अस्य अनुवाकस्य मुख्यविषयः—ऋतस्य (धर्मव्यवस्थायाः) पुनःस्थापनं, चिकित्सया उपद्रव-प्रतिलोमेन, तथा पवित्र-सामाजिक-सीमानां रक्षणेन च। उपविषयाः—सम्यग्वाक्येन देवप्रसादेन च पौष्टिक-समृद्धिः; अग्नेः प्रज्वालनं गृह्यकर्मणि प्रतिष्ठापनं च; मन्त्रौषधिसंयुक्तेन विष-रोग-शमनम्; कृत्या-प्रतिषेधेन अभिचार-शत्रुबल-निवारणम्; महापातकादि सामाजिकातिक्रमस्य प्रायश्चित्तं प्रतिदानं च; ब्राह्मणस्वस्य ग्रामशुद्धेः च संरक्षणम्।
अथर्ववेदस्य ५.११ सूक्तं पौष्टिकं “सम्पत्कर्म” इति; वरुणस्य प्रसादेन कर्मणः सफलसमाप्तिं तथा राधसः (समृद्धेः) निरन्तरागमनं च प्रार्थयते। अत्र समृद्धिः सम्यग्वाक्-स्तुत्या, सम्यग्दक्षिणादानेन—विशेषतः पृष्णी-चित्रगवां दानेन—तथा वरुणस्य विवेकपूर्णेन निरीक्षणेन च सिद्ध्यति; येन यज्ञकर्म लोके सम्यक् “अवतिष्ठते/अवतार्यते” इति भावः।
अयं सूक्तः अथर्ववेदे निहितः ऋग्वेदीय-शैलीयुक्तोऽग्नि-लितुर्ग्यः। अस्य प्रयोजनं जातवेदसं अग्निं प्रज्वालयितुं, मनुष्य-गृहे तं होतारं देवानां दूतं च प्रतिष्ठापयितुं च। वसुभिः सह अग्निमाहूय, ऋतेन कर्म समन्वय्य, हव्यानि देवेभ्यः सम्यक् वह्यन्ते, यज्ञः निरवरोधं प्रवर्तते, यजमानाय च समृद्धिः ऋत-व्यवस्था च उपजायते।
अथर्ववेदस्य ५.१३ सूक्तं भैषज्यरूपं विषापनोदनमन्त्रः। अत्र विषं (विषम्) बुद्धिमत्, स्वजनसम्बद्धं शत्रुभूतं बलं इव निरूप्य तस्य शैथिल्यं गमनं च आज्ञाप्यते। आलिगी-विलिगी-प्रभृतयः विषस्य रूपाणि दूताश्च, तथा ‘कृष्णं’ ‘कपिलं’ ‘निर्जलं’ इत्यादि नामभिः निर्दिश्य, नामज्ञानं वशीकरणाय प्रयुज्यते; पीडितः धनुषः ज्येव मोच्यते, बन्धनं विमोच्यते। वरुणस्य सार्वभौमं मोचनाधिकारः विषस्य निष्कासनं समर्थयति—तत् अन्तःस्थितं वा अनन्तःस्थितं वा आसक्तं वा, सर्वथा अपाक्रियते।
अथर्ववेदस्य ५.१४ सूक्तं कृत्याप्रतिषेधात्मकम्। अत्र परकृत्या कृत्या (अभिचाररूपा) ग्राह्या, स्थानान्तरगम्या शक्तिरिव परिगृह्यते, पीडितात् पुरुषात् निवर्तयितुं च आज्ञाप्यते। अस्य सूक्तस्य मुख्यं सामर्थ्यं प्रत्यावर्तनम्—मन्त्रः गृहीत्वा प्रत्याहृत्य पुनर्निर्दिश्य मूलकर्तरि (कर्तृ) ‘प्रतिमुखम्’ आरोप्यते, येन हिंसा प्रेषकमेव प्रत्यागच्छति।
अथर्ववेदस्य ५.१५ सूक्तं भैषज्यापोत्प्रतिकारकं च मन्त्ररूपं यत् ओषधिं चेतनसहायामिव सजीवयति, तां रोगान्, शत्रुप्रभावान्, दुरितं च अपहन्तुं नियुङ्क्ते। पुनरुक्त-प्रत्यययुक्तेन संख्यावर्धनेन (२/२०, ४/४०, ८/८० इत्यादि) तथा ‘मधु’—मधुररसस्य—पुनःपुनः प्रार्थनया रोगिणं सुखकरं प्राणधारकं च अवस्थां प्रत्यावर्तयितुं प्रयत्नं करोति। अत्र ‘ऋत’ं प्रमाणभूतं प्रतिष्ठाभूतं च; ओषधिः ‘ऋतजाता’ इति घोषितेति तस्मात् सा निश्चयेन प्रभाववती, विश्वसनीया च।
अयं भैषज्यसूक्तः औषधद्रव्यस्य क्रमशः शक्त्यभिवर्धनं वर्णयति। तद् द्रव्यं वृषभ इव वर्धमानबलं, रसः स्रवन् इव च, वृषरोगनाम्नः पीडां शमयितुं संबोध्यते। “यदि त्वं …” इत्यादिभिः तादात्म्यवाक्यैः भैषज्यस्य प्रभावः संप्रवर्ध्यते; अन्ते शीतल-शोधनपर्यवसाने तद् द्रव्यं “अपोदक” इव आपां दाता भूत्वा सम्यग्धातुसाम्यं प्राणबलं च पुनः स्थापयति।
