Adhyaya 201

Verse 1

ऑपनआ कराता छा अकाल नवनवरत्याधिकशततमो< ध्याय: अश्वत्थामाके द्वारा नारायणास्त्रका प्रयोग

सञ्जय उवाच—ततः स कदनं चक्रे रिपूणां द्रोणनन्दनः। युगान्ते सर्वभूतानां कालसृष्ट इवान्तकः॥

Verse 2

ध्वजद्रुमं शस्त्रशुड्रंं हतनागमहाशिलम्‌ । अश्वकिम्पुरुषाकीर्ण शरासनलतावृतम्‌

ध्वजद्रुमं शस्त्रशिखरं हतनागमहाशिलम्। अश्वकिम्पुरुषाकीर्णं शरासनलतावृतम्॥

Verse 3

क्रव्यादपक्षिसंघुष्ट भूतयक्षगणाकुलम्‌ । निहत्य शात्रवान्‌ भल्लै: सोडचिनोदू देहपर्वतम्‌

क्रव्यादपक्षिसंघुष्टं भूतयक्षगणाकुलम्। निहत्य शात्रवान् भल्लैः स चकार देहपर्वतम्॥

Verse 4

ततो वेगेन महता विनद्य स नरर्षभ: । प्रतिज्ञां आ्रावयामास पुनरेव तवात्मजम्‌,नरश्रेष्ठ अश्वत्थामाने फिर बड़े वेगसे गर्जना करके आपके पुत्रको पुनः अपनी प्रतिज्ञा सुनायी

ततो वेगेन महता विनद्य स नरर्षभः। प्रतिज्ञां श्रावयामास पुनरेव तवात्मजम्॥

Verse 5

यस्माद्‌ युध्यन्तमाचार्य धर्मकञ्चुकमास्थित: । मुज्च शस्त्रमिति प्राह कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिर:

यस्माद् युध्यन्तमाचार्यं धर्मकञ्चुकमास्थितम्। मुञ्च शस्त्रमिति प्राह कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः॥

Verse 6

तस्मात्‌ सम्पश्यतस्तस्य द्रावयिष्यामि वाहिनीम्‌ । विद्राव्य सर्वान्‌ हन्तास्मि जाल्मं पाउ्चाल्यमेव तु

तस्मात् तस्य सम्पश्यतः अहं वाहिनीं द्रावयिष्यामि। सर्वान् विद्राव्य ततः परं तं जाल्मं पाञ्चालमेव तु हनिष्यामि॥

Verse 7

'धर्मका चोला पहने हुए कुन्तीपुत्र युधिष्ठिरने युद्धपरायण आचार्यसे “शस्त्र त्याग दीजिये” ऐसा कहा था और शस्त्र रखवा दिया; इसलिये मैं उसके देखते-देखते उनकी सारी सेनाको खदेड़ दूँगा और समस्त सैनिकोंको भगाकर उस नीच पांचालपुत्रको मार डालूँगा ।।

धर्मचोलधरो युधिष्ठिरः कुन्तीपुत्रः युद्धपरायणमाचार्यं “शस्त्राणि त्यज” इत्युक्त्वा शस्त्रनिक्षेपं कारितवान्; तस्मात् तस्य पश्यतः अहं तेषां सर्वां सेनां द्रावयिष्यामि। सर्वान् सैनिकान् विद्राव्य तं नीचं पाञ्चालपुत्रं हनिष्यामि॥ यदि ते रणे मां योत्स्यन्ति तान् सर्वान् हनिष्यामि—सत्यं ते प्रतिजानामि। अतः वाहिनीं परिवर्तय॥

Verse 8

तच्छुत्वा तव पुत्रस्तु वाहिनी पर्यवर्तयत्‌ | सिंहनादेन महता व्यपोहा[ सुमहद्‌ भयम्‌,यह सुनकर आपके पुत्रने महान्‌ सिंहनादके द्वारा अपनी सेनाका भारी भय दूर करके फिर उसे लौटाया

