीरसंमतौ । क्षत्रव्रतेतिनिरतौ शोणाश्वः श्वेतवाहनः

राजाधिदेवस्य वीरसंमतौ क्षत्रव्रतेऽतिनिरतौ सुतौ जज्ञाते—शोणाश्वः श्वेतवाहनश्च।

Verse 63

शोणाश्वस्य सुताः पंच शूरा रणविशारदाः । शमी च राजशर्मा च निमूर्त्तः शत्रुजिच्छुचिः

शोणाश्वस्य पञ्च सुताः शूरा रणविशारदाः—शमी राजशर्मा च निमूर्त्तः शत्रुजिच्छुचिः।

Verse 64

शमीपुत्रः प्रतिक्षत्रः प्रतिक्षत्रस्य चात्मजः । प्रतिक्षत्रसुतो भोजो हृदीकस्तस्य चात्मजः । हृदीकस्याभवन्पुत्रा दश भीमपराक्रमाः

शमीपुत्रः प्रतिक्षत्रः, प्रतिक्षत्रस्य चात्मजः; प्रतिक्षत्रसुतो भोजो, हृदीकस्तस्य चात्मजः। हृदीकस्याभवन् पुत्रा दश भीमपराक्रमाः।

Verse 65

कृतवर्माग्रजस्तेषां शतधन्वा च सत्तमः । देवार्हश्च सुभानुश्च भीषणश्च महाबलः

तेषां कृतवर्माग्रजः शतधन्वा च सत्तमः; देवार्हश्च सुभानुश्च भीषणश्च महाबलः।

Verse 66

अजातश्च विजातश्च करकश्च करंधमः । देवार्हस्य सुतो विद्वान्जज्ञे कंबलबर्हिषः

अजातो विजातश्च करकश्च करंधमः; देवार्हस्य सुतो विद्वान् जज्ञे कंबलबर्हिषः।

Verse 67

असमौजास्ततस्तस्य समौजाश्च सुतावुभौ । अजातपुत्रस्य सुतौ प्रजायेते समौजसौ

तस्मात् असमौजाः समुत्पन्नः; तस्य च समौजसौ नाम द्वौ सुतौ अभवताम्। एवं अजातपुत्रस्यापि समौजसौ नाम सुतौ प्रजज्ञाते।

Verse 68

समौजः पुत्रा विख्यातास्त्रयः परमधार्मिकाः । सुदंशश्च सुवंशश्च कृष्ण इत्यनुनामतः

समौजस्य त्रयः पुत्राः विख्याताः परमधार्मिकाः—सुदंशः, सुवंशः, तथा कृष्ण इति नामतः।

Verse 69

अंधकानामिमं वंशं यः कीर्तयति नित्यशः । आत्मनो विपुलं वंशं प्रजामाप्नोत्ययं ततः

अन्धकानामिमं वंशं यो नित्यं कीर्तयति, स ततः परं स्वस्य विपुलां प्रजां वंशवृद्धिं च प्राप्नोति।

Verse 70

गांधारी चैव माद्री च क्रोष्टोर्भार्ये बभूवतुः । गांधारी जनयामास सुनित्रं मित्रवत्सलम्

क्रोष्टोर्भार्ये गांधारी माद्री चाभवताम्। गांधारी तु मित्रवत्सलं सुनित्रं जनयामास।

Verse 71

माद्री युधाजितं पुत्रं ततो वै देवमीढुषं । अनमित्रं शिनिं चैव पंचात्र कृतलक्षणाः

माद्री युधाजितं पुत्रं जनयामास; ततः देवमीढुषं, अनमित्रं, शिनिं च—इति पञ्चैते कृतलक्षणाः।

Verse 72

अनमित्रसुतो निघ्नो निघ्नस्यापि च द्वौ सुतौ । प्रसेनश्च महावीर्यः शक्तिसेनश्च तावुभौ

अनमित्रात् सुतो जातो निघ्नो नाम महायशाः । निघ्नस्यापि द्वौ सुतौ जातौ—प्रसेनः महावीर्यः शक्तिसेनश्च तावुभौ ॥

Verse 73

स्यमंतकं प्रसेनस्य मणिरत्नमनुत्तमं । पृथिव्यां मणिरत्नानां राजेति समुदाहृतम्

प्रसेनस्य स्यमन्तकं मणिरत्नमनुत्तमम् । पृथिव्यां मणिरत्नानां ‘राजा’ इति प्रकीर्तितम् ॥

Verse 74

हृदि कृत्वा सुबहुशो मणिं तं स व्यराजत । मणिरत्नं ययाचेथ राजार्थं शौरिरुत्तमम्

हृदि कृत्वा पुनः पुनर्मणिं तं स व्यराजत । राजार्थं शौरिश्रेष्ठाद् मणिरत्नं ययाच सः ॥

Verse 75

गोविंदश्च न तं लेभे शक्तोपि न जहार सः । कदाचिन्मृगयां यातः प्रसेनस्तेन भूषितः

गोविन्दोऽपि न तं लेभे शक्तोऽपि न जहार सः । कदाचिन्मृगयां यातः प्रसेनस्तेन भूषितः ॥

Verse 76

बिले शब्दं स शुश्राव कृतं सत्त्वेन केनचित् । ततः प्रविश्य स बिलं प्रसेनो ह्यृक्षमासदत्

बिले शब्दं स शुश्राव कृतं सत्त्वेन केनचित् । ततः प्रविश्य तद्बिलं प्रसेनो ह्यृक्षमासदत् ॥

Verse 77

ऋक्षः प्रसेनं च तथा ऋक्षं चापि प्रसेनजित् । आसाद्य युयुधाते तौ परस्परजयेच्छया

ऋक्षः प्रसेनं समासाद्य, प्रसेनजित् अपि ऋक्षं समासाद्य; सम्मुखं समागत्य तौ परस्परं जयेच्छया युयुधाते स्म।

Verse 78

हत्वा ऋक्षः प्रसेनं च ततस्तं मणिमाददात् । प्रसेनं तु हतं श्रुत्वा गोविंदः परिशंकितः

ऋक्षः प्रसेनं हत्वा ततः स मणिं जग्राह; प्रसेनस्य वधं श्रुत्वा गोविन्दः सशङ्कोऽभवत्।

