Sarga 31
लक्ष्मणस्य वनानुगमन-प्रतिज्ञा तथा आयुध-संग्रहः (Lakshmana’s Vow to Follow Rama and the Retrieval of Divine Weapons)
अयोध्याकाण्ड
Ta sarga rozwija się jako głęboki dialog o dharmie, gdy wygnanie Ramy do lasu staje się nieuchronne. Lakszmana przybywa wcześnie, słyszy rozmowę Ramy i Sity i, przytłoczony żalem, chwyta się stóp Ramy, składając przysięgę niewzruszonej wierności. Rama kieruje go ku praktycznej etyce: jeśli Lakszmana odejdzie, kto będzie opiekował się i chronił Kausalję i Sumitrę, zwłaszcza w obliczu politycznej niestabilności dworu, Dasaratha zniewolony namiętnością, a Kajkeji przejęła władzę? Rama wychwala służbę starszym i czcigodnym (gurupūjā/vṛddha-sevā) jako cnotę bez równych i prosi Lakszmanę, by pozostał jako obrońca matek. Lakszmana odpowiada rozsądkiem: Bharata, uznając tejas Ramy, będzie czcił Kausalję i Sumitrę; a Kausalja ma niezależne wsparcie (tysiąc wsi), więc jest zabezpieczona materialnie. Oznajmia, że jego dharma wypełnia się w podążaniu za Ramą bez etycznej ułomności, i oferuje praktyczną pomoc na wygnaniu, idąc przodem z bronią, zbierając korzenie i owoce, i pełniąc straż dniem i nocą. Zadowolony, Rama przechodzi od debaty do przygotowań: Lakszmana ma pożegnać przyjaciół, odebrać z domu Wasiszty ofiarowane przez Warunę boskie oręże przechowywane i czczone tam, łuki, pancerze, kołczany z niewyczerpalnymi strzałami i pozłacane miecze, i szybko wrócić. Rozdział kończy się wykonaniem zadania przez Lakszmanę oraz następnym poleceniem Ramy, by wezwać Sujajnę (syna Wasiszty) i innych braminów do rytuałów i rozdania jałmużny przed odejściem, wplatając dānę i właściwą ācārę w podróż wygnania.
Shlokas
Verse 1
एवं शृत्वा तु संवादं लक्ष्मणः पूर्वमागतः।बाष्पपर्याकुलमुखः शोकं सोढुमशक्नुवन्।।।।स भ्रातुश्चरणौ गाढं निपीड्य रघुनन्दनः।सीतामुवाचातियशां राघवं च महाव्रतम्।।।।
Usłyszawszy tę rozmowę, Lakṣmaṇa, który przybył tam wcześniej, stanął z twarzą pełną łez, nie mogąc znieść żalu. Ściskając mocno stopy swego brata, radość rodu Raghu przemówił do sławnej Sītā i do Rāghavy, niezłomnego w swoim wielkim ślubowaniu.
Verse 2
एवं शृत्वा तु संवादं लक्ष्मणः पूर्वमागतः।बाष्पपर्याकुलमुखः शोकं सोढुमशक्नुवन्।।2.31.1।।स भ्रातुश्चरणौ गाढं निपीड्य रघुनन्दनः।सीतामुवाचातियशां राघवं च महाव्रतम्।।2.31.2।।
Usłyszawszy tę rozmowę, Lakṣmaṇa, który przybył tam wcześniej, stanął z twarzą pełną łez, nie mogąc znieść żalu. Ściskając mocno stopy swego brata, radość rodu Raghu przemówił do sławnej Sītā i do Rāghavy, niezłomnego w swoim wielkim ślubowaniu.
Verse 3
यदि गन्तुं कृताबुद्धिर्वनं मृगगजायुतम्।अहं त्वानुगमिष्यामि वनमग्रे धनुर्धरः।।।।
Jeśli postanowiłeś udać się do lasu, bogatego w jelenie i słonie, ja również podążę za tobą do lasu, idąc przodem, z łukiem w ręku.
Verse 4
मया समेतोऽरण्यानि बहूनि विचरिष्यसि।पक्षिभिर्मृगयूथैश्च संघुष्टानि समन्ततः।।।।
W moim towarzystwie będziesz wędrował po wielu lasach, rozbrzmiewających zewsząd odgłosem ptaków i stad dzikich zwierząt.
