Adhyaya 54
Omens and Consolation after Loss; Reaffirmation of the Saindhava Punishment Vow (उत्पात-दर्शनम्, आश्वासन-वाक्यानि, प्रतिज्ञा-स्थैर्यम्)
Upa-parva: Saindhava-vadha-pratijñā (Episode of the vow to punish Jayadratha and the omens of escalation)
Saṃjaya reports that Vāsudeva (Kṛṣṇa) and Dhanaṃjaya (Arjuna), afflicted by grief and distress, pass the night without sleep. The devas, perceiving Nara-Nārāyaṇa’s wrath, become anxious about imminent developments. A sequence of ominous phenomena is described: harsh winds, solar portents, dry lightning with thunder, trembling of the earth with mountains and forests, and agitation of oceans against their usual course. Disorder appears among animals and vehicles, and the army is unsettled upon hearing the formidable vow of Savyasācin. Arjuna instructs Kṛṣṇa to console Subhadrā together with the daughter-in-law; Kṛṣṇa proceeds to Arjuna’s residence and offers dharmic consolation, emphasizing the kṣatriya ideal of a fitting heroic death and the attainment of exalted worlds through valor and virtue. He further asserts that Saindhava (Jayadratha), characterized as culpable for the killing of the young, will not escape by dawn—even with extraordinary allies—predicting the severing of his head in battle and urging the bereaved to become steady and free from lamentation.
Chapter Arc: Narada recounts to the king a startling origin-tale: the very power that ends all lives—Mṛtyu—once stood as a trembling supplicant before Brahmā, crushed by the burden of her appointed work. → Mṛtyu, bowed like a bent creeper, confesses fear of adharma and grief at the thought of severing beloved bonds—sons, friends, brothers, parents, spouses. She undertakes ghora tapas across famed tīrthas (Puṣkara, Gokarṇa, Naimiṣa, Malaya), seeking a way to perform her cosmic duty without sin. Brahmā instructs her toward a dharmic mode of dissolution: abandon kāma and krodha, and let adharma itself become the slayer of the false-lived. → The decisive turning: Mṛtyu, after intense austerity and repeated prostrations, accepts Brahmā’s command as a head-borne vow—agreeing to become the instrument of cosmic order, not personal cruelty—so that beings fall by their own unrighteousness rather than by her malice. → Brahmā grants boons and assurances: divine supports (Lokapālas, Yama, and various vyādhis) will aid her; she will be freed from taint, become stainless (virajā), and gain renown for executing dissolution as dharma’s function. Mṛtyu, pacified, takes up her office under this moral architecture. → The narrative leaves a lingering question: when death comes, is it Mṛtyu’s hand—or one’s own kāma, krodha, and adharma—that truly strikes?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका ह “लोक मिलाकर कुल २३३६ “लोक हैं) भीस्न्आा+ज (2) आमने चतु:पञ्चाशत्तमो< ध्याय: मृत्युकी घोर तपस्या
विनीय दुःखमबला आत्मन्येव प्रजापतिम्। उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा लतेवावर्जिता पुनः॥
Verse 2
नारदजी कहते हैं--राजन्! तदनन्तर वह अबला अपने भीतर ही उस दुःखको दबाकर झुकायी हुई लताके समान विनम्र हो हाथ जोड़कर ब्रह्माजीसे बोली ।।
नारद उवाच—राजन्! ततोऽनन्तरं सा अबला स्वान्तरे दुःखं निगृह्य नम्रलतेव नताङ्गी कृताञ्जलिः ब्रह्माणं प्रत्युवाच। मृत्युरुवाच—वदतां वर प्रजापते! त्वया कथं नारीरूपेणाहं सृष्टा? अहं जानन्नेव कथं तद् घोरं क्रूरमहितकरं कर्म कुर्याम्?