Verse 79

सत्राजित्रा तु तद्भ्रात्रा यादवैश्च तथापरैः । गोविंदेन हतो नूनं प्रसेनो मणिकारणात्

सत्राजिता तु तद्भ्रात्रा यादवैश्च तथापरैः सह—मणिकारणात् गोविन्देन नूनं प्रसेनो हत इति निश्चयः कृतः।

Verse 80

प्रसेनस्तु गतोरण्यं मणिरत्नेन भूषितः । तं दृष्ट्वा निजघानाथ न त्यजन्तं स्यमंतकम्

प्रसेनस्तु मणिरत्नेन भूषितोऽरण्यं गतः; तं दृष्ट्वा स नाथः सिंहः स्यमन्तकं न त्यजन्तं निजघान।

Verse 81

जघानैवाप्रदानेन शत्रुभूतं च केशवः । इति प्रवादस्सर्वत्र ख्यातस्सत्राजिता कृतः

अप्रदानेन शत्रुभूतं प्रसेनं केशवो हतवान्—इति प्रवादः सर्वत्र ख्यातः; सत्राजिता कृतः स एव प्रसिद्धः।

Verse 82

अथ दीर्घेण कालेन मृगयां निर्गतः पुनः । यदृच्छया च गोविंदो बिलाभ्याशमथागमत्

अथ दीर्घेण कालेन स पुनर्मृगयां निर्गतः। यदृच्छया च गोविन्दो बिलद्वारसमीपमागमत्॥

Verse 83

ततश्शब्दं यथापूर्वं स चक्रे ऋक्षराड्बली । शब्दं श्रुत्वा तु गोविंदः खङ्गपाणिः प्रविश्य च

ततः पूर्ववत् शब्दं स चकार ऋक्षराड्बली। तं शब्दं श्रुत्वा गोविन्दः खङ्गपाणिः प्रविश्य च॥

Verse 84

अपश्यज्जांबवंतं च ऋक्षराजं महाबलं । ततस्तूर्णं हृषीकेशस्तमृक्षमतिरंहसा

अपश्यज्जाम्बवन्तं च ऋक्षराजं महाबलम्। ततस्तूर्णं हृषीकेशस्तमृक्षं प्रत्यधावत॥

Verse 85

जांबवंतं स जग्राह क्रोधसंरक्तलोचनः । दृष्ट्वा चैनं तथा विष्णुं कर्मभिर्वैष्णवीं तनुं

जाम्बवन्तं स जग्राह क्रोधसंरक्तलोचनः। दृष्ट्वा च तं तथा विष्णुं वैष्णवीं तनुमाश्रितम्॥

Verse 86

तुष्टाव ऋक्षराजोपि विष्णुसूक्तेन सत्वरं । ततस्तु भगवांस्तुष्टो वरेण समरोचयत्

तुष्टाव ऋक्षराजोऽपि विष्णुसूक्तेन सत्वरम्। ततस्तु भगवान् तुष्टो वरेणैनं समर्चयत्॥

Verse 87

जाम्बवानुवाच । इष्टं चक्रप्रहारेण त्वत्तो मे मरणं शुभम् । कन्या चेयं मम सुता भर्त्तारं त्वामवाप्नुयात्

जाम्बवानुवाच—चक्रप्रहारेण त्वत्तो मे मरणं इष्टं शुभं च भवतु। इयं च कन्या मम सुता त्वामेव भर्तारं प्राप्नुयात्॥

Verse 88

योयं मणिः प्रसेनात्तु हत्वा चैवाप्तवानहम् । स त्वया गृह्यतां नाथ मणिरेषोऽत्र वर्त्तते

योऽयं मणिः प्रसेनं हत्वा मया प्राप्तः, स एष मणिरत्र वर्तते। नाथ, त्वया गृह्यतां—एष मणिः॥

Verse 89

इत्युक्तो जांबवंतं वै हत्वा चक्रेण केशवः । कृतकार्यो महाबाहुः कन्यां चैवाददौ तदा

इत्युक्तं जाम्बवन्तं केशवश्चक्रेण हत्वा। कृतकार्यः स महाबाहुः तदा कन्यां च जग्राह॥

Verse 90

ततः सत्राजिते चैतन्मणिरत्नं स वै ददौ । यल्लब्धमृक्षराजाच्च सर्वयादवसन्निधौ

ततः स सर्वयादवसन्निधौ सत्राजिते तन्मणिरत्नं ददौ। यदृक्षराजात् लब्धं तदेव॥

Verse 91

तेन मिथ्याप्रवादेन संतप्तोयं जनार्दनः । ततस्ते यादवाः सर्वे वासुदेवमथाब्रुवन्

तेन मिथ्याप्रवादेन जनार्दनः संतप्तोऽभवत्। ततः सर्वे यादवाः वासुदेवं प्रति अब्रुवन्॥

Verse 92

अस्माकं मनसि ह्यासीत्प्रसेनस्तु त्वया हतः । एकैकस्यास्तु सुंदर्यो दश सत्राजितः सुताः

अस्माकं मनसि नूनं जातमासीद् यत् प्रसैनस्त्वया हतः; तथा सत्राजितस्य दश सुन्दर्यः कन्यका एकैकस्मै अस्मभ्यं दातव्याः इति।

Verse 93

सत्योत्पन्नास्सुतास्तस्य शतमेकं च विश्रुताः । विख्याताश्च महावीर्या भंगकारश्च पूर्वजः

तस्मात् सत्योत्पन्ना इति विश्रुताः शतमेकं च सुताः समजायन्त; ते विख्याताः महावीर्याः, तेषां मध्ये भङ्गकारः पूर्वजः आसीत्।

Verse 94

सत्या व्रतवती स्वप्ना भंगकारस्य पूर्वजा । सुषुवुस्ताः कुमारांश्च शिनीवालः प्रतापवान्

भङ्गकारस्य पूर्वजाः सत्याऽपि व्रतवती स्वप्ना च; ताः कुमारान् सुषुवुः, तथा शिनीवालः प्रतापवान् आसीत्।

Verse 95

अभंगो युयुधानश्च शिनिस्तस्यात्मजोभवत् । तस्माद्युगंधरः पुत्राश्शतं तस्य प्रकीर्तिताः

शिनेः आत्मजौ अभङ्गो युयुधानश्च समभवताम्; तस्मात् युगन्धरः, तस्य च पुत्राः शतं प्रकीर्तिताः।