Verse 5
न देवलोकाक्रमणं नामरत्वमहं वृणे।ऐश्वर्यं वापि लोकानां कामये न त्वया विना।।।।
Beze ciebie nie wybrałbym ani podboju krainy dewów, ani nieśmiertelności; nie pragnę też władzy nad światami, jeśli ciebie nie ma przy mnie.
Verse 6
एवं ब्रुवाणस्सौमित्रिर्वनवासाय निश्चितः।रामेण बहुभिस्सान्त्वैर्निषिध्दः पुनरब्रवीत्।।।।
Tak przemówił Saumitri, zdecydowany na życie w lesie; choć powstrzymywany przez Ramę wieloma pocieszającymi słowami, przemówił ponownie.
Verse 7
अनुज्ञातश्च भवता पूर्वमेव यदस्म्यहम्।किमिदानीं पुनरिदं क्रियते मन्निवारणम्।।।।
Skoro wcześniej udzieliłeś mi już zezwolenia, dlaczego teraz ponownie nakładane jest na mnie to ograniczenie?
Verse 8
यदर्थं प्रतिषेधो मे क्रियते गन्तुमिच्छतः।एतदिच्छामि विज्ञातुं संशयो हि ममानघ।।।।
O bezgrzeszny, pragnę poznać powód, dla którego jestem powstrzymywany, mimo że chcę iść; budzi to bowiem wątpliwość w moim umyśle.
Verse 9
ततोऽब्रवीन्महातेजा रामो लक्ष्मणमग्रतः।स्थितं प्राग्गामिनं वीरं याचमानं कृताञ्जलिम्।।।।
Wtedy promienny Rama przemówił do Lakszmany stojącego przed nim, bohaterskiego, stojącego ze złożonymi dłońmi, błagającego by mógł iść przodem jako ich przewodnik.
Verse 10
स्निग्धो धर्मरतो वीरस्सततं सत्पथे स्थितः।प्रियः प्राणसमो वश्यो भ्राता चापि सखा च मे।।।।
Czuły, oddany dharmie i dzielny, zawsze trwający na dobrej ścieżce, jesteś mi drogi jak samo życie: posłuszny jako brat i także mój towarzysz jako przyjaciel.
Verse 11
मयाऽद्य सह सौमित्रे त्वयि गच्छति तद्वनम्।को भरिष्यति कौसल्यां सुमित्रां वा यशस्विनीम्।।।।
O Saumitra, jeśli pójdziesz ze mną dziś do tego lasu, kto będzie opiekował się Kausalyā i sławną Sumitrā?
Verse 12
अभिवर्षति कामैर्यः पर्जन्यः पृथिवीमिव।स कामपाशपर्यस्तो महातेजा महीपतिः।।।।
Ten potężny władca ziemi, który ongiś jak Parjanya zraszał świat błogosławieństwami, został teraz strącony, schwytany w pęta pożądania.
Verse 13
सा हि राज्यमिदं प्राप्य नृपस्याश्वपते स्सुता।दुःखितानां सपत्नीनां न करिष्यति शोभनम्।।।।
Gdy córka króla Aśvapatiego otrzyma to królestwo, nie uczyni nic dobrego dla swoich strapionych współmałżonek.
Verse 14
न स्मरिष्यति कौसल्यां सुमित्रां च सुदुःखिताम्।भरतो राज्यमासाद्य कैकेय्यां पर्यवस्थितः।।।।
Gdy Bharata osiągnie królestwo, pokładając ufność w Kaikeyī, nie będzie pamiętał o Kausalyā i Sumitrā, która pogrążona jest w głębokim smutku.
Verse 15
तामार्यां स्वयमेवेह राजानुग्रहणेन वा।सौमित्रे भर कौशल्यामुक्तमर्थमिमं चर।।।।
Dlatego, o Saumitra, pozostań tutaj i podtrzymuj tę czcigodną Kausalyā, czy to własnym staraniem, czy zyskując łaskę króla; wypełnij ten cel, który ci wyjawiłem.
Verse 16
एवं मम च ते भक्तिर्भविष्यति सुदर्शिता।धर्मज्ञ गुरुपूजायां धर्मश्चाप्यतुलो महान्।।।।
Postępując tak, twoje oddanie mnie będzie jasno okazane; a ty, znający dharmę, cześć dla starszych jest sama w sobie wielką cnotą, nie mającą sobie równych.
Verse 17
एवं कुरुष्व सौमित्रे मत्कृते रघुनन्दन।अस्माभिर्विप्रहीणाया मातुर्नो न भवेत्सुखम्।।।।
Uczyń tak, o Saumitra, dla mnie, o radości Raghuów; bo jeśli nasza matka zostanie od nas oddzielona, nie zazna szczęścia.