Verse 3
बिभेम्यहमधर्माद्धि प्रसीद भगवन् प्रभो । प्रियान् पुत्रान् वयस्यांश्व भ्रातृन् मातृ: पितृन् पतीन्
बिभेम्यहमधर्माद्धि प्रसीद भगवन् प्रभो । प्रियान् पुत्रान् वयस्यांश्च भ्रातॄन् मातॄः पितॄन् पतीन् ॥
Verse 4
कृपणानां हि रुदतां ये पतन्त्यश्रुबिन्दव:
कृपणानां हि रुदतां ये पतन्त्यश्रुबिन्दवः ।
Verse 5
यमस्य भवन देव गच्छेयं न सुरोत्तम,देव! सुरश्रेष्ठ लोकपितामह! मैं शरीर और मस्तकको झुकाकर, हाथ जोड़कर विनीतभावसे आपकी शरणागत होकर केवल इसी अभिलाषाकी पूर्ति चाहती हूँ कि मुझे यमराजके भवनमें न जाना पड़े
यमस्य भवनं देव गच्छेयं न सुरोत्तम ।
Verse 6
कायेन विनयोपेता मूर्थ्नोदग्रनखेन च । एतदिच्छाम्यहं काम॑ त्वत्तो लोकपितामह
कायेन विनयोपेता मूर्ध्ना नतशिरा तथा । एतदिच्छाम्यहं कामं त्वत्तो लोकपितामह ॥
Verse 7
इच्छेयं त्वत्प्रसादाद्धि तपस्तप्तुं प्रजेश्वर । प्रदिशेमं वरं देव त्वं महां भगवन् प्रभो,प्रजेश्वर! मैं आपकी कृपासे तपस्या करना चाहती हूँ। देव! भगवन्! प्रभो! आप मुझे यही वर प्रदान करें
इच्छेयं त्वत्प्रसादाद्धि तपस्तप्तुं प्रजेश्वर । प्रदिशेमं वरं देव त्वं महां भगवन् प्रभो ॥
Verse 8
त्वया हरक्ता गमिष्यामि धेनुकाश्रममुत्तमम् | तत्र तप्स्थे तपस्तीव्रं तवैवाराधने रता,आपकी आज्ञा लेकर मैं उत्तम धेनुकाश्रमको चली जाऊँगी और वहाँ आपकी ही आराधनामें तत्पर रहकर कठोर तपस्या करूँगी
त्वया ह्यनुज्ञाता गमिष्यामि धेनुकाश्रममुत्तमम् । तत्र तप्स्ये तपस्तीव्रं तवैवाराधने रता ॥
Verse 9
न हि शक्ष्यामि देवेश प्राणान् प्राणभृतां प्रियान् हर्तु विलपमानानामधमदिभिरक्ष माम्,देवेश्वर! मैं रोते-विलखते प्राणियोंके प्यारे प्राणोंका अपहरण नहीं कर सकूँगी, आप इस अधर्मसे मुझे बचावें
न हि शक्ष्यामि देवेश प्राणान् प्राणभृतां प्रियान् । हर्तुं विलपमानानामधर्माद्रक्ष माम् ॥
Verse 10
ब्रह्मोवाच मृत्यो संकल्पितासि त्वं प्रजासंहारहेतुना । गच्छ संहर सर्वस्त्विं प्रजा मा ते विचारणा
ब्रह्मोवाच मृत्यो संकल्पितासि त्वं प्रजासंहारहेतुना । गच्छ संहर सर्वास्त्वं प्रजा मा ते विचारणा ॥
Verse 11
भविता त्वेतदेवं हि नैतज्जात्वन्यथा भवेत् | भव त्वनिन्दिता लोके कुरुष्व वचनं मम,यह बात इसी प्रकार होनेवाली है। इसमें कभी कोई परिवर्तन नहीं हो सकता। तू लोकमें निन्दित न हो, मेरी आज्ञाका पालन कर
भविता त्वेतदेवं हि नैतज्जात्वन्यथा भवेत् । भव त्वनिन्दिता लोके कुरुष्व वचनं मम ॥
Verse 12
नारद उवाच एवमुक्ता भवत् प्रीता प्राउ्जलिर्भगवन्मुखी । संहारे नाकरोद् बुद्धि प्रजानां हितकाम्यया
नारद उवाच—एवमुक्ता सा हृष्टहृदया प्राञ्जलिर्भगवन्मुखी तस्थौ। प्रजानां हितकाम्यया तु संहारे बुद्धिं नाकरोत्॥