Verse 96

अनमित्राह्वयो यो वै विख्यातो वृष्णिवंशजः । अनमित्रात्शिनिर्जज्ञे कनिष्ठो वृष्णिनंदनः

अनमित्राह्वयः स विख्यातो वृष्णिवंशजः; अनमित्रात् शिनिर्जज्ञे वृष्णिनन्दनः कनिष्ठः।

Verse 97

अनमित्राच्च संजज्ञे वृष्णिवीरो युधाजितः । अन्यौ च तनयौ वीरा वृषभश्चित्र एव च

अनमित्रायाः संजज्ञे वृष्णिवीरः युधाजितः । अन्यौ च तनयौ वीरौ वृषभश्चित्र एव च ॥

Verse 98

ऋषभः काशिराजस्य सुतां भार्यामनिंदितां । जयंतश्च जयंतीं च शुभां भार्यामविंदत

ऋषभः काशिराजस्य सुतां भार्यामनिन्दिताम् । जयन्तश्च जयन्तीं च शुभां भार्यामविन्दत ॥

Verse 99

जयंतस्य जयंत्यां वै पुत्रः समभवत्ततः । सदा यज्वातिधीरश्च श्रुतवानतिथिप्रियः

जयन्तस्य जयन्त्यां वै पुत्रः समभवत्ततः । सदा यज्वातिधीरश्च श्रुतवानतिथिप्रियः ॥

Verse 100

अक्रूरः सुषुवे तस्मात्सुदक्षो भूरिदक्षिणः । रत्नकन्या च शैब्या च अक्रूरस्तामवाप्तवान्

तस्मादक्रूरः संजज्ञे सुदक्षो भूरिदक्षिणः । रत्नकन्या च शैब्या च अक्रूरस्तामवाप्तवान् ॥

Verse 101

पुत्रानुत्पादयामास एकादशमहाबलान् । उपलंभं सदालंभमुत्कलं चार्य्यशैशवं

पुत्रानुत्पादयामास एकादश महाबलान् । उपलम्भं सदालम्भमुत्कलं चार्य्यशैशवम् ॥

Verse 102

सुधीरं च सदायक्षं शत्रुघ्नं वारिमेजयं । धर्मदृष्टिं च धर्मं च सृष्टिमौलिं तथैव च

सुधीरः सदायक्षः शत्रुघ्नो वारिमेजयः । धर्मदृष्टिश्च धर्मश्च सृष्टिमौलिस्तथैव च ॥

Verse 103

सर्वे च प्रतिहर्तारो रत्नानां जज्ञिरे च ते । अक्रूराच्छूरसेनायां सुतौ द्वौ कुलनंदनौ

सर्वे च प्रतिहर्तारो रत्नानां जज्ञिरे च ते । अक्रूराच्छूरसेनायां सुतौ द्वौ कुलनन्दनौ ॥

Verse 104

देववानुपदेवश्च जज्ञाते देवसंमतौ । अश्विन्यां त्रिचतुः पुत्राः पृथुर्विपृथुरेव च

देववानुपदेवश्च जज्ञाते देवसंमतौ । अश्विन्यां त्रिचतुः पुत्राः पृथुर्विपृथुरेव च ॥

Verse 105

अश्वग्रीवो श्वबाहुश्च सुपार्श्वक गवेषणौ । रिष्टनेमिः सुवर्चा च सुधर्मा मृदुरेव च

अश्वग्रीवः श्वबाहुश्च सुपार्श्वकगवेषणौ । रिष्टनेमिः सुवर्चा च सुधर्मा मृदुरेव च ॥

Verse 106

अभूमिर्बहुभूमिश्च श्रविष्ठा श्रवणे स्त्रियौ । इमां मिथ्याभिशप्तिं यो वेद कृष्णस्य बुद्धिमान्

अभूमिर्बहुभूमिश्च श्रविष्ठा श्रवणे स्त्रियौ । इमां मिथ्याभिशप्तिं यो वेद कृष्णस्य बुद्धिमान् ॥

Verse 107

न स मिथ्याभिशापेन अभिगम्यश्च केनचित् । एक्ष्वाकी सुषुवे पुत्रं शूरमद्भुतमीढुषम्

स मिथ्याभिशापेन केनचित् नाभिगम्यः; ततः एक्ष्वाकी शूरम् अद्भुतं मीढुषं नाम पुत्रं सुषुवे।

Verse 108

मीढुषा जज्ञिरे शूरा भोजायां पुरुषा दश । वसुदेवो महाबाहुः पूर्वमानकदुंदुभिः

मीढुषा भोजायां दश शूराः पुरुषा जज्ञिरे; तेषु महाबाहुः वसुदेवः पूर्वम् ‘आनकदुन्दुभिः’ इति विख्यातः।

Verse 109

देवभागस्तथा जज्ञे तथा देवश्रवाः पुनः । अनावृष्टिं कुनिश्चैव नंदिश्चैव सकृद्यशाः

देवभागस्तथा जज्ञे, पुनः देवश्रवाः; तथा अनावृष्टिः, कुनिः, नन्दिः, सकृद्यशाश्च जज्ञिरे।

Verse 110

श्यामः शमीकः सप्ताख्यः पंच चास्य वरांगनाः । श्रुतकीर्तिः पृथा चैव श्रुतदेवी श्रुतश्रवाः

श्यामः शमीकः सप्ताख्यश्च—एते नामतः; अस्य च पञ्च वराङ्गनाः—श्रुतकीर्तिः, पृथा, श्रुतदेवी, श्रुतश्रवाः (इत्याद्याः)।

Verse 111

राजाधिदेवी च तथा पंचैता वीरमातरः । वृद्धस्य श्रुतदेवी तु कारूषं सुषुवे नृपम्

राजाधिदेवी च तथा—एताः पञ्च वीरमातरः। वृद्धस्य भार्या श्रुतदेवी तु कारूषं नाम नृपं सुषुवे।

Verse 112

कैकेयाच्छ्रुतकीर्तेस्तु जज्ञे संतर्दनो नृपः । श्रुतश्रवसि चैद्यस्य सुनीथः समपद्यत

कैकेयस्य श्रुतकीर्त्याः पुत्रो नृपोऽभवत् संतर्दनः । श्रुतश्रवसः चैद्यस्य च सुनीथोऽपि समजायत ॥

