Sukta 2
Rishi: Atharvan (traditional attribution for this physiologico-cosmological section)
Devata: Pavamāna (purifying power; Soma-like), and the embodied Purusha as ritual subject
Chandas: Anuṣṭubh (predominant; some pādas show Atharvanic flexibility)
अथर्ववेदस्य १०.२ सूक्तं शरीर-विश्वस्य (पुरुषस्य) चिकित्सात्मकं भौतिक-विश्वात्मकं च निरूपणं करोति। अत्र पुरुषः मन्त्रबलात् संस्कार्यः, पुनःस्थाप्यः च देह-कोश-रूपः विश्वः इव दर्श्यते—शिरः, हृदयम्, प्राणः, अन्तःस्थिताः ‘कोशाः’ च मन्त्रैः स्थिरीकर्तुं शक्यन्ते। पवमानं सोमसदृशं अन्तःशोधकं प्रवाहं रूपेण आह्वयति, यः प्राणं उन्नयति धारयति च; तथा ब्रह्मात्मकेन्द्रितं ‘यक्ष’ं परमं रक्षोबलं इव अपि अभिमुखीकरोति। अस्य सूक्तस्य प्रभावः दुर्बलान् प्राणकेन्द्रान् बन्धनेन ‘सीवनेन’ च सुरक्षितान् कृत्वा अखण्डतां पुनः स्थापयितुं, तथा ज्ञान-शोधनाभ्यां दीर्घायुः बलं च अधिकर्तुं अधिकारं दातुं च वर्तते।
Mantras
Mantra 1
ब्रह्मप्रकाशनम्। केन॒ पार्ष्णी॒ आभृ॑ते॒ पूरु॑षस्य॒ केन॑ मां॒सं संभृ॑तं॒ केन॑ गु॒ल्फौ। केना॒ङ्गुलीः॒ पेश॑नीः॒ केन॒ खानि॒ केनो॑च्छ्ल॒ङ्खौ म॑ध्य॒तः कः प्र॑ति॒ष्ठाम्
ब्रह्मप्रकाशनम्। केन पार्ष्ण्यावाभृते पूरुषस्य केन मांसं संभृतं केन गुल्फौ। केनाङ्गुलीः पेशनीः केन खानि केनोच्छ्लङ्खौ मध्यतः कः प्रतिष्ठाम्।
Mantra 2
कस्मा॒न्नु गु॒ल्फावध॑रावकृण्वन्नष्ठी॒वन्ता॒वुत्त॑रौ॒ पुरु॑षस्य । जङ्घे॑ नि॒रऋत्य॒ न्यऽदधुः॒ क्वऽस्वि॒ज्जानु॑नोः सं॒धी क उ॒ तच्चि॑केत
कस्मान्नु गुल्फावधरावकृण्वन्नष्ठीवन्तावुत्तरौ पुरुषस्य। जङ्घे निरृत्य न्यऽदधुः क्वऽस्विज्जानुनोः संधी क उ तच्चिकेत।
Mantra 3
चतु॑ष्टयं युज्यते॒ संहि॑तान्तं॒ जानु॑भ्यामू॒र्ध्वं शि॑थि॒रं कब॑न्धम्। श्रोणी॒ यदू॒रू क उ॒ तज्ज॑जान याभ्यां॒ कुसि॑न्धं॒ सुदृ॑ढं ब॒भूव॑
चतुष्टयं युज्यते संहितान्तं जानुभ्यामूर्ध्वं शिथिरं कबन्धम्। श्रोणी यदूरू क उ तज्जजान याभ्यां कुसिन्धं सुदृढं बभूव।
Mantra 4
कति॑ दे॒वाः क॑त॒मे त आ॑स॒न् य उरो॑ ग्री॒वाश्चि॒क्युः पुरु॑षस्य । कति॒ स्तनौ॒ व्यऽदधुः॒ कः क॑फो॒डौ कति॑ स्क॒न्धान् कति॑ पृ॒ष्टीर॑चिन्वन्
कति देवाः, कतमॆ ते आसन् ये पुरुषस्य उरः ग्रीवाश्च चिकीषुः? कति स्तनौ व्यदधुः? कः कफोडौ (स्कन्धाधारौ) न्यदधात्? कति स्कन्धान्, कति पृष्टीः अचिन्वन्?
