Sarga 83
त्र्यशीतितमः सर्गः (Sarga 83) — Hanumān Reports Sītā’s ‘Slaying’; Rāma Collapses; Lakṣmaṇa’s Counter-Discourse on Dharma and Artha
युद्धकाण्ड
ਇਸ ਸರ್ಗ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਜੀ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਅਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਸੰਗ੍ਰਾਮ-ਨਿਰਘੋਸ਼ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਰਿੱਛਰਾਜ ਜਾਮਬਵਾਨ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੱਛਮੀ ਦੁਆਰ ‘ਤੇ ਹਨੁਮਾਨ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਬਲ ਭੇਜੋ। ਥੱਕੇ-ਹਾਰੇ ਵਾਨਰਾਂ ਸਮੇਤ ਹਨੁਮਾਨ ਆ ਕੇ ਇੱਕ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਰਾਵਣ-ਪੁੱਤਰ ਇੰਦਰਜੀਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਮਾਰ ਡਾਲਿਆ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਮ ਜੀ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਅਚੇਤ ਹੋ ਕੇ ਜੜ੍ਹੋਂ ਕੱਟੇ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਵਾਨਰ-ਵੀਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਕਮਲ-ਕੁਮੁਦ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲਾ ਜਲ ਛਿੜਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅਣਬੁਝੀ ਅੱਗ ਦੇ ਅਚਾਨਕ ਭੜਕੇ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਫਿਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੀ ਦੁਖੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਅੰਗਲਗਾ ਕੇ ਤਿੱਖੀ ਤਰਕ-ਯੁਕਤ ਵਾਣੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਧਰਮ-ਸੰਕਟ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਸਦਾਚਾਰੀ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਜਿਤ ਮਨੁੱਖ ਦੁਖ ਪਾਵੇ ਅਤੇ ਅਧਰਮੀ ਫਲੇ-ਫੂਲੇ, ਤਾਂ ਧਰਮ ਨਿਸ਼ਫਲ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਧਰਮ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਤੱਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਭਾਗ੍ਯ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ; ਅਤੇ ਕੀ ‘ਸੱਤ੍ਯ-ਵਚਨ’ ਰਾਜਧਰਮ ਦੀ ਨੀਤੀ ਨਾਲ ਸਦਾ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਰਥ-ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਸਮਾਨ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਬੰਧ, ਕਰਤੱਬ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਧਨ-ਤਿਆਗ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਭੁੱਲਾਂ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇੰਦਰਜੀਤ-ਜਨਿਤ ਸ਼ੋਕ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼ ਕਰਮ ਨਾਲ ਨਿਵਾਰਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਹਾਤਮਾ ਸਵਰੂਪ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਧੀਰਜ ਧਾਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
राघवश्चापिविपुलंतंराक्षसवनौकसाम् ।श्रुत्वासङ्ग्रामनिर्घोषंजाम्बवन्तमुवाच ह ।।6.83.1।।
ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਅਤੇ ਵਨਵਾਸੀ ਵਾਨਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਯੁੱਧ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਨਾਦ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਘਵ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਜਾਮਬਵਾਨ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ।
Verse 2
सौम्यनूनंहनुमताकृतंकर्मसुदुष्करम् ।श्रूयते च यथाभीमस्सुमहावायुधस्वनः ।।6.83.2।।
ਹੇ ਸੌਮ੍ਯ! ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਕਰ ਕਰਤੱਬ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਗਰਜ ਵਰਗਾ ਨਾਦ ਸੁਣਾਈ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ।
Verse 3
तद्गच्छकुरुसाहाय्यंस्वबलेनाभिसम्वृतः ।क्षिप्रमक्षपतेतस्यकपिश्रेष्ठस्ययुध्यतः ।।6.83.3।।
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਿੱਛਾਂ ਦੇ ਪਤੀ! ਆਪਣੇ ਬਲ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਜਾ, ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਕਰ ਰਹੇ ਉਸ ਕਪਿਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇ।
Verse 4
ऋक्षराक्षस्तथोक्तस्तुस्वेनानीकेनसम्वृतः ।आगच्छत्पश्चिमद्वारंहनूमान्यत्रवानरः ।।6.83.4।।