Verse 13
तृष्णीमासीत् तदा देव: प्रजानामीश्ररेश्वर: । प्रसाद चागमत् क्षिप्रमात्मनैव प्रजापति:
तदा देवः प्रजानामीश्वरैश्वरः तूष्णीमासीत्। ततः प्रजापतिरात्मनैव क्षिप्रं प्रसादमगमत्॥
Verse 14
स्मयमानश्न देवेशो लोकान् सर्वानवेक्ष्य च । लोकास्त्वासन् यथापूर्व दृष्टास्तेनापमन्युना
स्मयमानो देवेशः सर्वाँल्लोकानवेक्ष्य च। अपमन्युना क्रोधमुक्तेन दृष्टा लोकाः यथापूर्वं बभूवुः॥
Verse 15
निवृत्तरोषे तस्मिंस्तु भगवत्यपराजिते । सा कन्यापि जगामाथ समीपात् तस्य धीमतः,उन अपराजित भगवान् ब्रह्माका रोष निवृत्त हो जानेपर वह कन्या भी उन परम बुद्धिमान देवेश्वरके निकटसे अन्यत्र चली गयी
निवृत्तरोषे तस्मिंस्तु भगवत्यपराजिते। सा कन्यापि तस्य धीमतः समीपादथ जगाम॥
Verse 16
अपसत्याप्रतिश्रुत्य प्रजासंहरणं तदा । त्वरमाणा च राजेन्द्र मृत्युर्थेनुकमभ्यगात्
अपसत्याप्रतिश्रुत्य प्रजासंहरणं तदा। त्वरमाणा च राजेन्द्र धेन्वाश्रममभ्यगात् मृत्युः॥
Verse 17
सा तत्र परमं तीव्र चचार व्रतमुत्तमम् । सा तदा होकपादेन तस्थौ पद्मानि षोडश
सा तत्र परमं तीव्रं चचार व्रतमुत्तमम् । सा तदा एकपादेन तस्थौ पद्मानि षोडश ॥
Verse 18
पज्च चाब्दानि कारुण्यात् प्रजानां तु हितैषिणी । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्य: प्रियेभ्य: संनिवर्त्य सा
पञ्च चाब्दानि कारुण्यात् प्रजानां तु हितैषिणी । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यः प्रियेभ्यः संनिवर्त्य सा ॥
Verse 19
ततस्त्वेकेन पादेन पुनरन्यानि सप्त वै । तस्थौ पद्मानि षट् चैव सप्त चैकं च पार्थिव,नरेश्वर! तदनन्तर पुनः अन्य इक्कीस पद्म वर्षोतक वह एक पैरसे खड़ी होकर तपस्या करती रही
ततस्त्वेकेन पादेन पुनरन्यानि सप्त वै । तस्थौ पद्मानि षट् चैव सप्त चैकं च पार्थिव ॥
Verse 20
ततः पद्मायुतं तात मृगैः सह चचार सा | पुनर्गत्वा ततो नन््दां पुण्यां शीतामलोदकाम्
ततः पद्मायुतं तात मृगैः सह चचार सा । पुनर्गत्वा ततो नन्दां पुण्यां शीतामलोदकाम् ॥
Verse 21
धारयित्वा तु नियमं नन्दायां वीतकल्मषा
धारयित्वा तु नियमं नन्दायां वीतकल्मषा । ततः व्रतनियमोपेता कौशिक्याः पुण्यतटे ययौ ॥ वाय्वम्बुभक्षिणी भूत्वा पुनस्तीव्रं तपोऽकरोत् ॥
Verse 22
सा पूर्व कौशिकीं पुण्यां जगाम नियमैधिता । तत्र वायुजलाहारा चचार नियमं पुन:
सा पूर्वं कौशिकीं पुण्यां जगाम नियमैधिता । तत्र वायुजलाहारा चचार नियमं पुनः ॥
Verse 23
पज्चगज्जासु सा पुण्या कन्या वेतसकेषु च । तपोविशेषैर्बहुभि: कर्षयद् देहमात्मन:,उस पवित्र कन्याने पंचगंगामें तथा वेतसवनमें बहुत-सी भिन्न-भिन्न तपस्याओंद्वारा अपने शरीरको अत्यन्त दुर्बल कर दिया