Verse 113

राजाधिदेव्याः संभूतो धर्माद्भयविवर्जितः । शूरः सख्येन बद्धोसौ कुंतिभोजे पृथां ददौ

राजाधिदेव्याः संभूतो धर्मात्मा भयविवर्जितः । स शूरः सख्यबन्धेन कुंतिभोजाय पृथां ददौ ॥

Verse 114

एवं कुंती समाख्या च वसुदेवस्वसा पृथा । कुंतिभोजोददात्तां तु पांडोर्भार्यामनिंदिताम्

एवं कुंतीति विख्याता पृथा वसुदेवस्वसा । कुंतिभोजेन सा दत्ता पाण्डोर्भार्या निरिन्दिता ॥

Verse 115

पाण्ड्वर्थेसूत देवी सा देवपुत्रान्महारथान् । धर्माद्युधिष्ठिरो जज्ञे वाताज्जज्ञे वृकोदरः

पाण्ड्वर्थं सा देवी देवपुत्रान् महारथान् असूत । धर्माद्युधिष्ठिरो जज्ञे वाताद्वृकोदरः ॥

Verse 116

इंद्राद्धनंजयश्चैव शक्रतुल्यपराक्रमः । योऽसौ त्रिपुरुषाज्जातस्त्रिभिरंशैर्महारथः

इन्द्राद्धनंजयश्चैव जज्ञे शक्रतुल्यविक्रमः । स त्रिपुरुषाज्जातस्त्र्यंशैः संपन्नो महारथः ॥

Verse 117

देवकार्यकरश्चैव सर्वदानवसूदनः । अवध्याश्चापि शक्रस्य दानवा येन घातिताः

स देवकार्यकरश्चैव सर्वदानवसूदनः। शक्रेणाप्यवध्याः केचिद् दानवाः येन निहताः॥

Verse 118

स्थापितस्स तु शक्रेण लब्धवर्चास्त्रिविष्टपे । माद्रवत्यां तु जनितावश्विनाविति नः श्रुतम्

शक्रेण स त्रिविष्टपे स्थापितो लब्धवर्चाः। माद्रवत्यां तु जातावश्विनाविति नः श्रुतम्॥

Verse 119

नकुलः सहदेवश्च रूपसत्वगुणान्वितौ । रोहिणी पौरवी नाम भार्या चानकदुंदुभेः

नकुलः सहदेवश्च रूपसत्त्वगुणान्वितौ। रोहिणी पौरवी नाम भार्या चानकदुंदुभेः॥

Verse 120

लेभे चेष्टं सुतं रामं सारणं च रणप्रियम् । दुर्धरं दमनं चैव पिंडारकमहाहनुं

लेभे चेष्टं सुतं रामं सारणं च रणप्रियम्। दुर्धरं दमनं चैव पिण्डारकं महाहनुम्॥

Verse 121

अथ मायात्वमावास्या देवकी या भविष्यति । तस्यां जज्ञे महाबाहुः पूर्वं तु स प्रजापतिः

अथ मायात्वमावास्य देवकीं या भविष्यति। तस्यां जज्ञे महाबाहुः पूर्वं स प्रजापतिः॥

Verse 122

अनुजाताभवत्कृष्णा सुभद्रा भद्रभाषिणी । विजयो रोचमानस्तु वर्धमानश्च देवलः

अनन्तरं कृष्णा नाम दुहिता श्यामवर्णा, सुभद्रा भद्रभाषिणी च अनुजाता; तथा विजयः, रोचमानः, वर्धमानः, देवलश्च पुत्रा बभूवुः।

Verse 123

एते सर्वे महात्मान उपदेव्यां प्रजज्ञिरे । अगावहं महात्मानं बृहद्देवी व्यजायत

एते सर्वे महात्मानः उपदेव्यां प्रजज्ञिरे; बृहद्देवी तु मां महात्मानम् ‘अगावहम्’ इति व्यजायत।

Verse 124

बृहद्देव्यां स्वयं जज्ञे मन्दको नाम नामतः । सप्तमं देवकी पुत्रं रेमंतं सषुवे सुतम्

बृहद्देव्यां स्वयं मन्दको नाम नामतः जज्ञे; देवकी च सप्तमं पुत्रं ‘रेमन्तम्’ इति सुतं सुषुवे।

Verse 125

गवेषणं महाभागं संग्रामेष्वपराजितम् । श्रुतदेव्या विहारे तु वने विचरता पुरा

पुरा श्रुतदेवी विहारार्थं वने विचरन्ती, संग्रामेष्वपराजितं महाभागं ‘गवेषणम्’ आससाद।

Verse 126

वैश्यायां समधाच्छौरिः पुत्रं कौशिकमग्रजम् । श्रुतंधरा तु राज्ञी तु सौरगंधपरिग्रहः

वैश्यायां शौरिः कौशिकं नाम अग्रजं पुत्रं समधात्; श्रुतंधरा तु राज्ञी सौरगन्धेन परिगृहीता।

Verse 127

पुत्रं च कपिलं चैव वसुदेवात्मजो बली । जनानां च विषादोभूत्प्रथमः स धनुर्द्धरः

पुत्रं च कपिलं नाम वसुदेवात्मजं बलिनम् । जनानां विषादोऽभूत्; स प्रथमः प्रसिद्धो धनुर्धरः ॥

Verse 128

सौभद्रश्चाभवश्चैव महासत्वौ बभूवतुः । देवभागसुतश्चापि प्रस्तावः स बुधः स्मृतः

सौभद्रश्चाभवश्चैव महासत्त्वौ बभूवतुः । देवभागसुतोऽपि प्रस्तावो बुध इति स्मृतः ॥

Verse 129

पण्डितं प्रथमं बाहु देवश्रवसमुत्तमम् । इक्ष्वाकुकुलतो यस्य मनस्विन्या यशस्विनी

पण्डितः प्रथमं बाहुः देवश्रवाः स उत्तमः । यस्येक्ष्वाकुकुलोद्भूता मनस्विनी यशस्विनी ॥

Verse 130

निवृत्तशत्रुः शत्रुघ्नः श्रद्धा तस्मादजायत । गंडूषायामपत्यानि कृष्णस्तुष्टः शतं ददौ

तस्मान्निवृत्तशत्रुः पुत्रः शत्रुघ्न इति स्मृतः । श्रद्धा चाजायत; गण्डूषायै कृष्णः तुष्टः शतं ददौ ॥

