Anuvaka 1
अस्य अनुवाकस्य मुख्यविषयः—आथर्वणं रक्षण-समन्वयनं च; शत्रुभिः प्रेषिता कृत्या-विष-प्रभावादीनां निवारणं कृत्वा मणि-प्रतिष्ठया, पौष्टिक-परिपथैः, स्कम्भ–प्रजापति-विचारेण च पुरुषस्य तथा जगतः पुनःस्थैर्यं स्थापयति। उपविषयाः—(१) कृत्या-निवारणं सपत्न-विध्वंसनं च, (२) पुरुषस्य देहस्य विश्वरूपतया शारीर-दैविक-चिकित्सा, (३) ओजस्-वर्चस्-वृद्ध्यर्थं मणि/ताबीजस्य अभिमन्त्रण-प्रतिष्ठा, (४) सर्प-विष-अपत्रासकर्म तथा विष-शमनम्, (५) दक्षिणाया निवर्तनात् गो-धन-दुग्ध-मधुरोदकादिभिः समृद्धिः।
Suktas in Anuvaka 1
Sukta 1
अथर्ववेदस्य १०.१ सूक्तं कृत्या-निवारणम् अभिचारिकं च; तत्र शत्रुभिः कृत्या इव “कृता संहिता च” हिंसा परिगृह्यते, तस्याः मूलादेव निष्कास्यते। पीडितं गृहं परिहान्या (अनिष्ट-संस्पर्शेन) रक्षति, मन्त्रं च बलवता प्रतिकर्मणा तस्य मानुष-कर्तुरेव प्रति प्रत्यावर्तयति। भवा–शर्वौ (रुद्रौ) तथा देवहेतिः—विद्युद्रूपेण दण्ड-शक्तिरिव व्यक्ता—दिव्य-प्रतिदण्डस्य सूक्ष्मा, अचूका, दण्डन-करणी इति आहूयते।
Sukta 2
अथर्ववेदस्य १०.२ सूक्तं शरीर-विश्वस्य (पुरुषस्य) चिकित्सात्मकं भौतिक-विश्वात्मकं च निरूपणं करोति। अत्र पुरुषः मन्त्रबलात् संस्कार्यः, पुनःस्थाप्यः च देह-कोश-रूपः विश्वः इव दर्श्यते—शिरः, हृदयम्, प्राणः, अन्तःस्थिताः ‘कोशाः’ च मन्त्रैः स्थिरीकर्तुं शक्यन्ते। पवमानं सोमसदृशं अन्तःशोधकं प्रवाहं रूपेण आह्वयति, यः प्राणं उन्नयति धारयति च; तथा ब्रह्मात्मकेन्द्रितं ‘यक्ष’ं परमं रक्षोबलं इव अपि अभिमुखीकरोति। अस्य सूक्तस्य प्रभावः दुर्बलान् प्राणकेन्द्रान् बन्धनेन ‘सीवनेन’ च सुरक्षितान् कृत्वा अखण्डतां पुनः स्थापयितुं, तथा ज्ञान-शोधनाभ्यां दीर्घायुः बलं च अधिकर्तुं अधिकारं दातुं च वर्तते।
Sukta 3
अस्मिन् सूक्ते वराणनिर्मितो मणिः ‘मन्त्रबल’ इव संहृत्य सपत्नान्—प्रतिद्वन्द्विनः, दुष्टयन्त्रकारिणः, अभिचारकान्—मृद्नाति, धारकं च निरृत्या भयेन मृत्योः प्रहारेण च परितः परिरक्षति। वरुणः/वराणः केवलं धर्माधिपतिरक्षिता न, अपि तु बन्धन-निग्रहशक्तिरूपेण मणौ प्रतिष्ठाप्यते; तेन स मणिः चररक्षादुर्ग इव भवति। सपत्ननिग्रहस्य सह, कीर्तिं यशस्तेजोभूतिं च स्थिरीकरोति, यथा रक्षणं च लोकप्रतिष्ठा च सह वर्धेते।
Sukta 4
अथर्ववेदस्य १०.४ सूक्तं भैषज्यापोत्रोपैकरूपं मन्त्रः, यः सर्पकर्तृत्वं दूरतः प्रच्यावयितुं विषं च चलद्वेषरूपं शमयितुं प्रयुज्यते। अत्र रक्षार्थं त्रयः—इन्द्रः, देवगणः समस्तः, वरुणश्च—सह व्यक्तीकृतैः प्रतिविषशक्तिभिः तथा “सर्पघ्नैः पदचिह्नैः” समाहूयन्ते, येन सुरक्षितः पन्थाः क्रियते, आपद् अवरुध्यते, विषं च स्वनिधाने एव नश्यति।
Sukta 5