ਇਉਂ ਆਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਰਿੱਛਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦਲ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਪੱਛਮੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵੱਲ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਵਾਨਰ ਹਨੂਮਾਨ ਤਾਇਨਾਤ ਸੀ।
Verse 5
अथायान्तंहनूमन्तंददर्शर्क्षपतिपथि ।वानरैःकृतसङ्ग्रामैश्श्वसद्भिरभिसम्वृतम् ।।6.83.5।।
ਤਦ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਰਿੱਛਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਹਨੂਮਾਨ ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖਿਆ; ਜੰਗ ਕਰ ਚੁੱਕੇ, ਹਾਫਦੇ ਵਾਨਰ ਉਸ ਨੂੰ ਚੌਂਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਘੇਰੇ ਹੋਏ ਸਨ।
Verse 6
दृष्टापथिहनूमांश्चतदृक्षबलमुद्यतम् ।नीलमेघनिभंभीमंसन्निवार्यन्यवर्तत ।।6.83.6।।
ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਜੰਗ ਲਈ ਤਿਆਰ, ਨੀਲੇ ਬੱਦਲ ਵਰਗੇ ਕਾਲੇ-ਨੀਲੇ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਰਿੱਛ-ਬਲ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹਨੂਮਾਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ।
Verse 7
स तेनसहसैन्येनसन्निकर्षंमहायशाः ।शीघ्रमागम्यरामायदुःखितोवाक्यमब्रवीत् ।।6.83.7।।
ਫਿਰ ਉਹ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਵਾਲਾ ਹਨੂਮਾਨ ਉਸ ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ ਤੁਰੰਤ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲੇ।
Verse 8
समरेयुध्यमानानामस्माकंप्रेक्षतांपुरः ।जघानरुदतींसीतामिन्द्रजिद्रावणात्मजः ।।6.83.8।।
ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਲੜ ਰਹੇ ਸਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਾਂ, ਤਦ ਰਾਵਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਇੰਦਰਜੀਤ ਨੇ ਰੋਂਦੀ ਹੋਈ ਸੀਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 9
उद्भ्रान्तचित्तस्तांदृष्टवाविषण्णोऽहमरिन्दमः ।तदहंभवतोवृतंविज्ञापयितुमागतः ।।6.83.9।।
ਹੇ ਅਰਿੰਦਮ! ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰਾ ਚਿੱਤ ਘਬਰਾਹਟ ਨਾਲ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ੰਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਵਾਪਰਿਆ ਹੈ ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਣ ਲਈ ਮੈਂ ਆਇਆ ਹਾਂ।
Verse 10
तस्यतद्वचनंश्रुत्वाराघवश्शोकमूर्चितः ।निपपाततदाभूमौछिन्नमूलंइवद्रुमः ।।6.83.10।।
ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਮੂਰਛਿਤ ਰਾਘਵ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਜੀ ਤਦ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਉਂ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਜਿਵੇਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਦਰੱਖ਼ਤ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 11
तंभूमौदेवसङ्काशंपतितंदृश्यराघवम् ।अभिपेतुस्समुत्पत्यसर्वतःकपिसत्तमाः ।।6.83.11।।
ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਦੇਵ-ਸਮਾਨ ਰਾਘਵ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਾਨਰ ਸਭ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਛਲ ਕੇ ਦੌੜ ਪਏ ਤੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 12
आसिञ्चन् सलिलैश्चैनंपद्मोत्पलसुगन्धिभिः ।प्रदहन्तमानासाद्यंसहसाग्निमिवोद्यतम् ।।6.83.12।।
ਉਹ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਕਮਲ ਅਤੇ ਉਤਪਲ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲੇ ਜਲ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰਨ ਲੱਗੇ—ਜਿਵੇਂ ਅਚਾਨਕ ਭੜਕ ਉੱਠੀ, ਨੇੜੇ ਨਾ ਜਾਈ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਬੁਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 13
तंलक्ष्मणोऽथबाहुभ्यांपरिष्वज्यसुदुःखितः ।उवाचराममस्वस्थंवाक्यंहेत्वर्थसम्युतम् ।।6.83.13।।
ਤਦੋਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਾਹਾਂ ਨਾਲ ਅਸਵਸਥ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ, ਹੇਤੂ ਅਤੇ ਅਰਥ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਬਚਨ ਆਖੇ।
Verse 14
शुभेवर्त्मनितिष्ठन्तंत्वामार्यविजितेन्द्रियम् ।अनर्थेभ्यो न शक्नोतित्रातुंधर्मोनिरर्थकः ।।6.83.14।।
ਹੇ ਆਰਯ! ਸ਼ੁਭ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਅਡੋਲ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਤੈਨੂੰ ਜੇ ਧਰਮ ਅਨਰਥਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾ ਨਾ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਧਰਮ ਹੀ ਨਿਰਰਥਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 15