तच्छ्रुत्वा तव पुत्रोऽपि वाहिनीं पर्यवर्तयत्। महता सिंहनादेन सुमहद् भयम् अपोह्य॥

Verse 9

ततः समागमो राजन्‌ कुरुपाण्डवसेनयो: । पुनरेवाभवत्‌ तीव्र: पूर्णसागरयोरिव

ततः समागमो राजन् कुरुपाण्डवसेनयोः। पुनरेवाभवत् तीव्रः पूर्णसागरयोरिव॥

Verse 10

राजन! फिर भरे हुए दो महासागरोंके समान कौरव-पाण्डव-सेनाओंमें घोर संग्राम आरम्भ हो गया ।।

राजन्, पुनरेव पूर्णसागरयोरिव कौरवपाण्डवसेनयोः घोरः संग्राम आरब्धः। द्रोणपुत्रेण कौरवाः संरब्धाः स्थिरीभूताः; पाण्डवपाञ्चालाश्च द्रोणस्य निधनात् पूर्वमेवोदग्राः भूत्वा भूय एवोद्धताः॥

Verse 11

तेषां परमहृष्टानां जयमात्मनि पश्यताम्‌ | संरब्धानां महावेग: प्रादुरासीद्‌ विशाम्पते,प्रजानाथ! वे अत्यन्त हर्षोत्फुल्ल होकर अपनी ही विजय देख रहे थे। रोषावेषमें भरे हुए उन सैनिकोंका महान्‌ वेग प्रकट हुआ

तेषां परमहृष्टानां जयमात्मनि पश्यताम् । संरब्धानां महावेगः प्रादुरासीद् विशाम्पते प्रजानाथ ॥

Verse 12

यथा शिलोच्चये शैल: सागरे सागरो यथा । प्रतिहन्येत राजेन्द्र तथा55सन्‌ कुरुपाण्डवा:

यथा शिलोच्चये शैलः सागरे सागरो यथा । प्रतिहन्येत राजेन्द्र तथा कुरुपाण्डवाः ॥

Verse 13

तत: शड्खसहस्राणि भेरीणामयुतानि च । अवादयन्त संहृष्टा: कुरुपाण्डवसैनिका:,तदनन्तर हर्षमग्न हुए कौरव-पाण्डव-सैनिक सहस्रों शंख और हजारों रणभेरियाँ बजाने लगे

ततः शङ्खसहस्राणि भेरीणामयुतानि च । अवादयन्त संहृष्टाः कुरुपाण्डवसैनिकाः ॥

Verse 14

यथा निर्मथ्यमानस्य सागरस्य तु निःस्वनः । अभवत् तव सैन्यस्य सुमहानद्भुतोपम:,जैसे मथे जाते हुए समुद्रका महान्‌ शब्द सब ओर गूँज उठा था, उसी प्रकार आपकी सेनाका महान्‌ कोलाहल भी अद्भुत एवं अनुपम था

यथा निर्मथ्यमानस्य सागरस्य तु निःस्वनः । अभवत् तव सैन्यस्य सुमहानद्भुतोपमः ॥

Verse 15

प्रादुश्चक्रे ततो द्रौणिरस्त्रं नारायणं तदा । अभिसंधाय पाण्डूनां पञ्चालानां च वाहिनीम्‌

प्रादुश्चक्रे ततो द्रौणिरस्त्रं नारायणं तदा । अभिसंधाय पाण्डूनां पञ्चालानां च वाहिनीम् ॥

Verse 16

प्रादुरासंस्ततो बाणा दीप्ताग्रा: खे सहस्रश: । पाण्डवान्‌ क्षपयिष्यन्तो दीप्तास्था: पन्नगा इव

सञ्जय उवाच—ततः सहसा खे सहस्रशो दीप्ताग्राः बाणाः प्रादुरासन्। ते दीप्तास्याः पन्नगा इव पाण्डवानां सैन्यं क्षपयितुमुद्यताः समन्तात् प्रपतन्ति स्म।