Verse 18
एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मण श्श्लक्ष्णया गिरा।प्रत्युवाच तदा रामं वाक्यज्ञो वाक्यकोविदम्।।।।
Ściskając mocno stopy swego brata, Lakszmana, radość rodu Raghu, przemówił do wspaniałej Sity i do Raghowy, niewzruszonego w swym wielkim ślubowaniu.
Verse 19
तवैव तेजसा वीर भरतः पूजयिष्यति।कौसल्यां च सुमित्रां च प्रयतो नात्र संशयः।।।।
Szlachetna Kausalja mogłaby utrzymać nawet tysiąc takich jak ja, albowiem otrzymała ona utrzymanie z tysiąca wsi.
Verse 20
कौशल्या बिभृयादार्या सहस्रमपि मद्विधान्।यस्यास्सहस्रं ग्रामाणां सम्प्राप्त मुपजीवनम्।।।।
Ta sławna pani jest w pełni zdolna do utrzymania samej siebie, i podobnie mojej matki, a nawet do wspierania takich ludzi jak ja.
Verse 21
तदात्मभरणे चैव मम मातुस्तथैव च।पर्याप्ता मद्विधानां च भरणाय यशस्विनी।।।।
Uczyń mnie swym sługą i towarzyszem; w tym nie ma naruszenia dharmy. Mój cel zostanie spełniony, a twe zadanie również zostanie dokonane.
Verse 22
कुरुष्व मामनुचरं वैधर्म्यं नेह विद्यते।कृतार्थोऽहं भविष्यामि तव चार्थः प्रकल्पते।।।।
Biorąc łuk ze strzałami i niosąc łopatę oraz kosz, pójdę przed tobą, wskazując ci drogę.
Verse 23
धनुरादाय सशरं खनित्रपिटकाधरः।अग्रतस्ते गमिष्यामि पन्थानमनुदर्शयन्।।।।
Codziennie będę dla ciebie zbierał korzenie i owoce, oraz inne leśne pokarmy, które są odpowiednim pożywieniem dla ascetów.
Verse 24
आहरिष्यामि ते नित्यं मूलानि च फलानि च।वन्यानि यानि चान्यानि स्वाहाराणि तपस्विनाम्।।।।
Ty, wraz z Waidhehi, możesz radować się na zboczach gór; ja będę czynił wszystko dla ciebie, czy będziesz czuwać, czy spać.
Verse 25
भवांस्तु सह वैदेह्या गिरिसानुषु रंस्यते।अहं सर्वं करिष्यामि जाग्रत स्स्वपतश्च ते।।।।
Rama, głęboko zadowolony tymi słowami, odpowiedział mu: Odejdź i pożegnaj się, o synu Sumitry, ze wszystkimi przyjaciółmi.
Verse 26
रामस्त्वनेन वाक्येन सुप्रीतः प्रत्युवाच तम्।व्रजापृच्छस्व सौमित्रे सर्वमेव सुहृज्जनम्।।।।
Rama, głęboko zadowolony tymi słowami, odpowiedział mu: Odejdź i pożegnaj się, o synu Sumitry, ze wszystkimi przyjaciółmi.
Verse 27
ये च राज्ञो ददौ दिव्ये महात्मा वरुण स्स्वयम्।जनकस्य महायज्ञे धनुषी रौद्रदर्शने।।।।अभेद्यकवचे दिव्ये तूणी चाक्षयसायकौ।आदित्यविमलौ चोभौ खड्गौ हेमपरिष्कृतौ।।।।सत्कृत्य निहितं सर्वमेतदाचार्यसद्मनि।सर्वमायुधमादाय क्षिप्रमाव्रज लक्ष्मण।।।।
I te dwa boskie łuki, straszne na widok, które wielkoduszny Waruna osobiście ofiarował królowi podczas wielkiej ofiary Dżanaki
Verse 28
ये च राज्ञो ददौ दिव्ये महात्मा वरुण स्स्वयम्।जनकस्य महायज्ञे धनुषी रौद्रदर्शने।।2.31.27।।अभेद्यकवचे दिव्ये तूणी चाक्षयसायकौ।आदित्यविमलौ चोभौ खड्गौ हेमपरिष्कृतौ।।2.31.28।।सत्कृत्य निहितं सर्वमेतदाचार्यसद्मनि।सर्वमायुधमादाय क्षिप्रमाव्रज लक्ष्मण।।2.31.29।।
dwie boskie, nieprzeniknione zbroje; dwie kołczany z niewyczerpanymi strzałami; oraz dwa miecze, zdobione złotem, oba promieniste i czyste jak słońce.