भूतानांस्थावाराणां च जङ्गमानां च दर्शनम् ।यथास्ति न तथाधर्मस्तेननास्तीतिमेमतिः ।।6.83.15।।
ਅਸੀਂ ਸਥਾਵਰ ਅਤੇ ਜੰਗਮ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ—ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਹਨ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸੁਖ ਭੋਗਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਸੁਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਧਰਮ ਹੀ ਹੈ, ਐਸਾ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਮੇਰਾ ਮਤ ਹੈ।
Verse 16
यथैवस्थावरंव्यक्तंजङ्गमं न तथाविधम् ।नायमर्थस्तथायुक्तस्त्वद्विधो न विपद्यते ।।6.83.16।।
ਜਿਵੇਂ ਸਥਾਵਰ ਜਗਤ ਸਾਫ਼ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਜੰਗਮ ਜਗਤ ਕਿਸੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਦਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਤਰਕ ਠੀਕ ਨਹੀਂ—ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਮਹਾਤਮਾ ਵਿਪੱਤੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ।
Verse 17
यद्यधर्मोभवेद्भूतोरावणोनरकंव्रजेत् ।भवांश्चधर्मसम्युक्तोनैवंव्यसनमाप्नुयात् ।।6.83.17।।
ਜੇ ਅਧਰਮ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕੋਈ ਹਕੀਕਤੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਰਾਵਣ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ; ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਧਰਮ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਐਸਾ ਦੁੱਖ ਨਾ ਭੋਗਦੇ।
Verse 18
तस्य च व्यसनाभावाद्व्यसनंचागतेत्वयि ।धर्मोभवत्यधर्मश्चपरस्परविरोधिनौ ।।6.83.18।।
ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵਿਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਵਿਪਤਾ ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਆ ਪਈ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਪਰਸਪਰ ਵਿਰੋਧੀ ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਬਦਲ ਬੈਠੇ ਹੋਣ, ਐਸਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
Verse 19
धर्मेणोपलभेद्धर्ममधर्मंचाप्यधर्मतः ।यद्यधर्मेणयुज्येयुर्येष्वधर्मःप्रतिष्ठितः ।।6.83.19।।यदिधर्मेणवियुज्येरन्नधर्मरुचयोजनाः ।धर्मेणचरतांधर्मंचैषांधर्मफलंभवेत् ।।6.83.20।।
ਧਰਮ ਨਾਲ ਧਰਮ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਅਧਰਮ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਧਰਮ ਪੱਕੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਜੇ ਉਹ ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਹੀ ਜੁੜ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਵੀ ਉਸੇ ਨੀਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 20
धर्मेणोपलभेद्धर्ममधर्मंचाप्यधर्मतः ।यद्यधर्मेणयुज्येयुर्येष्वधर्मःप्रतिष्ठितः ।।6.83.19।।यदिधर्मेणवियुज्येरन्नधर्मरुचयोजनाः ।धर्मेणचरतांधर्मंचैषांधर्मफलंभवेत् ।।6.83.20।।
ਜੇ ਅਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਧਰਮ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਜੋ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ ਉਹ ਧਰਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਗੇ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਧਰਮ-ਫਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 21
यस्मादर्थाविवर्धन्तेयेष्वधर्मःप्रतिष्ठितः ।क्लिश्यन्तेधर्मशीलाश्चतस्मादेतौनिरर्थकौ ।।6.83.21।।
ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਧਰਮ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਧਨ ਤੇ ਲਾਭ ਵਧਦੇ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਧਰਮਸ਼ੀਲ ਲੋਕ ਕਲੇਸ਼ ਸਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਦੋਵੇਂ (ਨੈਤਿਕ ਕ੍ਰਮ ਬਾਰੇ ਦਾਅਵੇ) ਨਿਰਰਥਕ ਜਾਪਦੇ ਹਨ।
Verse 22
वध्यन्तेपापकर्माणोयद्यधर्मेणराघव ।वधकर्महतोऽधर्मः स हतःकिंवधिष्यति ।।6.83.22।।
ਹੇ ਰਾਘਵ! ਜੇ ਅਧਰਮ ਕਰਕੇ ਪਾਪਕਰਮੀ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮਾਰਨ ਦੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਉਹ ਅਧਰਮ ਆਪ ਹੀ ‘ਹਤ’ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਅਧਰਮ ਹਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਹ ਫਿਰ ਕਿਸ ਨੂੰ ਮਾਰੇਗਾ?