Verse 17

0 ते दिश:ः खं च सैन्यं च समावृण्वन्‌ महाहवे । मुहूर्ताद्‌ भास्करस्येव लोके राजन्‌ गभस्तय:

ते दिशः खं च सैन्यं च समावृण्वन् महाहवे। मुहूर्ताद् भास्करस्येव लोके राजन् गभस्तयः॥

Verse 18

तथापरे द्योतमाना ज्योतींषीवामलाम्बरे | प्रादुरासन्‌ महाराज कार्ष्णायसमया गुडा:

तथापरे द्योतमाना ज्योतींषीवामलाम्बरे। प्रादुरासन् महाराज कार्ष्णायसमया गुडाः॥

Verse 19

महाराज! इसी प्रकार वहाँ निर्मल आकाशमें प्रकाशित होनेवाले ज्योतिर्मय ग्रह- नक्षत्रोंके समान काले लोहेके चलते हुए गोले भी प्रकट हो-होकर गिरने लगे ।।

महाराज! निर्मलेऽम्बरे ज्योतिर्मयग्रह-नक्षत्राणामिव प्रकाशे, कार्ष्णायसाः चलन्तो गुडाः प्रादुरास्य पतन्ति स्म। चतुश्चक्रा द्विचक्राश्च शतघ्न्यो बहुला गदाः। चक्राणि च क्षुरान्तानि मण्डलानीव भास्वतः॥

Verse 20

शस्त्राकृतिभिराकीर्णमतीव पुरुषर्षभ । दृष्टवान्तरिक्षमाविग्ना: पाण्डुपाउ्चालसृज्जया:

शस्त्राकृतिभिराकीर्णमतीव पुरुषर्षभ। दृष्ट्वान्तरिक्षमाविग्नाः पाण्डवाः पाञ्चाल-सृञ्जयाः॥

Verse 22

अभश्रत्थामाके द्वारा पाण्डव-सेनापर नारायणास्त्रका प्रयोग जनेश्वर! पाण्डव-महारथी जैसे-जैसे युद्ध करते थे, वैसे-ही-वैसे उस अस्त्रका वेग बढ़ता जाता था ।।

सञ्जय उवाच—जनाधिप! अश्वत्थाम्ना पाण्डवसेनायां नारायणास्त्रं प्रयुक्ते, यथा यथा पाण्डवमहारा्था युध्यन्ते स्म तथा तथा तदस्त्रं वेगेन विवर्धत। तेन नारायणास्त्रेणाभिहता रणे सैनिकाः सर्वतोऽभ्यर्दिताः, दह्यमानानलेनेव सर्वतः परितप्यमानाः।

Verse 23

यथा यथा हायुध्यन्त पाण्डवानां महारथा: । तथा तथा तदस्त्र॑ वै व्यवर्धत जनाधिप

सञ्जय उवाच—राजन्! यथा यथा पाण्डवानां महारथाः सम्यगयुध्यन्त, तथा तथा तदस्त्रं वै व्यवर्धत। यथा हि शिशिरापाये उष्णे काले प्रज्वलितो हुताशनः शुष्ककाष्ठकक्षान् दहेत्, तथा तदस्त्रं प्रभो पाण्डूनां ध्वजिनीं ददाह।

Verse 24

आपूर्यमाणेनास्त्रेण सैन्ये क्षीयति च प्रभो । जगाम परम॑ त्रासं धर्मपुत्रो युधिष्ठिर:

सञ्जय उवाच—प्रभो! आपूर्यमाणेन तेनास्त्रेण सर्वतो व्याप्ते, सैन्ये च क्षीयमाणे, धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः परमं त्रासं जगाम।

Verse 25

द्रवमाणं तु तत्‌ सैन्यं दृष्टवा विगतचेतनम्‌ । मध्यस्थतां च पार्थस्य धर्मपुत्रो5ब्रवीदिदम्‌,उन्होंने अपनी उस सेनाको जब अचेत होकर भागती और दुन्तीपुत्र अर्जुनको तटस्थभावसे खड़ा देखा, तब इस प्रकार कहा--