Verse 29
ये च राज्ञो ददौ दिव्ये महात्मा वरुण स्स्वयम्।जनकस्य महायज्ञे धनुषी रौद्रदर्शने।।2.31.27।।अभेद्यकवचे दिव्ये तूणी चाक्षयसायकौ।आदित्यविमलौ चोभौ खड्गौ हेमपरिष्कृतौ।।2.31.28।।सत्कृत्य निहितं सर्वमेतदाचार्यसद्मनि।सर्वमायुधमादाय क्षिप्रमाव्रज लक्ष्मण।।2.31.29।।
Wszystko to zostało z czcią złożone w siedzibie naszego nauczyciela. Zbierz cały arsenał i wracaj szybko, o Lakszmano.
Verse 30
स सुहृज्जनमामन्त्र्यवनवासाय निश्चितः।इक्ष्वाकुगुरुमागम्य जग्राहायुधमुत्तमम्।।।।
Postanowiony na życie w lesie, Lakszmana pożegnał się ze swymi przyjaciółmi; następnie, dotarłszy do nauczyciela Ikswaku, otrzymał doskonałą broń.
Verse 31
तद्धिव्यं राजशार्दूल सत्कृतं माल्यभूषितम्।रामाय दर्शयामास सौमित्रिस्सर्वमायुधम्।।।।
Wtedy Saumitri (Lakszmana), o tygrysie wśród książąt, pokazał Ramie całą tę boską broń, należnie uhonorowaną i przyozdobioną girlandami.
Verse 32
तमुवाचात्मवान् रामः प्रीत्या लक्ष्मणमागतम्।काले त्वमागत सौम्य काङ्क्षिते मम लक्ष्मण।।।।
Opanowany Rama przemówił z miłością do Lakszmany, gdy ten przybył: „Łagodny, przybyłeś właśnie w czasie, na który czekałem, mój Lakszmano.”
Verse 33
अहं प्रदातुमिच्छामि यदिदं मामकं धनम्।ब्राह्मणेभ्यस्तपस्विभ्यस्त्वया सह परन्तप।।।।
Pragnę rozdać ten mój majątek ascetycznym braminom, razem z tobą, o pogromco wrogów.
Verse 34
वसन्तीह दृढं भक्त्या गुरुषु द्विजसत्तमाः।तेषामपि च मे भूयस्सर्वेषाञ्चोपजीविनाम्।।।।
Tutaj mieszkają najlepsi z braminów, niezachwianie oddani swoim nauczycielom; a także wielu innych, którzy ode mnie zależą dla swego utrzymania.
Verse 35
वशिष्ठपुत्रं तु सुयज्ञमार्यंत्वमानयाशु प्रवरं द्विजानाम्।अभिप्रयास्यामि वनं समस्तानभ्यर्च्य शिष्टानपरान् द्विजातीन्।।।।
Przywieź szybko czcigodnego Sujadżnię, syna Wasiszty, najwybitniejszego wśród braminów. Po oddaniu mu hołdu i wszystkim innym dostojnym braminom, wyruszę do lasu.
Frequently Asked Questions
The central dharma-sankat is whether Lakshmana should accompany Rama into exile or remain in Ayodhya to safeguard and serve the elder queens (Kausalya and Sumitra) amid political instability. Rama argues for elder-service as paramount in the immediate crisis; Lakshmana argues that accompaniment is not a breach of virtue and that the mothers’ welfare can be secured otherwise, thus prioritizing direct service to Rama in exile.
Dharma is shown as layered and context-sensitive: emotional devotion must be articulated through reasoned duty. The sarga teaches that vows and service (to elders, to one’s leader, to ascetics via charity) are not merely sentiments but structured obligations requiring foresight, resource planning, and respectful speech—Lakshmana’s bhakti and Rama’s prudence converge into an actionable dharmic plan.
Culturally, the key landmark is the ācārya-sadman (Vasistha’s residence) as a repository of sanctified royal weaponry and ritual authority, underscoring preceptor-centered custodianship. Geographically, the ‘forest’ (वनम्) functions as the imminent transition-space, while Ayodhya remains the implied courtly backdrop where leave-taking, charity preparations, and household responsibilities are negotiated.
Ask anything about Sarga 31 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.