Mantra 5
को अ॑स्य बा॒हू सम॑भरद् वी॒र्यं करवा॒दिति॑ । अंसौ॒ को अ॑स्य॒ तद् दे॒वः कुसि॑न्धे॒ अध्या द॑धौ
कः अस्य बाहू समभरत—वीर्यं करवादिति? अंसौ कः अस्य? तद् देवः कः कुसिन्धे (दृढासने) अध्या दधौ?
Mantra 6
कः स॒प्त खानि॒ वि त॑तर्द शी॒र्षाणि॒ कर्णा॑वि॒मौ नासि॑के॒ चक्ष॑णी॒ मुख॑म्। येषां॑ पुरु॒त्रा वि॑ज॒यस्य॑ म॒ह्ननि॒ चतु॑ष्पादो द्वि॒पदो॒ यन्ति॒ याम॑म्
कः स॒प्त खानि॒ वि त॑तर्द—शी॒र्षाणि॒, कर्णा॑वि॒मौ, नासि॑के, चक्ष॑णी, मुख॑म्? येषां॑ पुरु॒त्रा वि॑ज॒यस्य॑ म॒ह्नना॑ चतु॑ष्पादो द्वि॒पदो॒ यन्ति॒ याम॑म्।
Mantra 7
हन्वो॒र्हि जि॒ह्वामद॑धात् पुरू॒चीमधा॑ म॒हीमधि॑ शिश्राय॒ वाच॑म्। स आ व॑रीवर्ति॒ भुव॑नेष्व॒न्तर॒पो वसा॑नः॒ क उ॒ तच्चि॑केत
हन्वोर्हि जिह्वां पुरूचीमदधात्, तदधि महीमधि शिश्राय वाचम्। स आ वरीवर्ति भुवनेष्वन्तर्, अपो वसानः—क उ तच्चिकेत?
Mantra 8
म॒स्तिष्क॑मस्य यत॒मो ल॒लाटं॑ क॒काटि॑कां प्रथ॒मो यः क॒पाल॑म्। चि॒त्वा चित्यं॒ हन्वोः॒ पूरु॑षस्य॒ दिवं॑ रुरोह कत॒मः स दे॒वः
मस्तिष्कमस्य यतमो ललाटं ककाटिकां प्रथमो यः कपालम्। चित्वा चित्यं हन्वोः पूरुषस्य दिवं रुरोह—कतमः स देवः?
Mantra 9
प्रि॒या॒प्रि॒याणि॑ बहु॒ला स्वप्नं॑ संबाधत॒न्द्यः॑ । आ॒न॒न्दानु॒ग्रो नन्दां॑श्च॒ कस्मा॑द् वहति॒ पूरु॑षः
प्रियाप्रियाणि बहुला स्वप्नं संबाधतन्द्यः। आनन्दानुग्रो नन्दांश्च—कस्माद् वहति पूरुषः?