Verse 131

स चंद्रं तु महाभागं वीर्यवंतं महाबलम् । रंतिपालश्च रंतिश्च नंदनस्य सुतावुभौ

चन्द्रश्च महाभागो वीर्यवान् महाबलः । रन्तिपालश्च रन्तिश्च नन्दनस्य सुतावुभौ ॥

Verse 132

शमीकपुत्राश्चत्वारो विक्रांताः सुमहाबलाः । विरजश्च धनुश्चैव व्योमस्तस्य स सृंजयः

शमीकस्य चत्वारः पुत्रा विक्रान्ताः सुमहाबलाः । विरजः धनुः व्योमः सृंजयश्चेति विश्रुताः ॥

Verse 133

अनपत्योभवद्व्योमः सृंजयस्य धनंजयः । यो जायमानो भोजत्वं राजर्षित्वमवाप्तवान्

सृंजयस्य सुतो धनंजयो व्योम इति नामतः । अनपत्योऽभवद्; जातमात्रश्च भोजत्वं राजर्षित्वं च लेभिरे ॥

Verse 134

कृष्णस्य जन्माभ्युदयं यः कीर्तयति नित्यशः । शृणोति वा नरो नित्यं सर्वपापैः प्रमुच्यते

कृष्णस्य जन्माभ्युदयं यो नित्यं कीर्तयत्यथ । शृणोति वा नरः नित्यं स सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥

Verse 135

अथ देवो महादेवः पूर्वं कृष्णः प्रजापतिः । विहारार्थं स देवोसौ मानुषेष्वप्यजायत

अथ देवो महादेवः पूर्वं कृष्णः प्रजापतिः । विहारार्थं स देवोऽसौ मानुषेष्वप्यजायत ॥

Verse 136

देवक्यां वसुदेवेन तपसा पुष्करेक्षणः । चतुर्बाहुस्तु संजातो दिव्यरूपो जनाश्रयः

देवक्यां वसुदेवेन तपसा पुष्करेक्षणः । चतुर्बाहुः समुत्पन्नो दिव्यरूपो जनाश्रयः ॥

Verse 137

श्रीवत्सलक्षणं देवं दृष्ट्वा देवैः सलक्षणम् । उवाच वसुदेवस्तं रूपं संहर वै प्रभो

श्रीवत्सलाञ्छनयुक्तं देवं दृष्ट्वा, देवैश्च स्वलक्षणैः सहावलोकितं तं प्रति वसुदेव उवाच— “प्रभो, तद्रूपं नूनं संहरस्व (गोपयस्व) ।”

Verse 138

भीतोहं देव कंसस्य ततस्त्वेतद्ब्रवीमि ते । मम पुत्रा हतास्तेन श्रेष्ठाः षड्भीमविक्रमाः

देव, कंसादहं भीतः; तस्मात् तेऽहं इदं ब्रवीमि। तेन मम षट् पुत्राः श्रेष्ठा भीमविक्रमाः हताः।

Verse 139

वसुदेववचः श्रुत्वा रूपं संहरदच्युतः । अनुज्ञाप्य तु तं शौरिर्नन्दगोपगृहेनयत्

वसुदेववचः श्रुत्वा अच्युतो रूपं संहरत्। ततः शौरिः तं अनुज्ञाप्य नन्दगोपगृहं निनाय।

Verse 140

दत्वा तं नंदगोपाय रक्ष्यतामिति चाब्रवीत् । अतस्तुसर्वकल्याणं यादवानां भविष्यति

तं नन्दगोपाय दत्त्वा “रक्ष्यताम्” इति चाब्रवीत्। अतः तु सर्वकल्याणं यादवानाṃ भविष्यति।

Verse 141

अयं तु गर्भो देवक्या यावत्कंसं हनिष्यति । तावत्पृथिव्यां भविता क्षेमो भारावहः परम्

अयं तु देवक्या गर्भः यावत् कंसं हनिष्यति, तावत् पृथिव्यां परमं क्षेमं भारहरणं च भविष्यति।

Verse 142

ये वै दुष्टास्तु राजानस्तांस्तु सर्वान्हनिष्यति । कौरवाणां रणे भूते सर्वक्षत्रसमागमे

ये वै दुष्टाः राजानः, तान् सर्वान् स हनिष्यति; कौरवाणां रणे जाते, सर्वक्षत्रसमागमे।

Verse 143

सारथ्यमर्जुनस्यायं स्वयं देवः करिष्यति । निःक्षत्रियां धरां कृत्वा भोक्ष्यते शेषतां गताम्

अयं देवः स्वयं अर्जुनस्य सारथ्यं करिष्यति; निःक्षत्रियां धरां कृत्वा, शेषतां गतां भोक्ष्यते।

Verse 144

सर्वं यदुकुलं चैव देवलोकं नयिष्यति । भीष्म उवाच । क एष वसुदेवस्तु देवकी का यशस्विनी

सर्वं यदुकुलं चैव देवलोकं नयिष्यति। भीष्म उवाच—क एष वसुदेवः, देवकी च का यशस्विनी?

Verse 145

नंदगोपश्च कश्चैव यशोदा का महाव्रता । या विष्णुं पोषितवती यां स मातेत्यभाषत

नन्दगोपः कः, यशोदा च का महाव्रता; या विष्णुं पोषितवती, यां स ‘माते’ इत्यभाषत?

Verse 146

या गर्भं जनयामास या चैनं समवर्द्धयत् । पुलस्त्य उवाच । पुरुषः कश्यपश्चासावदितिस्तत्प्रिया स्मृता

या गर्भं जनयामास, या चैनं समवर्द्धयत। पुलस्त्य उवाच—स पुरुषः कश्यपः, अदितिश्च तत्प्रिया स्मृता।

Verse 147

कश्यपो ब्रह्मणोंशस्तु पृथिव्या अदितिस्तथा । नंदो द्रोणस्समाख्यातो यशोदाथ धराभवत्

कश्यपः ब्रह्मणोऽंश एवाभूत्, अदितिश्च पृथिव्याः अंशरूपा। नन्दो द्रोण इति विख्यातः, यशोदा तु तदा धरारूपा बभूव।