अथर्ववेदस्य ५.१७ सूक्तं प्रायश्चित्तात्मकं राष्ट्रसंवर्धनात्मकं च; प्रत्यर्पणस्य पावनत्वं संस्करोति। ब्राह्मणस्य भार्यायाः अन्यायहरणं तस्याः प्रत्यावर्तनदानेन निवर्त्यते; देवाधिष्ठानेन पापं ‘निमज्जति’ इव विनश्यति। सोमो मित्रावरुणौ अग्निः तथा सत्ये स्थिताः राजानः—एते आदर्शदेव-राजकर्तारः कीर्त्यन्ते; अन्ते च उरुगायस्य (विष्णोः) उपासना। एवं सामाजिक-वैधानिक-प्रायश्चित्तं विश्वपावनतां प्राप्य समुदायस्य ‘ऊर्ज्’—पृथिव्याः धारयित्रीं शक्तिं—पुनः प्रतिष्ठापयति।
अथर्वणीयोऽयं सूक्तः ब्राह्मणस्य द्रव्यं विशेषतः ब्राह्मणगां रक्षति। तां कर्मणा ‘अभोज्या’ इति, हर्तुं च ‘भयङ्करी’ इति प्रतिज्ञाप्य, राजानं/राजन्यं प्रत्यक्षं संबोधयति। अत्रातिक्रमः देवैः साक्षिभिः दृष्टो ब्रह्मणः (धर्मस्य) भङ्ग इति निरूप्यते, तथा च ब्रह्मतेजः अपराधिनं प्रति विषत्वच्-इषुत्वादिरूपेण दण्डाय प्रतिरोधाय च भयप्रदं शस्त्रीकृत्य निरूप्यते।
अथर्ववेदस्य ५.१९ सूक्तं सामाजिक-याज्ञिकनियमसमर्थनपरं, अभिचारिकं च; यत्र ब्रह्मज्यः (ब्रह्महिंसकः/ब्रह्मघ्नः) मलिनः, समुदायस्य समृद्धिशुद्ध्योर् अयोग्यश्चेति कलङ्क्यते। महाशुद्धिमाध्यमत्वेन आपः प्रार्थ्यन्ते, देवाश्च न्यायकर्तारोऽभ्यर्थ्यन्ते; तेन स अपराधी ‘अपां भागात्’—यज्ञकर्मभ्यः, सौभाग्यात्, पुनःसमावेशाच्च—निवार्यते। अस्य सूक्तस्य प्रभावः पापस्य प्रकाशने फलवत्त्वे च निहितः: ब्रह्महत्याऽत्र राक्षसीव व्यक्ता, जगतं कम्पयन्ती, बहिष्कारं वा प्रायश्चित्तं वा अनिवार्यं करोति।
अथर्ववेदस्य ५.२० सूक्तं युद्धमन्त्ररूपं यत् दुन्दुभिं पवित्रयति। सा दुन्दुभिः काष्ठसमुद्भवा सजीवा इव वज्रभूतः स्तनयित्नुरूपोऽस्त्रविशेषः परिकल्प्यते; यस्य नादः शत्रूणां मनोबलं भिनत्ति, विरोधिसैन्यपङ्क्तींश्च विकिरति। दुन्दुभिनादं विश्वप्रतिध्वनिना सहेन्द्रस्य रणशक्त्या च समीकृत्य, स्वपक्षं निर्भयं सुसङ्घटितं जयिनं च कर्तुम्, परपक्षं तु कम्पितं मोहितं पराजितं च पलायितुं प्रेरयितुं चैतत् सूक्तं प्रयुङ्क्ते।
Restoring and defending order (ṛta) through healing, reversal of harm, and protection of sacred-social boundaries
Addresses household welfare and public stability: completing rites successfully, curing poison/disease, neutralizing sorcery, repairing guilt through restitution, safeguarding Brahmin rights, and securing victory in conflict.
They aim to restore and defend order: success in rites, healing and protection (herb/poison), reversal of hostile magic, expiation for wrongdoing, safeguarding Brahminical norms, and securing victory.
AV 5.13 treats poison; AV 5.15 and 5.16 empower medicinal Oṣadhi for protection and for pacifying vṛṣa-roga, combining therapeutic intent with Atharvanic safeguarding.
AV 5.17 frames restitution as expiation; AV 5.18–5.19 warn against violating Brahmin property and harming Brahmins; AV 5.20 sacralizes the war-drum to break enemy morale—together reinforcing communal order.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