Mantra 10
आर्ति॒रव॑र्ति॒र्निरृ॑तिः॒ कुतो॒ नु पुरु॒षेऽम॑तिः । राद्धिः॒ समृ॑द्धि॒रव्यृ॑द्धिर्म॒तिरुदि॑तयः॒ कुतः॑
आर्तिरवर्तिर्निरृतिः कुतो नु पुरुषेऽमतिः । राद्धिः समृद्धिरव्यृद्धिर्मतिरुदितयः कुतः ॥
Mantra 11
को अ॑स्मि॒न्नापो॒ व्यऽदधाद् विषू॒वृतः॑ पुरू॒वृतः॑ सिन्धु॒सृत्या॑य जा॒ताः । ती॒व्रा अ॑रु॒णा लोहि॑नीस्ताम्रधू॒म्रा ऊ॒र्ध्वा अवा॑चीः॒ पुरु॑षे ति॒रश्चीः॑
को अ॑स्मि॒न्नापो॒ व्यऽदधाद् विषू॒वृतः॑ पुरू॒वृतः॑ सिन्धु॒सृत्या॑य जा॒ताः । ती॒व्रा अ॑रु॒णा लोहि॑नीस्ताम्रधू॒म्रा ऊ॒र्ध्वा अवा॑चीः॒ पुरु॑षे ति॒रश्चीः॑ ।
Mantra 12
को अ॑स्मिन् रू॒पम॑दधात् को म॒ह्मानं॑ च॒ नाम॑ च । गा॒तुं को अ॑स्मि॒न् कः के॒तुं कश्च॒रित्रा॑णि॒ पूरु॑षे
को अ॑स्मिन् रू॒पम॑दधात् को म॒ह्मानं॑ च॒ नाम॑ च । गा॒तुं को अ॑स्मि॒न् कः के॒तुं कश्च॒रित्रा॑णि॒ पूरु॑षे ।
Mantra 13
को अ॑स्मिन् प्रा॒णम॑वयत् को अ॑पा॒नं व्या॒नमु॑ । स॒मा॒नम॑स्मि॒न् को दे॒वोऽधि॑ शिश्राय॒ पुरु॑षे
कोऽस्मिन् प्राणमवयत्? कोऽपानं व्यानं समनं च? अस्मिन् पुरुषेऽधि को देवोऽधिपतिरिवैतान् दृढं शिश्राय आधार-स्तम्भवत्?
Mantra 14
को अ॑स्मिन् य॒ज्ञम॑दधा॒देको॑ दे॒वोऽधि॒ पुरु॑षे । को अ॑स्मिन्त्स॒त्यं कोऽनृ॑तं॒ कुतो॑ मृ॒त्यृः कुतो॒ऽमृत॑म्
कोऽस्मिन् यज्ञमदधात्—एको देवोऽधि पुरुषे? कोऽस्मिन् सत्यं न्यधात्, कोऽनृतम्? कुतो मृत्युः, कुतोऽमृतम्?
Mantra 15
को अ॑स्मै॒ वासः॒ पर्य॑दधा॒त् को अ॒स्यायु॑रकल्पयत्। बलं॒ को अ॑स्मै॒ प्राय॑च्छ॒त् को अ॑स्याकल्पयज्ज॒वम्
कोऽस्मै वासः पर्यदधात्? कोऽस्यायुरकल्पयत्? बलं कोऽस्मै प्रायच्छत्, कोऽस्याकल्पयज्जवं तेजः शीघ्र-शक्तिं च?
Mantra 16
केनापो॒ अन्व॑तनुत॒ केनाह॑रकरोद् रु॒चे। उ॒षसं॒ केनान्वै॑न्द्ध॒ केन॑ सायंभ॒वं द॑दे
केनापोऽन्वतनुत केनाहरकरोद् रुचे। उषसं केनान्वैन्द्ध केन सायंभवं ददे॥
Mantra 17
को अ॑स्मि॒न् रेतो॒ न्यऽदधा॒त् तन्तु॒रा ता॑यता॒मिति॑ । मे॒धां को अ॑स्मि॒न्नध्यौ॑ह॒त् को बा॒णं को नृतो॑ दधौ
कोऽस्मिन् रेतो न्यदधात्—‘तन्तुरा तायताम्’ इति? मेधां कोऽस्मिन्नध्यौहत्? को बाणं दधौ? को नृतो दधौ?
Mantra 18
केने॒मां भूमि॑मौर्णो॒त् केन॒ पर्य॑भव॒द् दिव॑म्। केना॒भि म॒ह्ना पर्व॑ता॒न् केन॒ कर्मा॑णि॒ पुरु॑षः
केनेमां भूमिमौर्णोत्? केन पर्यभवद् दिवम्? केनाभि मह्ना पर्वतान्? केन कर्माणि पुरुषः?