सञ्जय उवाच—तत् सैन्यं द्रवमाणं विगतचेतनमिव दृष्ट्वा, पार्थं च मध्यस्थं स्थितं निरीक्ष्य, धर्मपुत्रो युधिष्ठिर इदं वचनमब्रवीत्।

Verse 26

धृष्टद्युम्न पलायस्व सह पाज्चालसेनया । सात्यके त्वं च गच्छस्व वृष्ण्यन्धकवृतों गृहान्‌

सञ्जय उवाच—धृष्टद्युम्न! सह पाञ्चालसेनया शीघ्रं पलायस्व। सात्यके! त्वमपि वृष्ण्यन्धकवीरैः परिवृतो गृहान् गच्छ।

Verse 27

वासुदेवो5पि धर्मात्मा करिष्यत्यात्मन: क्षमम्‌ | श्रेयो हपदिशत्येष लोकस्य किमुतात्मन:

वासुदेवोऽपि धर्मात्मा करिष्यत्यात्मनः क्षमम् । श्रेयो ह्युपदिशत्येष लोकस्य किमुतात्मनः ॥

Verse 28

संग्रामस्तु न कर्तव्य: सर्वसैन्यान्‌ ब्रवीमि व: । अहं हि सह सोदर्य: प्रवेक्ष्य हव्यवाहनम्‌,“मैं तुम सभी सैनिकोंसे कह रहा हूँ, कोई भी युद्ध न करे। अब मैं भाइयोंके साथ अग्निमें प्रवेश कर जाऊँगा

संग्रामस्तु न कर्तव्यः सर्वसैन्यान् ब्रवीमि वः । अहं हि सह सोदर्यैः प्रवेक्ष्ये हव्यवाहनम् ॥

Verse 29

भीष्पद्रोणार्णवं तीर्त्वा संग्रामे भीरुदुस्तरे । विमज्जिष्यामि सलिले सगणो द्रौणिगोष्पदे

भीष्मद्रोणार्णवं तीर्त्वा संग्रामे भीरुदुस्तरे । विमज्जिष्यामि सलिले सगणो द्रौणिगोष्पदे ॥

Verse 30

काम: सम्पद्यतामस्य बी भत्सोराशु मां प्रति । कल्याणवृत्तिराचार्यो मया युधि निपातित:

कामः सम्पद्यतामस्य बीभत्सोराशु मां प्रति । कल्याणवृत्तिराचार्यो मया युधि निपातितः ॥

Verse 31

“अर्जुनकी मेरे प्रति जो शुभ कामना है, वह शीघ्र पूरी हो जानी चाहिये; क्योंकि सदा अपने कल्याणमें संलग्न रहनेवाले आचार्यको मैंने युद्धमें मरवा दिया है ।।

कामः सम्पद्यतामस्य बीभत्सोर्मां प्रति द्रुतम् । कल्याणवृत्तिराचार्यो मया युधि निपातितः ॥ येन बालः स सौभद्रो युद्धानामविशारदः । समर्थैर्बहुभिः क्रूरैर्निहतो नाभिपालितः ॥

Verse 32

येनाविन्लुवता प्रश्न॑ तथा कृष्णा सभां गता । उपेक्षिता सपुत्रेण दासभावं नियच्छती

सञ्जय उवाच—येन सभायां नीतायाः कृष्णायाः प्रश्नोऽनुत्तरितः कृतः, स च सपुत्रेणोपेक्षितवती; तस्मिन् काले सा दीनवदना दासीभावनियमनिवारणाय यत्नं चकार।

Verse 33

(रक्षणे च महान्‌ यत्न: सैन्धवस्य कृतो युधि । अर्जुनस्य विघातार्थ प्रतिज्ञा येन रक्षिता ।।