Verse 23
अथवाविहितेनायंहन्यतेहन्तिवापरम् ।विधिरालिप्यतेतेन न स पापेनकर्मणा ।।6.83.23।।
ਅਥਵਾ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਧੀ ਨੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਵਿਧੀ (ਭਾਗ੍ਯ) ਹੀ ਉਸ ਕਰਮ ਨਾਲ ਮਲਿਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 24
अदृष्टप्रतिकारेणत्वव्यक्तेनासतासता ।कथंशक्यंपरंप्राप्तुंधर्मेणारिविकर्षण ।।6.83.24।।
ਹੇ ਅਰਿਵਿਕਰਸ਼ਣ (ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਨਾਸਕ)! ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਫਲ ਦਿੱਖਦਾ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਵੀ ਅਵ੍ਯਕਤ ਹੈ—ਸਤ ਹੈ ਜਾਂ ਅਸਤ—ਤਾਂ ਧਰਮ ਰਾਹੀਂ ਪਰਮ ਕਲਿਆਣ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 25
यदिसत्स्यात्सतांमुख्यनासत्स्यत्तवकिञ्चन ।त्वयायदीदृशंप्राप्तंतस्मात्सन्नोपपद्यते ।।6.83.25।।
ਹੇ ਸਤਾਂ ਮੁਖ੍ਯ (ਸੱਜਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ)! ਜੇ ਸਤ ਸੱਚਮੁੱਚ ਫਲਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਤ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਅਸ਼ੁਭ ਨਾ ਆਉਂਦਾ; ਤੂੰ ਐਸਾ ਦੁੱਖ ਪਾਇਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ‘ਸਤ’ ਦਾ ਨਿਯਮ ਵਾਂਗ ਸਦਾ ਸੱਚ ਹੋਣਾ ਢੁੱਕਵਾਂ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।
Verse 26
अथवादुर्बलःक्लीबोबलंधर्मोऽनुवर्तते ।दुर्बलोहृतमर्यादो न सेव्यइतिमेमतिः ।।6.83.26।।
ਅਥਵਾ ਧਰਮ ਦੁਰਬਲ ਤੇ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੈ, ਕੇਵਲ ਬਲ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੀ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਧਰਮ ਦੁਰਬਲ ਹੋ ਕੇ ਮਰਯਾਦਾ ਗੁਆ ਬੈਠੇ, ਉਹ ਸੇਵਣਯੋਗ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਮੇਰਾ ਮਤ ਹੈ।
Verse 27
बलस्ययदिचेद्धर्मोगुणभूतःपराक्रमे ।धर्ममुत्सृज्यवर्तस्वयथाधर्मेतथाबले ।।6.83.27।।
ਜੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਬਲ ਦਾ ਕੇਵਲ ਅਧੀਨ ਗੁਣ ਹੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਬਲ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤ—ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤਦਾ ਸੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ।
Verse 28
अथचेत्सत्यवचनंधर्म: किलपरन्तप ।अनृतस्त्वय्यकरुणःकिं न बद्धस्त्वयापिता ।।6.83.28।।
ਹੇ ਪਰੰਤਪ! ਜੇ ਸੱਚ ਬੋਲਣਾ ਹੀ ਧਰਮ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਰਦਈ ਸੀ ਅਤੇ ਅਸੱਤ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਦਿੱਸਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਨਾ ਬੰਨ੍ਹਿਆ?