Mantra 19
केन॑ प॒र्जन्य॒मन्वे॑ति॒ केन॒ सोमं॑ विचक्ष॒णम्। केन॑ य॒ज्ञं च श्र॒द्धां च॒ केना॑स्मि॒न् निहि॑तं॒ मनः॑
केन पर्जन्यमन्वेति? केन सोमं विचक्षणम्? केन यज्ञं च श्रद्धां च? केनास्मिन् निहितं मनः?
Mantra 20
केन॒ श्रोत्रि॑यमाप्नोति॒ केने॒मं प॑रमे॒ष्ठिन॑म्। केने॒मम॒ग्निं पूरु॑षः॒ केन॑ संवत्स॒रं म॑मे
केन श्रोत्रियमाप्नोति? केनेमं परमेष्ठिनम्? केनेममग्निं पुरुषः (प्राप्नोति/धारयति)? केन संवत्सरं ममे?
Mantra 21
ब्रह्म॒ श्रोत्रि॑यमाप्नोति॒ ब्रह्मे॒मं प॑रमे॒ष्ठिन॑म्। ब्रह्मे॒मम॒ग्निं पूरु॑षो॒ ब्रह्म॑ संवत्स॒रं म॑मे
ब्रह्मणा श्रोत्रियो लक्ष्यं प्राप्नोति; ब्रह्मणैवायं परमेष्ठी प्राप्यते। ब्रह्मणैव पुरुषेणायमग्निः कृतः; ब्रह्मणैव संवत्सरः परिमीयते निर्मीयते च।
Mantra 22
केन॑ दे॒वाँ अनु॑ क्षियति॒ केन॒ दैव॑जनी॒र्विशः॑ । केने॒दम॒न्यन्नक्ष॑त्रं॒ केन॒ सत्क् क्ष॒त्रमु॑च्यते
केन देवाः अनु क्षियन्ति? केन दैवजनीर्विशः स्थिरा भवन्ति? केनेदमन्यन्नक्षत्रं धार्यते? केन सत्क्षत्रमुच्यते?
Mantra 23
ब्रह्म॑ दे॒वाँ अनु॑ क्षियति॒ ब्रह्म॒ दैवजनी॒र्विशः॑ । ब्रह्मे॒दम॒न्यन्नक्ष॑त्रं॒ ब्रह्म॒ सत् क्ष॒त्रमु॑च्यते
ब्रह्म देवाः अनु क्षियन्ति; ब्रह्म दैवजनीर्विशः स्थिरा भवन्ति। ब्रह्मेदमन्यन्नक्षत्रं धारयति; ब्रह्म सत्क्षत्रमुच्यते।
Mantra 24
केने॒यं भूमि॒र्विहि॑ता॒ केन॒ द्यौरुत्त॑रा हि॒ता। केने॒दमू॒र्ध्वं ति॒र्यक् चा॒न्तरि॑क्षं॒ व्यचो॑ हि॒तम्
केनेयं भूमिर्विहिता? केन द्यौरुत्तरा हिता? केनेदमूर्ध्वं तिर्यक् चान्तरिक्षं व्यचो हितम्?