पञ्चगङ्गासु सा पुण्या कन्या वेतसकेषु च । तपोविशेषैर्बहुभिः कर्षयद् देहमात्मनः ॥
Verse 24
ततो गत्वा तु सा गड़ां महामेरुं च केवलम् । तस्थौ चाश्मेव निश्चेष्टा प्रणायामपरायणा
ततो गत्वा तु सा गङ्गां महामेरुं च केवलम् । तस्थौ चाश्मेव निश्चेष्टा प्राणायामपरायणा ॥
Verse 25
पु]नर्हिमवतो मूर्थ्नि यत्र देवा: पुरायजन् । तत्राड़ुगुछ्ेन सा तस्थौ निखर्व परमा शुभा
पुनर्हिमवतो मूर्ध्नि यत्र देवाḥ पुरायजन् । तत्राङ्गुष्ठेन सा तस्थौ निखर्वं परमा शुभा ॥
Verse 26
पुष्करेष्वथ गोकर्णे नैमिषे मलये तथा । अपाकर्षत् स्वकं देहं नियमैर्मानसप्रियै:
पुष्करेष्वथ गोकर्णे नैमिषे मलये तथा । अपाकर्षत् स्वकं देहं नियमैर्मानसप्रियैः ॥
Verse 27
अनन्यदेवता नित्यं दृढभक्ता पितामहे | तस्थौ पितामहं चैव तोषयामास धर्मत:
अनन्यदेवता नित्यं दृढभक्ता पितामहे । तस्थौ पितामहं चैव तोषयामास धर्मतः ॥
Verse 28
ततस्तामब्रवीत् प्रीतो लोकानां प्रभवो5व्यय: । सौम्येन मनसा राजन प्रीत: प्रीतमनास्तदा
ततस्तामब्रवीत् प्रीतो लोकानां प्रभवोऽव्ययः । सौम्येन मनसा राजन् प्रीतः प्रीतमनास्तदा ॥
Verse 29
मृत्यो किमिदमत्यन्तं तपांसि चरसीति ह । ततोअब्रवीत् पुनर्मुत्युर्भगवन्तं पितामहम्,“मृत्यो! तू किसलिये इस प्रकार अत्यन्त कठोर तपस्या कर रही है?” तब मृत्युने भगवान् पितामहसे फिर इस प्रकार कहा--
मृत्यो किमिदमत्यन्तं तपांसि चरसीति ह । ततोऽब्रवीत् पुनर्मृत्युर्भगवन्तं पितामहम् ॥
Verse 30
नाहं हन्यां प्रजा देव स्वस्थाशक्षाक्रोशतीस्तथा । एतदिच्छामि सर्वेश त्वत्तो वरमहं प्रभो,“देव! प्रभो! सर्वेश्वर! मैं आपसे यही वर पाना चाहती हूँ कि मुझे रोती-चिल्लाती हुई स्वस्थ प्रजाओंका वध न करना पड़े
नाहं हन्यां प्रजा देव स्वस्थाश्चाक्रोशतीस्तथा । एतदिच्छामि सर्वेश त्वत्तो वरमहं प्रभो ॥
Verse 31
अधर्मभयभीतास्मि ततो5हं तप आस्थिता | भीतायास्तु महाभाग प्रयच्छाभयमव्यय,“महाभाग! मैं अधर्मके भयसे बहुत डरती हूँ, इसीलिये तपस्यामें लगी हुई हूँ। अविनाशी परमेश्वर! मुझ भयभीत अबलाको अभय-दान दीजिये
अधर्मभयभीतास्मि ततोऽहं तप आस्थिता । भीतायास्तु महाभाग प्रयच्छाभयमव्यय ॥
Verse 32
आर्ता चानागसी नारी याचामि भव मे गति: । तामब्रवीत् ततो देवो भूतभव्यभविष्यवित्
आर्ता चानागसी नारी याचामि भव मे गतिः । तामब्रवीत्ततो देवो भूतभव्यभविष्यवित् ॥
Verse 33
अपध्यास्यन्ति मे देव मृतेष्वेभ्यो बिभेम्यहम् । भगवन्! मैं पापसे डरती हूँ। प्रभो! मुझपर प्रसन्न होइये। जब मैं लोगोंके प्यारे पुत्रों
अपध्यास्यन्ति मे देव मृतेष्वेभ्यो बिभेम्यहम् । अधर्मो नास्ति ते मृत्यो संहरन्त्या इमाः प्रजाः । मया चोक्तं मृषा भद्रे भविता न कथंचन ॥