Verse 148

अथकामान्महाबाहुर्देवक्याः समपूरयत् । ये तया कांक्षिताः पूर्वमजात्तस्मान्महात्मनः

अथ महाबाहुः सः देवक्याः कामान् समपूरयत्; ये तया पूर्वं कांक्षिताः, तान् तस्मात् महात्मनः अजनयत्।

Verse 149

अचिरं स महादेवः प्रविष्टो मानुषीं तनुं । मोहयन्सर्वभूतानि योगाद्योगी समाययौ

अचिरेण स महादेवो मानुषीं तनुं प्रविवेश। योगी योगबलेन सर्वभूतानि मोहयन् समाययौ।

Verse 150

नष्टे धर्मे तथा यज्ञे विष्णुर्वृष्णिकुले विभुः । कर्तुं धर्मव्यवस्थानमसुराणां प्रणाशनम्

धर्मे यज्ञे च नष्टे सति, विभुर्विष्णुः वृष्णिकुले जायते—धर्मव्यवस्थापनार्थम् असुराणां प्रणाशनार्थं च।

Verse 151

रुक्मिणी सत्यभामा च सत्या नाग्निजिती तथा । सुमित्रा च तथा शैब्या गांधारी लक्ष्मणा तथा

रुक्मिणी सत्यभामा च सत्या नाग्नजिती तथा। सुमित्रा शैब्या च तथा, गांधारी लक्ष्मणा तथा।

Verse 152

सुभीमा च तथा माद्री कौशल्या विजया तथा । एवमादीनि देवीनां सहस्राणि च षोडश

सुभीमा च तथा माद्री कौशल्या विजया तथा । एवमादीनि देवीनां सहस्राणि च षोडश ॥

Verse 153

रुक्मिणी जनयामास पुत्रान्शृणु विशारदान् । चारुदेष्णं रणेशूरं प्रद्युम्नञ्च महाबलम्

रुक्मिणी जनयामास पुत्रान्शृणु विशारदान् । चारुदेष्णं रणेशूरं प्रद्युम्नञ्च महाबलम् ॥

Verse 154

सुचारुं चारुभद्रञ्च सदश्वं ह्रस्वमेव च । सप्तमञ्चारुगुप्तञ्च चारुभद्रञ्च चारुकं

सुचारुं चारुभद्रञ्च सदश्वं ह्रस्वमेव च । सप्तमञ्चारुगुप्तञ्च चारुभद्रञ्च चारुकं ॥

Verse 155

चारुहासं कनिष्ठञ्च कन्याञ्चारुमतीं तथा । जज्ञिरे सत्यभामाया भानुर्भीमरथः क्षणः

चारुहासं कनिष्ठञ्च कन्याञ्चारुमतीं तथा । जज्ञिरे सत्यभामाया भानुर्भीमरथः क्षणः ॥

Verse 156

रोहितो दीप्तिमांश्चैव ताम्रबंधो जलंधमः । चतस्रो जज्ञिरे तेषां स्वसारश्च यवीयसीः

रोहितो दीप्तिमांश्चैव ताम्रबंधो जलंधमः । चतस्रो जज्ञिरे तेषां स्वसारश्च यवीयसीः ॥

Verse 157

जांबवत्याः सुतो जज्ञे सांबश्चैवातिशोभनः । सौरशास्त्रस्य कर्त्ता वै प्रतिमा मंदिरस्य च

जाम्बवत्याः सुतो जज्ञे साम्बो नामातिशोभनः। स एव सौरशास्त्रस्य कर्ता, सूर्यप्रतिमामन्दिरयोश्च निर्माता बभूव॥

Verse 158

मूलस्थाने निवेशश्च कृतस्तेन महात्मना । तुष्टेन देवदेवेन कुष्ठरोगो विनाशितः

तेन महात्मना मूलस्थाने निवेशः कृतः। देवदेवः प्रसन्नो भूत्वा कुष्ठरोगं विनाशयामास॥

Verse 159

सुमित्रं चारुमित्रं च मित्रविंदा व्यजायत । मित्रबाहुः सुनीथश्च नाग्नजित्यां बभूवतुः

मित्रविन्दा सुमित्रं चारुमित्रं च व्यजायत। नाग्नजित्याम् अभवतां मित्रबाहुः सुनीथश्च॥

Verse 160

एवमादीनि पुत्राणांसहस्राणि निशामय । अशीतिश्च सहस्राणां वासुदेवसुतास्तथा

एवंविधानि पुत्राणां सहस्राणि निशामय। वासुदेवस्यापि तथा अशीतिसहस्राणि सुताः आसन्॥

Verse 161

प्रद्युम्नस्य च दायादो वैदर्भ्यां बुद्धिसत्तमः । अनिरुद्धो रणे योद्धा जज्ञेस्य मृगकेतनः

प्रद्युम्नस्य दायादो वैदर्भ्यां बुद्धिसत्तमः। रणे योद्धा अनिरुद्धो जज्ञे मृगकेतनो ध्वजः॥

Verse 162

काम्या सुपार्श्वतनया सांबाल्लेभे तरस्विनम् । सत्त्वप्रकृतयो देवाः पराः पंच प्रकीर्तिताः

काम्या सुपार्श्वतनया सांबाल्लेभे तरस्विनम् । सत्त्वप्रकृतयो देवाः पराः पञ्च प्रकीर्तिताः ॥

Verse 163

तिस्रः कोट्यः प्रवीराणां यादवानां महात्मनां । षष्टिः शतसहस्राणि वीर्यवंतो महाबलाः

तिस्रः कोट्यः प्रवीराणां यादवानां महात्मनाम् । षष्टिः शतसहस्राणि वीर्यवन्तो महाबलाः ॥

Verse 164

देवांशाः सर्व एवेह उत्पन्नास्ते महौजसः । दैवासुरे हता ये वा असुरास्तु महाबलाः

देवांशाः सर्व एवेह उत्पन्नास्ते महौजसः । दैवासुरे हता ये वा असुरास्तु महाबलाः ॥

Verse 165

इहोत्पन्ना मनुष्येषु बाधंते सर्वमानवान् । तेषामुद्धरणार्थाय उत्पन्ना यादवे कुले

इहोत्पन्ना मनुष्येषु बाधन्ते सर्वमानवान् । तेषामुद्धरणार्थाय उत्पन्ना यादवे कुले ॥

Verse 166

कुलानां शतमेकं च यादवानां महात्मनाम् । विष्णुस्तेषां प्रणेता च प्रभुत्वे च व्यवस्थितः