Mantra 25
ब्रह्म॑णा॒ भूमि॒र्विहि॑ता॒ ब्रह्म॒ द्यौरुत्त॑रा हि॒ता। ब्रह्मे॒दमू॒र्ध्वं ति॒र्यक् चा॒न्तरि॑क्षं॒ व्यचो॑ हि॒तम्
ब्रह्मणा भूमिर्विहिता; ब्रह्म द्यौरुत्तरा हिता। ब्रह्मेदमूर्ध्वं तिर्यक् चान्तरिक्षं व्यचो हितम्।
Mantra 26
मू॒र्धान॑मस्य सं॒सीव्याथ॑र्वा॒ हृद॑यं च॒ यत्। म॒स्तिष्का॑दू॒र्ध्वः प्रैर॑य॒त् पव॑मा॒नोऽधि॑ शीर्ष॒तः
अथर्वा इव तस्य मूर्धानं हृदयं च संसीव्य दृढीकृतवान्। मस्तिष्कादूर्ध्वं पवमानं स्वशुद्धिकरं तेजः प्रेरयामास—शीर्ष्णः शिखरे।
Mantra 27
तद् वा अथ॑र्वणः॒ शिरो॑ देवको॒शः समु॑ब्जितः । तत् प्रा॒णो अ॒भि र॑क्षति॒ शिरो॒ अन्न॒मथो॒ मनः॑
तद्वै अथर्वणः शिरो देवकोशः सुसंहतः। तत् प्राणोऽभितो रक्षति—शिरोऽन्नमथो मनः।
Mantra 28
ऊ॒र्ध्वो नु सृ॒ष्टा३स्ति॒र्यङ् नु सृ॒ष्टाः३ सर्वा॒ दिशः॒ पुरु॑ष॒ आ ब॑भूवाँ३ । पुरं॒ यो ब्रह्म॑णो॒ वेद॒ यस्याः॒ पुरु॑ष उ॒च्यते॑
ऊर्ध्वो नु सृष्टाः, तिर्यङ् नु सृष्टाः; सर्वा दिशः पुरुष आ बभूव। पुरं यो ब्रह्मणो वेद, यस्याः पुरुष उच्यतेऽन्तर्वासी—
Mantra 29
यो वै तां ब्रह्म॑णो॒ वेदा॒मृते॒नावृ॑तां॒ पुर॑म्। तस्मै॒ ब्रह्म॑ च ब्रा॒ह्माश्च॒ चक्षुः॑ प्रा॒णं प्र॒जां द॑दुः
यो वै तां ब्रह्मणो वेदामृतेनावृतां पुरम्। तस्मै ब्रह्म च ब्राह्मणाश्च चक्षुः प्राणं प्रजां ददुः।
Mantra 30
न वै तं चक्षु॑र्जहाति॒ न प्रा॒णो ज॒रसः॑ पु॒रा। पुरं॒ यो ब्रह्म॑णो॒ वेद॒ यस्याः॒ पुरु॑ष उ॒च्यते॑
यो ब्रह्मणः पुरं वेद यस्याः पुरुष उच्यते (अन्तर्वासी), तं न वै चक्षुर्जहाति, न च प्राणो जरसः पुरा जहाति।
Mantra 31
अ॒ष्टाच॑क्रा॒ नव॑द्वारा दे॒वानां॒ पूर॑यो॒ध्या। तस्यां॑ हिर॒ण्ययः॒ कोशः॑ स्व॒र्गो ज्योति॒षावृ॑तः
अष्टचक्रा नवद्वारा देवानामपराजिता पुरी। तस्यां हिरण्ययः कोशः स्वर्ग्यो ज्योतिषावृतः।
Mantra 32
तस्मि॑न् हिर॒ण्यये॒ कोशे॒ त्र्यऽरे॒ त्रिप्र॑तिष्ठिते । तस्मि॒न् यद् य॒क्षमा॑त्म॒न्वत् तद् वै ब्र॑ह्म॒विदो॑ विदुः
तस्मिन् हिरण्यये कोशे त्र्यरे त्रिप्रतिष्ठिते। तस्मिन् यद् यक्ष्मात्मवत् तद् वै ब्रह्मविदो विदुः।
Mantra 33
प्र॒भ्राज॑मानां॒ हरि॑णीं॒ यश॑सा सं॒परी॑वृताम्। पुरं॑ हिर॒ण्ययीं॒ ब्रह्मा वि॑वे॒शाप॑राजिताम्
प्रभ्राजमानां हरिणीं यशसा संपरिवृताम्। पुरं हिरण्ययीमपराजितां ब्रह्मा विवेश।
Frequently Asked Questions
It is used for healing and protection—especially to stabilize head/heart and restore prāṇa, strength (bala), vigour (java), and lifespan (āyus) after illness, shock, or depletion.
It is a ritual-physiological image: the person is treated as something that can come ‘loose’ in crisis, and mantra plus gesture symbolically re-bind the vital centers so life-force stays integrated.
It points to an inner locus (kośa) where a mysterious, self-possessed Power resides—identified with Brahman/Ātman—so the hymn frames deep inner knowledge as a form of ultimate protection.
Ask anything about Sukta 2 of the Atharva Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