सञ्जय उवाच—येन युधि सैन्धवस्य रक्षणाय महान् यत्नः कृतः, अर्जुनविघातार्था प्रतिज्ञा च रक्षिता। वयं जिगीषवो व्यूहद्वारि येन धृताः, प्रविशद् बलवत् महत् सैन्यं च यथाबलम् अवारितम्। श्रान्तेष्वश्वेषु फाल्गुनस्य, धृतराष्ट्रपुत्रो दुर्योधनः जिघांसुः सन् यदा तमभ्यपतत्, तदा सैन्धवस्य च रक्षणार्थं तस्य च रक्षणाय कवचेन गुप्तं कृतवान्।

Verse 34

येन ब्रह्मास्त्रविदुषा पज्चाला: सत्यजिन्मुखा: । कुर्वाणा मज्जये यत्नं समूला विनिपातिता:

सञ्जय उवाच—येन ब्रह्मास्त्रविदुषा सत्यजिन्मुखाः पाञ्चालाः, मम जयाय यत्नं कुर्वाणाः, समूलाः विनिपातिताः।

Verse 35

येन प्रव्राज्यमानाश्न राज्याद्‌ वयमधर्मतः । निवार्यमाणा नु वयं नानुयातास्तदेषिण:

सञ्जय उवाच—येन वयम् अधर्मतः राज्यात् प्रव्राजिताः; निवार्यमाणाः सन्तोऽपि, तमेव प्रयोजनं मृगयमाणाः, किम् नानुयाताः?

Verse 36

“जब कौरव अधर्मपूर्वक हमें राज्यसे निर्वासित कर रहे थे, तब जिन्होंने हमें रोकने (शान्त करने)-की ही चेष्टा की थी; किंतु उनका हित चाहनेवाले हमलोगोंका उस समय उन्होंने साथ नहीं दिया था ।।

सञ्जय उवाच—यदा कौरवैः वयम् अधर्मतः राज्यात् प्रव्राज्यमानाः, तदा ये निवारण-शमनयत्नमेव चक्रुः; तेषां हितैषिणोऽपि वयं, तेऽस्माभिः सह तदा न स्थिताः। योऽसावस्मासु अत्यन्तं सौहृदं परं कुर्वाणः, स द्रोणाचार्यो हतः; तदर्थं सबान्धवः सह भ्रातृभिः अहम् अपि मरणं गमिष्यामि।

Verse 37

एवं ब्रुवति कौन्तेये दाशा्हस्त्वरितस्तत: । निवार्य सैन्यं बाहुभ्यामिदं वचनमब्रवीत्‌

एवं ब्रुवति कौन्तेये दाशार्हस्त्वरितस्ततः । निवार्य सैन्यं बाहुभ्यामिदं वचनमब्रवीत् ॥

Verse 38

शीघ्र॑ न्‍्यस्यत शस्त्राणि वाहेभ्यश्षावरोहत । एष योगोऊत्र विहित: प्रतिषेधे महात्मना

शीघ्रं न्यस्यत शस्त्राणि वाहेभ्यश्चावरोहत । एष योगोऽत्र विहितः प्रतिषेधे महात्मना ॥

Verse 39

'योद्धाओ! अपने अस्त्र-शस्त्र शीघ्र नीचे डाल दो और सवारियोंसे उतर जाओ। परमात्मा नारायणने इस अस्त्रके निवारणके लिये यही उपाय निश्चित किया है ।।

योद्धारः शीघ्रं निक्षिपत शस्त्राणि वाहनेभ्यश्चावरोहत । नारायणेन परमात्मना ह्यस्यास्त्रस्य निवारणेऽयमेवोपायो निश्चितः ॥ द्विपाश्वस्यन्दनेभ्यश्च सर्वेऽवरोहत क्षितिम् । एवं भूमौ निरायुधाः स्थिताः सन्तो न हन्यध्वमनेनास्त्रेण ॥

Verse 40

यथा यथा हि युध्यन्ते योधा ह्ास्त्रमिदं प्रति । तथा तथा भवन्‍्त्येते कौरवा बलवत्तरा:,“हमारे योद्धा जैसे-जैसे इस अस्त्रके विरुद्ध युद्ध करते हैं, वैसे-ही-वैसे ये कौरव अत्यन्त प्रबल होते जा रहे हैं!