Verse 29
यदिधर्मोभवेद्भूतअधर्मोवापरन्तप ।न स्महत्वामुनिंवज्रीकुर्यादिज्यांशतक्रतुः ।।6.83.29।।
ਹੇ ਪਰੰਤਪ! ਜੇ ਧਰਮ ਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪ੍ਰਬਲ ਹੁੰਦਾ—ਜਾਂ ਅਧਰਮ ਹੀ ਪ੍ਰਬਲ ਹੁੰਦਾ—ਤਾਂ ਵਜ੍ਰਧਾਰੀ ਇੰਦਰ, ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁ, ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਵੀ ਯਜ्ञ ਨਾ ਕਰਦਾ।
Verse 30
अधर्मसंश्रितोधर्मोविनाशयतिराघव ।सर्वमेतद्यथाकामंकाकुत्स्थकुरुतेनरः ।।6.83.30।।
ਹੇ ਰਾਘਵ! ਜੋ ਧਰਮ ਅਧਰਮ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਨਾਸ਼ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਕਾਕੁਤਸਥ! ਇਸ ਸਭ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 31
ममचेदंमतंतातधरोऽयमितिराघव ।धर्ममूलंत्वयाछिन्नंराज्यमुत्सृजतातदा ।।6.83.31।।
ਹੇ ਤਾਤ ਰਾਘਵ, ਮੇਰਾ ਵੀ ਇਹੀ ਮਤ ਹੈ—‘ਇਹੀ ਧਰਮ ਹੈ’। ਪਰ ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਰਾਜ ਤਿਆਗਿਆ, ਤਦ ਤੂੰ ਧਰਮ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੀ ਕੱਟ ਦਿੱਤੀ।
Verse 32
अर्थेभ्योहिप्रवृद्धेभ्यःसम्वृत्तेभ्यस्ततस्ततः ।क्रियाःसर्वाःप्रवर्तन्तेपर्वतेभ्यःइवापगाः ।।6.83.32।।
ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਧਨ-ਸਾਧਨ ਅਤੇ ਲਾਭ ਵਧ ਕੇ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਸਭ ਕਰਤੱਬ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਵਾਂਗ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ।
Verse 33
अर्थेनहिविमुक्तस्यपुरुषस्याल्पचेतसः ।विच्छिद्यन्तेक्रियास्सर्वाग्रीष्मेकुसरितोयथा ।।6.83.33।।
ਕਿਉਂਕਿ ਅਲਪ-ਬੁੱਧੀ ਮਨੁੱਖ ਜਦੋਂ ਧਨ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਛੋਟੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਸੁੱਕ ਜਾਣ ਵਾਂਗ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 34
सोऽयमर्थंपरित्यज्यसुखकामःसुखैधितः ।पापमारभतेकर्तुंतदादोषःप्रवर्तते ।।6.83.34।।
ਧਨ ਤਿਆਗ ਕੇ ਵੀ, ਸੁਖ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਰੱਖਦਿਆਂ—ਸੁਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪਲਿਆ ਹੋਇਆ—ਉਹ ਤਦ ਪਾਪ ਕਰਮ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਪਤਨ ਚੱਲ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
Verse 35
यस्यार्थास्तस्यमित्राणियस्यार्थास्यस्यबान्धवाः ।यस्यार्थास्सपुमान्लोकेयस्यार्थाः स च पण्डितः ।।6.83.35।।
ਜਿਸ ਕੋਲ ਧਨ ਹੈ ਉਸ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਹਨ; ਜਿਸ ਕੋਲ ਧਨ ਹੈ ਉਸ ਦੇ ਬਾਂਧਵ ਹਨ। ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਧਨਵਾਨ ਨੂੰ ‘ਪੁਰਖ’ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਨਵਾਨ ਨੂੰ ਹੀ ‘ਪੰਡਿਤ’ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 36
यस्यार्थास्स च विक्रान्तोयस्यार्थास्स च बुद्धिमान् ।यस्यार्थास्समहाभागोयस्यार्थास्समहागुणः ।।6.83.36।।
ਜਿਸ ਕੋਲ ਧਨ ਹੈ ਉਹ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਧਨਵਾਨ ਨੂੰ ਹੀ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਧਨਵਾਨ ਨੂੰ ਮਹਾਂਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਨਵਾਨ ਨੂੰ ਮਹਾਗੁਣੀ ਕਹਿ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 37
अर्थस्यैतेपरित्यागेदोषाःप्रव्याहृतामया ।राज्यमुत्सृजतावीरयेनबुद्धिस्त्वयाकृता ।।6.83.37।।
ਧਨ ਤਿਆਗਣ ਨਾਲ ਜੋ ਦੋਸ਼ ਉੱਠਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੈਂ ਸਾਫ਼ ਕਹਿ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਹੇ ਵੀਰ! ਜਦ ਤੂੰ ਰਾਜ ਛੱਡਿਆ—ਜਿਸ ਤਰਕ ਨਾਲ ਤੂੰ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਬੁੱਧੀ ਮੈਨੂੰ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ।