कुलानां शतमेकं च यादवानां महात्मनाम् । विष्णुस्तेषां प्रणेता च प्रभुत्वे च व्यवस्थितः ॥

Verse 167

निदेशस्थायिनस्तस्य ऋद्ध्यंते सर्वयादवाः । भीष्म उवाच । सप्तर्षयः कुबेरश्च यक्षो मणिधरस्तथा

तस्य निदेशे स्थिताः सर्वे यादवाः समृद्धिं यान्ति। भीष्म उवाच—सप्तर्षयः कुबेरश्च यक्षो मणिधरस्तथा…

Verse 168

सात्यकिर्नारदश्चैव शिवो धन्वंतरिस्तथा । आदिदेवस्तथाविष्णुरेभिस्तु सह दैवतैः

सात्यकिर्नारदश्चैव शिवो धन्वंतरिस्तथा। आदिदेवोऽपि विष्णुश्चैतेषां दैवतैः सह समागतः॥

Verse 169

किमर्थं सहसंभूताः सुरसम्भूतयः क्षितौ । भविष्याः कति वा चास्य प्रादुर्भावा महात्मनः

किमर्थं सहसा जाताः सुरसम्भूतयः क्षितौ? भविष्ये चास्य महात्मनः कति प्रादुर्भावा भवन्ति?

Verse 170

सर्वक्षेत्रेषु सर्वेषु किमर्थमिह जायते । यदर्थमिह संभूतो विष्णुर्वृष्ण्यंधके कुले

सर्वेषु क्षेत्रेषु सर्वत्र किमर्थमिह जायते? यदर्थं विष्णुरिह वृष्ण्यन्धककुले सम्भूतः?

Verse 171

पुनःपुनर्मनुष्येषु तन्मे त्वं ब्रूहि पृच्छतः । पुलस्त्य उवाच । शृणु भूप प्रवक्ष्यामि रहस्यातिरहस्यकम् । यथा दिव्यतनुर्विष्णुर्मानुषेष्विह जायते

पुनःपुनर्मनुष्येषु—तन्मे त्वं ब्रूहि पृच्छतः। पुलस्त्य उवाच—शृणु भूप, प्रवक्ष्यामि रहस्यातिरहस्यकम्; यथा दिव्यतनुर्विष्णुर्मानुषेष्विह जायते॥

Verse 172

युगांते तु परावृत्ते काले प्रशिथिले प्रभुः । देवासुरमनुष्येषु जायते हरिरीश्वरः

युगान्ते तु परावृत्ते काले प्रशिथिले सति । देवासुरमनुष्येषु जायते हरिरीश्वरः ॥

Verse 173

हिरण्यकशिपुर्दैत्यस्त्रैलोक्यस्य प्रशासिता । बलिनाधिष्ठिते चैव पुनर्लोकत्रये क्रमात्

हिरण्यकशिपुर्दैत्यस्त्रैलोक्यस्य प्रशासिता । बलिनाधिष्ठिते चैव पुनर्लोकत्रये क्रमात् ॥

Verse 174

सख्यमासीत्परमकं देवानामसुरैः सह । युगाख्या दश संपूर्णा आसीदव्याकुलं जगत्

सख्यमासीत्परमकं देवानामसुरैः सह । युगाख्या दश संपूर्णा आसीदव्याकुलं जगत् ॥

Verse 175

निदेशस्थायिनश्चापि तयोर्देवासुरा स्वयं । बद्धो बलिर्विमर्दोयं सुसंवृत्तः सुदारुणः

निदेशस्थायिनश्चापि तयोर्देवासुरा स्वयं । बद्धो बलिर्विमर्दोयं सुसंवृत्तः सुदारुणः ॥

Verse 176

देवानामसुराणां च घोरः क्षयकरो महान् । कर्तुं धर्मव्यवस्थां च जायते मानुषेष्विह

देवानामसुराणां च घोरः क्षयकरो महान् । कर्तुं धर्मव्यवस्थां च जायते मानुषेष्विह ॥

Verse 177

भृगोः शापनिमित्तं तु देवासुरकृते तदा । भीष्म उवाच । कथं देवासुरकृते हरिर्देहमवाप्तवान्

भृगोः शापहेतोस्तदा देवासुरविषये—भीष्म उवाच—देवासुरार्थं हरिः कथं देहमवाप्तवान्?

Verse 178

दैवासुरं यथावृत्तं तन्मे कथय सुव्रत । पुलस्त्य उवाच । तेषां जयनिमित्तं वै संग्रामा स्युः सुदारुणाः

दैवासुरं यथावृत्तं मे कथय सुव्रत। पुलस्त्य उवाच—तेषां जयनिमित्तं वै संग्रामाः स्युः सुदारुणाः॥

Verse 179

अवतारा दशद्वौ च शुद्धा मन्वंतरे स्मृताः । नामधेयं समासेन शृणु तेषां विवक्षितम्

अवताराः द्वादश शुद्धा मन्वन्तरे स्मृताः। नामधेयं समासेन शृणु तेषां विवक्षितम्॥

Verse 180

प्रथमो नारसिंहस्तु द्वितीयश्चापि वामनः । तृतीयस्तु वराहश्च चतुर्थोऽमृतमंथनः

प्रथमो नारसिंहस्तु द्वितीयश्चापि वामनः। तृतीयस्तु वराहश्च चतुर्थोऽमृतमन्थनः॥

Verse 181

संग्रामः पंचमश्चैव सुघोरस्तारकामयः । षष्ठो ह्याडीबकाख्यश्च सप्तमस्त्रैपुरस्तथा

संग्रामः पञ्चमश्चैव सुघोरस्तारकामयः। षष्ठो ह्याडीबकाख्यश्च सप्तमस्त्रैपुरस्तथा॥

Verse 182

अष्टमश्चांधकवधो नवमो वृत्रघातनः । ध्वजश्च दशमस्तेषां हालाहलस्ततः परं

अष्टमोऽन्धकवधः प्रोक्तो नवमो वृत्रघातनम्। दशमस्तेषु ध्वजाख्यः, ततः परं हालाहलप्रसङ्गः॥

Verse 183

प्रथितो द्वादशस्तेषां घोरः कोलाहलस्तथा । हिरण्यकशिपुर्दैत्यो नरसिंहेन सूदितः

द्वादशस्तेषु विख्यातो घोरः कोलाहलाभिधः। तत्र नारसिंहेनैव हिरण्यकशिपुर्दैत्यः सूदितः॥