यथा यथा हि युध्यन्ते योधा ह्यस्त्रमिदं प्रति । तथा तथा भवन्त्येते कौरवा बलवत्तराः ॥

Verse 41

निक्षेप्स्यन्ति च शस्त्राणि वाहनेभ्यो5वरुहाू ये । (ये5ज्जलिं कुर्वते वीरा नमन्ति च विवाहना: ।) तान्नैतदस्त्रं संग्रामे निहनिष्यति मानवान्‌

निक्षेप्स्यन्ति च शस्त्राणि वाहनेभ्योऽवरुह्य ये । येऽञ्जलिं कुर्वते वीरा नमन्ति च विवाहनाः । तान्नैतदस्त्रं संग्रामे निहनिष्यति मानवान् ॥

Verse 42

ये त्वेतत्प्रतियोत्स्यन्ति मनसापीह केचन । निहनिष्यति तान्‌ सर्वान्‌ रसातलगतानपि,“जो कोई मनसे भी इस अस्त्रका सामना करेंगे, वे रसातलमें चले गये हों तो भी यह अस्त्र वहाँ पहुँचकर उन सबको मार डालेगा”

ये त्वेतत्प्रतियोत्स्यन्ति मनसापीह केचन । निहनिष्यति तान् सर्वान् रसातलगतानपि ॥

Verse 43

ते वचस्तस्य तच्छुत्वा वासुदेवस्य भारत । ईषु: सर्वे समुत्स्रष्ठं मनोभि: करणेन च,भारत! भगवान्‌ वासुदेवका यह वचन सुनकर सब योद्धाओंने अन्यान्य इन्द्रियों तथा मनसे भी अस्त्रको त्याग देनेका विचार कर लिया

ते वचस्तस्य तच्छ्रुत्वा वासुदेवस्य भारत । ईषून्सर्वे समुत्स्रष्टुं मनोभिः करणेन च ॥

Verse 44

तत उत्स्रष्टकामांस्तानस्त्राण्यालक्ष्य पाण्डव: | भीमसेनोडब्रवीद्‌ राजन्निदं संहर्षयन्‌ वच:

तत उत्स्रष्टकामांस्तानस्त्राण्यालक्ष्य पाण्डवः । भीमसेनोऽब्रवीद् राजन्निदं संहर्षयन् वचः ॥

Verse 45

न कथंचन शस्त्राणि मोक्तव्यानीह केनचित्‌ । अहमावारयिष्यामि द्रोणपुत्रास्त्रमाशुगै:

न कथंचन शस्त्राणि मोक्तव्यानीह केनचित् । अहमावारयिष्यामि द्रोणपुत्रास्त्रमाशुगैः ॥

Verse 46

गदयाप्यनया गुर्व्या हेमविग्रहया रणे । कालवत्‌ प्रहरिष्यामि द्रौणेरस्त्र विशातयन्‌,“इस सुवर्णमयी भारी गदासे रणभूमिमें द्रोणपुत्रके अस्त्रोंको चूर-चूर करनेके लिये मैं कालके समान प्रहार करूँगा

गदयाप्यनया गुर्व्या हेमविग्रहया रणे । कालवत् प्रहरिष्यामि द्रौणेरस्त्र विशातयन् ॥

Verse 47

नहि मे विक्रमे तुल्य: कश्चिदस्ति पुमानिह | यथैव सवितुस्तुल्यं ज्योतिरन्यन्न विद्यते

न हि मे विक्रमे तुल्यः कश्चिदस्ति पुमानिह। यथैव सवितुस्तुल्यं ज्योतिरन्यन्न विद्यते॥

Verse 48

पश्यतेमौ हि मे बाहू नागराजकरोपमौ | समर्थो पर्वतस्यापि शैशिरस्य निपातने,“गजराजके शुण्डोंके समान मोटी मेरी इन भुजाओंको देखो तो सही, ये हिमालयपर्वतको भी धराशायी करनेमें समर्थ हैं