Verse 34
तस्मात् संहर कल्याणि प्रजा: स्वश्चितुर्विधा: । धर्म: सनातनकश्ष त्वां सर्वथा पावयिष्यति
तस्मात् संहर कल्याणि प्रजाः स्वाश्चतुर्विधाः । धर्मः सनातनश्च त्वां सर्वथा पावयिष्यति ॥
Verse 35
लोकपालो यमश्नैव सहाया व्याधयदश्ष ते | अहं च विबुधाश्रैव पुनर्दास्थाम ते वरम्
लोकपालो यमश्चैव सहायाः व्याधयश्च ते । अहं च विबुधैश्चैव पुनर्दास्यामि ते वरम् ॥
Verse 36
सैवमुक्ता महाराज कृताञ्जलिरिदं विभुम्
सैवमुक्ता महाराज कृताञ्जलिरिदं विभुम् ।
Verse 37
यद्येवमेतत् कर्तव्यं मया न स्याद् विना प्रभो
नारद उवाच—यद्येवमेतत्, प्रभो, तर्हि त्वां विना मया अस्मिन् विषये कर्तुं न युक्तम्।
Verse 38
लोभ: क्रोधो<भ्यसूयेष्या द्रोहो मोहश्न देहिनाम्
नारद उवाच—लोभः क्रोधोऽभ्यसूया ईर्ष्या द्रोहो मोहश्च देहिनाम्; एते दोषाः प्रायशो देहवत्सु प्रादुर्भवन्ति।
Verse 39
अद्वीक्षान्योन्यपरुषा देहं भिन्द्यु: पृथग्विधा: । “लोभ, क्रोध, असूया, ईर्ष्या, द्रोह, मोह, निर्लज्जता और एक-दूसरेके प्रति कही हुई कठोर वाणी--ये विभिन्न दोष ही देहधारियोंकी देहका भेदन करें' || ३८ ई ।।
नारद उवाच—अदृष्ट्वैवान्योन्यं परुषा देहिनो नानाविधैर्भिन्दन्ति देहान्। लोभः क्रोधोऽसूया ईर्ष्या द्रोहो मोहः निर्लज्जता च परस्परं परुषवाक्यं च—एते विविधा दोषा एव देहवतां देहान् विदारयन्ति।
Verse 40
यान्यश्रुबिन्दूनि करे ममासं- स्ते व्याधय: प्राणिनामात्मजाता: । ते मारयिष्यन्ति नरान् गतासून् नाधर्मस्ते भविता मा सम भैषी:
नारद उवाच—यान्यश्रुबिन्दूनि ते मया करे गृहीतानि, तानि प्राणिनामात्मजाताः व्याधयो भूत्वा गतासून् नरान् नाशयिष्यन्ति। नाधर्मस्ते भविता; तस्मान्मा भैषीः।
Verse 41
नाधर्मस्ते भविता प्राणिनां वै त्वं वै धर्मस्त्वं हि धर्मस्य चेशा । धर्म्या भूत्वा धर्मनित्या धरित्री तस्मात् प्राणान् सर्वथेमान् नियच्छ
नारद उवाच—प्राणिनां विषये ते नाधर्मो भविता। त्वमेव धर्मः, त्वं हि धर्मस्येश्वरी। तस्माद् धर्म्या भूत्वा धर्मनित्या धरित्री, सर्वथैतान् प्राणान् नियच्छ।
Verse 42
सर्वेषां वै प्राणिनां कामरोषौ संत्यज्य त्वं संहरस्वेह जीवान् । एवं धर्मस्त्वां भविष्यत्यनन्तो मिथ्यावृत्तान् मारयिष्यत्यधर्म:
नारद उवाच— कामक्रोधौ परित्यज्य त्वमिह सर्वप्राणिनां जीवान् नियतं संहर। एवं कृत्वा तवाक्षयो धर्मो भविष्यति; ये तु मिथ्यावृत्ताः, तान् स्वयमेवाधर्मो विनाशयिष्यति।
Verse 43
तेनात्मानं पावयस्वात्मना त्वं पापे55त्मानं मज्जयिष्यन्त्यसत्यात् । तस्मात् काम॑ रोषमप्यागतं त्वं संत्यज्यान्त: संहरस्वेति जीवान्