Verse 184

वामनेन बलिर्बद्धस्त्रैलोक्याक्रमणे पुरा । हिरण्याक्षो हतो द्वंद्वे प्रतिवादे तु दैवतैः

वामनेन पुरा बद्धो बलिः त्रैलोक्याक्रमणे। हिरण्याक्षोऽपि द्वन्द्वयुद्धे, प्रतिवादे सुरैर्हतः॥

Verse 185

दंष्ट्रया तु वराहेण समुद्रस्थो द्विधा कृतः । प्रह्लादो निर्जितो युद्धे इंद्रेणामृतमंथने

वराहेण तु दंष्ट्रया समुद्रस्थो द्विधा कृतः। अमृतमन्थने युद्धे प्रह्लाद इन्द्रेण निर्जितः॥

Verse 186

विरोचनस्तु प्राह्लादिर्नित्यमिन्द्रवधोद्यतः । इंद्रेणैव च विक्रम्य निहतस्तारकामये

विरोचनः प्राह्लादिर्नित्यं इन्द्रवधोद्यतः। इन्द्रेणैव विक्रम्य तारकामये स निहतः॥

Verse 187

अशक्नुवत्सु देवेषु त्रिपुरं सोढुमासुरम् । मोहयित्वाऽमृते पीते गोरूपेणासुरारिणा

अशक्नुवत्सु देवेषु त्रिपुरासुरं सोढुं, असुरारिः गोरूपेण तान् मोहयित्वा, अमृते पीते सति (कार्यं सिद्धम्)।

Verse 188

नासन्जीवयितुं शक्या भूयो भूयोमृतासुराः । निहता दानवाः सर्वे त्रैलोक्ये त्र्यंबकेण तु

भूयो भूयो निहताः असुराः पुनर्जीवयितुं न शक्याः; त्रैलोक्ये त्र्यंबकेण सर्वे दानवाः निहताः।

Verse 189

असुराश्च पिशाचाश्च दानवाश्चांधके वधे । हता देवमनुष्यैस्ते पितृभिश्चैव सर्वशः

अंधकवधे असुराः पिशाचाश्च दानवाश्च सर्वशो हताः; देवैर्मनुष्यैः पितृभिश्च सर्वतः निहताः।

Verse 190

संपृक्तो दानवैर्वृत्रो घोरे कोलाहले हतः । तदा विष्णुसहायेन महेंद्रेण निपातितः

दानवैः संपृक्तो वृत्रो घोरे कोलाहले हतः; तदा विष्णुसहायेन महेंद्रेण निपातितः।

Verse 191

हतस्ततो महेंद्रेण मायाछन्नस्तु योगवित् । वज्रेण क्षणमाविश्य विप्रचित्तिः सहानुगः

ततः महेंद्रेण हतः; मायाछन्नो योगवित् क्षणमाविश्य वज्रे, विप्रचित्तिः सहानुगः (अवशिष्टोऽभवत्)।

Verse 192

दैत्याश्च दानवाश्चैव संयुताः कृत्स्नशस्तु ते । एते दैवाऽसुरावृत्ताः संग्रामाद्वा दशैव तु

दैत्याश्च दानवाश्चैव सर्वे कृत्स्नशः समागताः। एते दैवाऽसुरवृत्तान्ताः संग्रामसमुद्भवाः दशधा एव॥

Verse 193

देवासुरक्षयकराः प्रजानां च हिताय वै । हिरण्यकशिपू राजा वर्षाणामर्बुदं बभौ

देवासुरक्षयकरः प्रजानां हितहेतवे। हिरण्यकशिपू राजा वर्षाणामर्बुदं बभौ॥

Verse 194

द्विसप्ततिं तथान्यानि नियुतान्यधिकानि तु । अशीति च सहस्राणि त्रैलोक्यैश्वर्यवानभूत्

द्विसप्ततिं तथान्यानि नियुतान्यधिकानि तु। अशीति च सहस्राणि त्रैलोक्यैश्वर्यवानभूत्॥

Verse 195

पर्यायेण तु राजाभूद्बलिर्वर्षार्बुदं पुनः । षष्ठिं चैव सहस्राणि नियुतानि च विंशतिं

पर्यायेण तु राजाभूद्बलिर्वर्षार्बुदं पुनः। षष्ठिं च सहस्राणि नियुतानि च विंशतिम्॥

Verse 196

बलिराज्याधिकारे तु यावत्कालश्च कीर्तितः । तावत्कालं तु प्रह्लादो निर्वृतो ह्यसुरैः सह

बलिराज्याधिकारे तु यावत्कालः प्रकीर्तितः। तावत्कालं तु प्रह्लादो निर्वृतो ह्यसुरैः सह॥

Verse 197

जयार्थमेते विज्ञेया असुराणां महौजसः । त्रैलोक्यमिदमव्यग्रं महेंद्रेणानुपाल्यते

जयार्थमेते विज्ञेयाः असुराणां महौजसः । त्रैलोक्यमिदमव्यग्रं महेन्द्रेणानुपाल्यते ॥

Verse 198

असम्पन्नमिदं सर्वं यावद्वर्षायुतं पुनः । पर्यायेणैव सम्प्राप्ते त्रैलोक्यं पाकशासने

असम्पन्नमिदं सर्वं यावद्वर्षायुतं पुनः । पर्यायेणैव सम्प्राप्ते त्रैलोक्यं पाकशासने ॥

Verse 199

ततोऽसुरान्परित्यज्य यज्ञो देवानगच्छत । यज्ञे देवानथ गते दितिजाः काव्यमब्रुवन्

ततोऽसुरान्परित्यज्य यज्ञो देवानगच्छत । यज्ञे देवानथ गते दितिजाः काव्यमब्रुवन् ॥

Verse 200

दैत्या ऊचुः । हृतं मघवता राज्यं त्यक्त्वा यज्ञः सुरान्गतः । स्थातुं न शुक्नुमो ह्यत्र प्रविशामो रसातलम्

दैत्या ऊचुः । हृतं मघवता राज्यं त्यक्त्वा यज्ञः सुरान्गतः । स्थातुं न शक्नुमो ह्यत्र प्रविशामो रसातलम् ॥