पश्यतेमौ हि मे बाहू नागराजकरोपमौ। समर्थो पर्वतस्यापि शैशिरस्य निपातने॥

Verse 49

नागायुतसमप्राणो हाहमेको नरेष्विह । शक्रो यथाप्रतिद्वन्द्ो दिवि देवेषु विश्रुतः

नागायुतसमप्राणो हाहमेको नरेष्विह। शक्रो यथाप्रतिद्वन्द्वो दिवि देवेषु विश्रुतः॥

Verse 50

अद्य पश्यत मे वीर्य बाह्दो: पीनांसयोर्युधि । ज्वलमानस्य दीप्तस्य द्रौणेरस्त्रस्य वारणे

अद्य पश्यत मे वीर्यं बाह्वोः पीनांसयोर्युधि। ज्वलमानस्य दीप्तस्य द्रौणेरस्त्रस्य वारणे॥

Verse 51

यदि नारायणास्त्रस्य प्रतियोद्धा न विद्यते । अद्यैतत्‌ प्रतियोत्स्यामि पश्यत्सु कुरुपाण्डुषु

यदि नारायणास्त्रस्य प्रतियोद्धा न विद्यते। अद्यैतत् प्रतियोत्स्यामि पश्यत्सु कुरुपाण्डुषु॥

Verse 52

अर्जुनार्जुन बीभत्सो न न्यस्यं गाण्डिवं त्वया । शशाड्कस्येव ते पड़को नैर्मल्यं पातयिष्यति

सञ्जय उवाच— “अर्जुन अर्जुन बीभत्सो! न त्वया गाण्डीवं न्यस्यं; न्यस्ते हि तस्मिन् शशाङ्कस्येव ते कलङ्कोऽभ्युपैष्यति, स च ते नैर्मल्यं पातयिष्यति।”

Verse 53

अजुन उवाच भीम नारायणास्त्रे मे गोषु च ब्राह्मणेषु च । एतेषु गाण्डिवं न्यस्यमेतद्धि व्रतमुत्तमम्‌

अर्जुन उवाच— “भीम भ्रातः, नारायणास्त्रे प्रवृत्ते गोषु च ब्राह्मणेषु च, एतेषु सन्निधौ गाण्डीवं न्यस्यामि; एतद्धि ममोत्तमं व्रतम्।”

Verse 54

एवमुक्तस्ततो भीमो द्रोणपुत्रमरिंदमम्‌ । अभ्ययान्मेघघोषेण रथेनादित्यवर्चसा

एवमुक्तस्ततो भीमो द्रोणपुत्रमरिन्दमम् । अभ्ययाद् मेघघोषेण रथेनादित्यवर्चसा ॥

Verse 55

(कम्पयन्‌ मेदिनीं सर्वा त्रासयंश्व॒ चमूं तव । शड्खशब्दं महत्‌ कृत्वा भुजशब्दं च पाण्डव: ।।

कम्पयन् मेदिनीं सर्वां त्रासयञ्श्चमूं तव । शङ्खशब्दं महत्कृत्वा भुजशब्दं च पाण्डवः ॥ तस्य शङ्खस्वनं श्रुत्वा बाहुशब्दं च तावकाः । समन्तात् कोष्ठकीकृत्य शरव्रातैरवाकिरन् ॥ स एनमिषुजालेन लघुत्वाच्छीघ्रविक्रमः । निमेषमात्रेणासाद्य कुन्तीपुत्रोऽभ्यवाकिरत् ॥

Verse 56

ततो द्रौणि: प्रहस्यैनं द्रवन्तमभिभाष्य च । अवाकिर्त प्रदीप्ताग्रै: शरैस्तैरभिमन्त्रितै:

ततो द्रौणिः प्रहस्यैनं द्रवन्तमभिभाष्य च । अवाकिरत् प्रदीप्ताग्रैः शरैस्तैरभिमन्त्रितैः ॥

Verse 57

पन्नगैरिव दीप्तास्यैर्वमद्धिज्वलनं रणे | अवकीर्णो5भवत्‌ पार्थ: स्फुलिज्जैरिव काउ्चनै:

पन्नगैरिव दीप्तास्यैर्वमद्धिज्वलनं रणे । अवकीर्णोऽभवत् पार्थः स्फुलिङ्गैरिव काञ्चनैः ॥

Verse 58

तस्य रूपमभूद्‌ राजन्‌ भीमसेनस्य संयुगे । खटद्योतैरावृतस्येव पर्वतस्य दिनक्षये,राजन्‌! उस समय युद्धस्थलमें भीमसेनका रूप संध्याके समय जुगुनुओंसे भरे हुए पर्वतके समान प्रतीत हो रहा था

तस्य रूपमभूद् राजन् भीमसेनस्य संयुगे । खटद्योतैरावृतस्येव पर्वतस्य दिनक्षये ॥

Verse 59

तदस्त्रं द्रोणपुत्रस्य तस्मिन्‌ प्रतिसमस्यति । अवर्धत महाराज यथाग्निरनिलोद्धत:

तदस्त्रं द्रोणपुत्रस्य तस्मिन् प्रतिसमस्यति । अवर्धत महाराज यथाग्निरनिलोद्धतः ॥

Verse 60

विवर्धमानमालक्ष्य तदस्त्रं भीमविक्रमम्‌ | पाण्डुसैन्यमृते भीम॑ सुमहद्‌ भयमाविशत्‌,उस अस्त्रको बढ़ते देख भयंकर पराक्रमी भीमसेनको छोड़कर शेष सारी पाण्डव- सेनापर महान्‌ भय छा गया

विवर्धमानमालक्ष्य तदस्त्रं भीमविक्रमम् । पाण्डुसैन्यमृते भीमं सुमहद् भयमाविशत् ॥

Verse 61

ततः शस्त्राणि ते सर्वे समुत्सूज्य महीतले । अवारोहन रथेभ्यश्न हस्त्यश्रेभ्यश्व सर्वश:,तब वे समस्त सैनिक अपने अस्त्र-शस्त्रोंकोी धरतीपर डालकर रथ, हाथी और घोड़े आदि सभी वाहनोंसे उतर गये

ततः शस्त्राणि ते सर्वे समुत्सृज्य महीतले । अवारोहन रथेभ्यश्च हस्त्यश्वेभ्यश्च सर्वशः ॥

Verse 62

तेषु निक्षिप्तशस्त्रेषु वाहनेभ्यश्ष्युतेषु च तदस्त्रवीर्य विपुलं भीममूर्धन्यथापतत्‌,उनके हथियार डाल देने और वाहनोंसे उतर जानेपर उस अस्त्रकी विशाल शक्ति केवल भीमसेनके माथेपर आ पड़ी

तेषु निक्षिप्तशस्त्रेषु वाहनेभ्यश्च्युतिषु च । तदस्त्रवीर्यं विपुलं भीममूर्ध्न्यथापतत् ॥

Verse 63

हाहाकृतानि भूतानि पाण्डवाश्न विशेषतः । भीमसेनमपश्यन्त तेजसा संवृतं तथा,तब सभी प्राणी विशेषत: पाण्डव हाहाकार कर उठे। उन्होंने देखा, भीमसेन उस अस्त्रके तेजसे आच्छादित हो गये हैं

हाहाकृतानि भूतानि पाण्डवाश्च विशेषतः । भीमसेनमपश्यन्त तेजसा संवृतं तथा ॥

Verse 198

इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत नारायणास्त्रमोक्षपर्वमें धृष्टदुम्न और सात्यकिका क्रोधविषयक एक सौ अद्ठदानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि नारायणास्त्रमोक्षपर्वणि धृष्टद्युम्नसात्यक्योः क्रोधविषयोऽष्टनवतितमोऽध्यायः समाप्तः ॥

Verse 199

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि नारायणास्त्रमोक्षपर्वणि पाण्डवसैन्यास्त्रत्यागे नवनवत्यधिकशततमो< ध्याय:

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि नारायणास्त्रमोक्षपर्वणि पाण्डवसैन्यास्त्रत्यागे नवनवत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