तस्माद् आत्मना त्वम् आत्मानं धर्माचरणेन पावय। असत्याश्रयात् प्राणिनः स्वयमेव पापपङ्के निमज्जन्ति। अतः मनसि समुत्थितौ कामक्रोधौ परित्यज्य, अन्तः संयम्य, मा भूर् जीवसंहारकः।
Verse 44
नारद उवाच सा वै भीता मृत्युसंज्ञोपदेशा- च्छापाद् भीता बाढमित्यब्रवीत् तम् साच प्राणं प्राणिनामन्तकाले कामक्रोधौ त्यज्य हरत्यसक्ता
नारद उवाच— सा मृत्युसंज्ञा नारी ब्रह्मण उपदेशात्, विशेषतः शापभयात्, भीता तमब्रवीत्— “एवमस्तु; तवाज्ञां गृह्णामि।” ततः सा अन्तकाले कामक्रोधौ त्यक्त्वा, अनासक्ता, सर्वप्राणिनां प्राणान् हरति।
Verse 45
मृत्युस्त्वेषां व्याधयस्तत्प्रसूता व्याधी रोगो रुज्यते येन जन्तु: । सर्वेषां च प्राणिनां प्रायणान्ते तस्माच्छोकं मा कृथा निष्फलं त्वम्
एषैव प्राणिनां मृत्युः; ततो व्याधयः प्रसूताः। ‘व्याधिः’ इति रोगस्य नाम, येन जन्तुः पीड्यते, स्वास्थ्यं च भिद्यते। सर्वेषां प्राणिनाम् आयुःक्षये प्रायणान्तो भवति एवमेव। तस्माद् राजन्, निष्फलं शोकं मा कृथाः।
Verse 46
तेभ्यो5हं भगवन् भीता शरणं त्वाहमागता । भगवन! रोते हुए दीन-दुःखी प्राणियोंके नेत्रोंसे जो आँसुओंकी बूँदें गिरती हैं
नारद उवाच— भगवन्, तेभ्योऽहं भीता शरणं त्वाम् आगता। दीनदुःखितप्राणिनां नेत्रेभ्यः पतन्तीभ्यः अश्रुबिन्दुभ्यः दृष्ट्वा मम भयमुत्पन्नम्। आयुष्यन्ते सर्वे देवा इन्द्रियैः सह प्राणिभिः परलोकं गत्वा तत्र स्थिताः, तत एव पुनरिहैव निवर्तन्ते। एवं सर्वे प्राणिनस्तत्र गत्वा देवभावेन तिष्ठन्ति; भोगक्षये कर्मफलक्षये च मर्त्यवद् भूयः पुनरावर्तन्ते, राजसिंह।
Verse 47
वायुर्भीमो भीमनादो महौजा भेत्ता देहान् प्राणिनां सर्वगोडसौ । नो वा<<वृतिं नैव वृत्ति कदाचित् प्राप्रोत्युग्रोडनन्ततेजोविशिष्ट:
नारद उवाच—वायुरेष भीमो भीमनादो महौजाः, प्राणिनां देहान् भिनत्ति न तु देहिनम्। स सर्वगः क्रूरवीर्यः क्षयातीततेजसा विशिष्टः; नास्य कदाचिदागमनं गमनं वा, न चैकदेशवृत्तिरस्ति।
Verse 48
सर्वे देवा मर्त्यसंज्ञाविशिष्टा- स्तस्मात् पुत्र मा शुचो राजसिंह । स्वर्ग प्राप्तो मोदते ते तनूजो नित्यं रम्यान् वीरलोकानवाप्य
नारद उवाच—देवा अपि सर्वे मर्त्यसंज्ञाविशिष्टाः; तस्मात् पुत्र मा शुचो राजसिंह। स्वर्गं प्राप्तस्तव तनूजो नित्यं रम्यान् वीरलोकानवाप्य तत्र मोदते।
Verse 49
त्यक्त्वा दुःखं संगत: पुण्यकृद्धि- रेषा मृत्युर्देवदिष्टा प्रजानाम् । प्राप्त काले संहरन्ती यथावत् स्वयं कृता प्राणहरा प्रजानाम्
स दुःखं त्यक्त्वा पुण्यकृतां समागमं गतः। एषा मृत्युर्देवदिष्टा प्रजानां, प्राप्तकाले यथावत् संहरन्ती। प्रजानां प्राणहरा मृत्युर्ब्रह्मणा स्वयमेव निर्मिता।
Verse 50