अयं सूक्तसमूहः आथर्वणं पौष्टिकं ब्रह्मवर्चसकरं च मन्त्रसमुच्चयः, यत्र दक्षिणा (यज्ञदक्षिणा व्यक्तीभूता) कर्तुः प्रति पुनरावर्ततामिति प्रार्थ्यते—यथा सूर्यस्य परिभ्रमणं नित्यं विश्वसनीयं च। धनसमृद्धेः ब्राह्मणवर्चसस्य च पौष्टिकप्रयोजनस्य सह, अस्मिन् सूक्ते प्रतिद्वन्द्विनिग्रह-पराभव-परवशीकरणपराः अपि धाराः सन्ति; विश्वव्यापिनः पादक्षेप-निर्वासनरूपैः प्रतिमानैः, तथा यजमानवंशाय तेजः प्राणं आयुः च ‘परिवेष्ट्य’ आरोपयन्।
Sukta 6
अथर्ववेदस्य १०.६ सूक्तं मणिसूक्तम्। अत्र रक्षामणिं बद्ध्वा तस्याभिषेकः क्रियते; स मणिः सजीवशक्तिरिव धारकस्य ओजः (प्राणबलम्) वर्चः (तेजः-प्रतापम्) च रक्षति। समृद्धिं तथा श्रवण-दर्शनादीनां इन्द्रियाणां बलवृद्धिं ददाति; किं चाभिचारिक-छायामपि वहति—मन्त्रशक्त्या प्रतिद्वन्द्विनः शत्रु-प्रधान्यं/अधिकारं ‘छिद्यते’, द्वेषश्च प्रत्यावर्त्यते। अन्ते गृह्याग्नौ हविर्दानेन मणिशक्तिरग्निस्वीकारेण संयुज्यते, रक्षणं वृद्धिं च दृढीकृत्य।
Sukta 7
अथर्ववेदस्य १०.७ सूक्तं स्कम्भ-समूहान्तर्गतं रहस्य-प्रायं विचारं प्रवर्तयति—यस्य निगूढाधारे प्रजापतिश्च लोकाश्च “दृढीकृताः” इति। एकस्य वरस्य याचनां न कृत्वा, ब्राह्मण-प्रत्यभिज्ञानाय श्रोतारं प्रेरयति—स्कम्भः अदृश्यः आधारः, गुप्त-निधिरिव रक्षितः, तथा च नियामक-तत्त्वं येन द्यौः, वायुः/प्राणः, यज्ञीयः शब्दश्च सम्यक् संहिता भवन्ति। अस्य प्रभावः ध्यानात्मकः स्थैर्यकरश्च—विद्यया सम्यग्ज्ञानेन तथा पाठेन च विश्वस्य अन्तःकरणस्य च ऋत-क्रमं दृढयति।
Sukta 8
अथर्ववेदस्य १०.८ सूक्तं ब्रह्मोद्य-प्रकारं सृष्टि-विषयकं सूक्तम्। अत्र गर्भे (योनि/बीजे) अन्तः सञ्चरन्तं गूढं प्रजापतिं परिपृच्छति—कथं एकः सन् बहुधा भवति, अन्तः तु अदृश्य एव तिष्ठति। अस्य शक्तिः न भैषज्य-प्रधानाऽस्ति, किन्तु बोधात्मक-स्थैर्यकरा—यत् समुदायं ऋतस्य (व्यवस्थायाः) प्रतिष्ठां कर्तुं, बान्धव्यम्, वर्ण-क्रमः, जन्म, समृद्धिः च इत्येषु सर्वेषु अन्तर्निहितं एकं स्रष्टारं दृष्ट्या पुनःपुनः अनुशीलयति, तां च दृष्टिं यज्ञकर्मणि निवसयति।
Sukta 9
अथर्ववेदस्य १०.९ सूक्तं पौष्टिक-पोषणप्रधानं, गोः पयः, दुग्धविकारान्, मधुरान् स्निग्धांश्च आपः ‘आकर्ष्य’ यजमानाय समृद्धिरूपेण निष्पादयति। गोदेहस्याङ्गानां कर्मणश्च कर्तॄणां परिगणनेन दुग्ध-दधि-घृत-मधूनां प्रचुरं स्रवणं प्रेरयति, तथा च हविःप्रक्रियायाः रक्षणं करोति, येन पोषणं स्थिरं धनं बलं च भवति।
Sukta 10
अयं सूक्तः यज्ञस्य गुह्यविद्यां आधारयन् तस्य विश्वशरीरत्वं—प्रदेशैः अङ्गैः शिरसा च—प्रकटीकृत्य वाशागोः प्रति याचकस्य अधिकारं धर्म्यं करोति। इन्द्रादित्यसाध्यवसवः इत्यादीनां दिव्यपूर्वदृष्टान्तान् स्मारयन्, वाशायाः पयः स्वर्ग्यं पोषणं इव उन्नयति; एवं विवाद्यं कर्मोपकरणं स्वीकृतं समृद्धेः, प्रतिष्ठायाः, धारकशक्तेः च अनुमतं स्रोतः भवति।
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.