आत्मानं वै प्राणिनो घ्नन्ति सर्वे नैतान् मृत्युर्दण्डपाणिह्िनस्ति । तस्मान्मृतान् नानुशोचन्ति धीरा मृत्यु ज्ञात्वा निश्चयं ब्रह्मसृष्टम् । इत्थं सृष्टिं देवक्लृप्तां विदित्वा पुत्रान्नष्टाच्छठोकमाशु त्यजस्व
आत्मानं वै प्राणिनः सर्वे घ्नन्ति, न तान् मृत्युर्दण्डपाणिर्हिनस्ति। तस्मान्मृतान् नानुशोचन्ति धीराः, मृत्युं ज्ञात्वा निश्चयं ब्रह्मसृष्टम्। इत्थं सृष्टिं देवक्लृप्तां विदित्वा, पुत्रनष्टाच्छोकमाशु त्यजस्व।
Verse 51
दैपायन उवाच एतच्छुत्वार्थवद् वाक्यं नारदेन प्रकाशितम् । उवाचाकम्पनो राजा सखायं नारदं तथा
दैपायन उवाच—एतदर्थवद्वाक्यं नारदेन प्रकाशितं श्रुत्वा राजा अकम्पनः। सखायं नारदं तदा प्रत्युवाचेदं वचनम्।
Verse 52
व्यपेतशोक: प्रीतो5स्मि भगवन्नृषिसत्तम । श्र॒त्वेतिहासं त्वत्तस्तु कृतार्थो5स्म्यभिवादये
व्यास उवाच— भगवन् ऋषिसत्तम! त्वन्मुखाद् इममितिहासं श्रुत्वा मे शोकः व्यपगतः। अहं प्रीतः कृतार्थश्च; त्वां नमस्यामि।
Verse 53
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत अभिमन्युवधपर्वमें मृत्युवर्णणविषयक तिरपनवाँ अध्याय पूरा हुआ
एवं तेन राज्ञा तथोक्तो देवर्षिर्नारदः ऋषिवरोत्तमोऽमितात्मा शीघ्रं नन्दनं जगाम। इति द्रोणपर्वणि अभिमन्युवधपर्वान्तर्गतं मृत्युवर्णणविषयं त्रिपञ्चाशत्तमोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 54
पुण्यं यशस्यं स्वर्ग्य च धन्यमायुष्यमेव च । अस्येतिहासस्य सदा श्रवर्ण श्रावणं तथा
पुण्यं यशस्यं स्वर्ग्यं च धन्यमायुष्यमेव च। अस्येतिहासस्य सदा श्रवणं श्रावणं तथा॥ अतः पाण्डुनन्दन! भ्रातृभिः सह उत्तमं धैर्यमास्थाय प्रमादं त्यक्त्वा कवचादिभिः सुसज्जिताः शीघ्रं पुनर्युद्धाय सज्जा भवत॥
Verse 55
एतदर्थपदं श्रुत्वा तदा राजा युधिष्छिर । क्षत्रधर्म च विज्ञाय शूराणां च परां गतिम्
एतदर्थपदं श्रुत्वा तदा राजा युधिष्ठिरः। क्षत्रधर्मं च विज्ञाय शूराणां च परां गतिम्॥ स महावीर्यो महारथः कालेन स्वर्गलोकं समभ्यगात्।
Verse 56
अभिमन्यु: परान् हत्वा प्रमुखे सर्वधन्विनाम्
व्यास उवाच— अभिमन्युः परान् हत्वा प्रमुखे सर्वधन्विनाम्। स महाधनुर्धरः पूर्वजन्मनि सोमपुत्र आसीत्॥ स शूरो महाबाहुः खड्गशक्तिगदाधनुर्भिः सम्मुखं युध्यमानो हतः; दुःखरहितः पुनश्चन्द्रलोकमेव जगाम।
Verse 57
युध्यमानो महेष्वासो हत: सो$भिमुखो रणे । असिना गदया शक्त्या धनुषा च महारथ: । विरजा: सोमसूनु: स पुनस्तत्र प्रलीयते
व्यास उवाच—युध्यमानो महेष्वासो महारथोऽभिमन्युः समरेऽभिमुखो हतः। सर्वधनुर्धराणां पश्यतां शत्रून् निहत्यासिना गदया शक्त्या धनुषा च निपातितः। विरजाः सोमसूनुः स शोकवर्जितः पुनश्चन्द्रलोकमेव प्रलीयते, यतः स आगतः।
Verse 58
तस्मात् परां धृतिं कृत्वा भ्रातृभि: सह पाण्डव | अप्रमत्त: सुसंनद्धः शीघ्र योद्धुमुपाक्रम
तस्मात् परां धृतिं कृत्वा भ्रातृभिः सह पाण्डव। अप्रमत्तः सुसंनद्धः शीघ्रं योद्धुमुपाक्रम॥
Verse 206
अप्सु वर्षसहस्राणि सप्त चैक॑ च सानयत् । तात! इसके बाद दस हजार पद्म वर्षोतक वह मृगोंके साथ विचरती रही, फिर शीतल एवं निर्मल जलवाली पुण्यमयी नन्दानदीमें जाकर उसके जलमें उसने आठ हजार वर्ष व्यतीत किये
नारद उवाच—अप्सु वर्षसहस्राणि सप्त चैकं च सानयत्। ततः, तात, पद्मवर्षायुतान्यपि मृगैः सह विचचार सा। अनन्तरं शीतलनिर्मलसलिला पुण्या नन्दानदीं गत्वा तस्यां सलिलेऽष्टसहस्राणि वर्षाणि न्यवसत्॥
Verse 353
यथा त्वमेनसा मुक्ता विरजा: ख्यातिमेष्यसि । “लोकपाल
नारद उवाच—यथा त्वमेनसा मुक्ता विरजाः ख्यातिमेष्यसि। पापविमुक्ता शुद्धस्वरूपा पुनः कीर्तिं प्राप्स्यसि॥
Verse 373
तवाज्ञा मूर्थ्नि मे न््यस्ता यत् ते वक्ष्यामि तच्छुणु । 'प्रभो! यदि इस प्रकार यह कार्य मेरे बिना नहीं हो सकता तो आपकी आज्ञा मैंने शिरोधार्य कर ली है
तवाज्ञा मूर्ध्नि मे न्यस्ता; यत् ते वक्ष्यामि तच्छृणु। प्रभो, यदि एतत् कार्यं मया विना न सिद्ध्यति, तवाज्ञां शिरोधार्य कृतवती; इदानीं यदहं वदामि तत् सावधानं शृणु॥
Verse 3636
पुनरेवाब्रवीद् वाक््यं प्रसाद्य शिरसा तदा । महाराज! उनके ऐसा कहनेपर मृत्यु हाथ जोड़ मस्तक झुकाकर भगवान् ब्रह्माको प्रसन्न करके उस समय पुनः यह वचन बोली--
पुनरेव तदा शिरसा प्रणम्य प्रसाद्य च वाक्यमब्रवीत्। महाराज! तेषां वचने श्रुते मृत्युः करौ प्राञ्जलिः कृत्वा शिरः प्रणम्य भगवन्तं ब्रह्माणं प्रसाद्य तस्मिन्काले पुनरेवेदं वचनमुवाच॥
Frequently Asked Questions
The dilemma is how to reconcile acute personal grief with the demands of kṣatra-dharma: the text models a transition from mourning to duty through consolation rhetoric while maintaining a retaliatory vow that risks further escalation.
The chapter offers a dharmic pedagogy of grief: death is contextualized as inevitable (kāla-niyati) and, for a warrior, potentially honorable when aligned with duty; simultaneously, resolve is framed as ethically meaningful when disciplined by stated commitments rather than impulsive despair.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-function is narrative and ethical—using omens and counsel to mark a threshold moment where vow, duty, and interpretive signs converge to propel the next day’s action.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.