Verse 38
यस्यार्थाःधर्मकामार्थास्तस्यसर्वंप्रदक्षिणम् ।अधनेनार्थकामेननार्थश्शक्योविचिन्वता ।।6.83.38।।
ਜਿਸ ਕੋਲ ਧਨ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਧਰਮ ਅਤੇ ਕਾਮ ਸੁਖਾਲੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ੁਭ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਧਨਹੀਨ ਹੈ ਅਤੇ ਧਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰ ਕੇ ਉਸੇ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਧਨ ਸੌਖੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
Verse 39
हर्षःकामश्चदर्पश्चधर्मःक्रोधश्शमोदमः ।अर्थादेतानिसर्वाणिप्रवर्तन्तेनराधिप ।।6.83.39।।
ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ! ਹर्ष, ਕਾਮਨਾ, ਦਰਪ—ਅਤੇ ਧਰਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਖ਼ਿਮਾ, ਦਮ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਧਨ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਵਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 40
येषांनश्यत्ययंलोकश्चरतांधर्मचारिणाम् ।तेऽर्थास्त्वयि न दृश्यन्तेदुर्दिनेषुयथाग्रहाः ।।6.83.40।।
ਧਰਮ ਦੇ ਮਾਰਗ ‘ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਧਰਮਚਾਰੀ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਠਾਠ-ਬਾਠ ਗਵਾ ਬੈਠਦੇ ਹਨ; ਐਸੀ ‘ਦੌਲਤ’ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦੀ—ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲਾਛਾਏ ਮੰਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਿ ਲੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 41
त्वयिप्रव्रजितेवीरगुरोश्चवचनेस्थिते ।रक्षसापहृताभार्याप्राणैःप्रियतरातव ।।6.83.41।।
ਹੇ ਵੀਰ, ਗੁਰੂ ਦੇ ਬਚਨ ‘ਤੇ ਅਡੋਲ ਰਹਿ ਕੇ ਜਦ ਤੂੰ ਵਨਵਾਸ ਲਈ ਨਿਕਲਿਆ, ਤਦ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪਿਆਰੀ ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰਾਖਸ਼ਸ ਨੇ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲਿਆ।
Verse 42
तदद्यविपुलंवीरदुःखमिन्द्रजिताकृतम् ।कर्मणाव्यपनेष्यामितस्मादुत्तिष्ठराघव ।।6.83.42।।
ਹੇ ਵੀਰ ਰਾਘਵ, ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋ! ਅੱਜ ਇੰਦਰਜੀਤ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਇਹ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਮੈਂ ਕਰਮ ਨਾਲ—ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਾਰਵਾਈ ਨਾਲ—ਦੂਰ ਕਰਾਂਗਾ; ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਉੱਠ।
Verse 43
उत्थिष्ठनरशार्दूलदीर्घबाहोधृतव्रत ।किमात्मानंमहात्मानंमात्मानं न बुध्यसे ।।6.83.43।।
ਉੱਠ, ਨਰ-ਸ਼ਾਰਦੂਲ! ਲੰਮੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ! ਤੂੰ ਮਹਾਤਮਾ ਹੈਂ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਹੈਂ—ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦਾ?
Verse 44
ਹੇ ਅਨਘ, ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਿਯ ਹਿਤ ਲਈ ਮੈਂ ਇਹ ਬਚਨ ਕਿਹਾ; ਜਨਕ-ਸੁਤਾ ਦੇ ਨਾਸ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਇਆ ਹਾਂ। ਰਥਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ-ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਭਿਆਨਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਾਹ ਦੇਵਾਂਗਾ।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether dharma is meaningful when a righteous leader (Rāma) suffers and the unrighteous (Rāvaṇa/Indrajit) appear to succeed; the pivotal action is Lakṣmaṇa’s attempt to restore Rāma’s agency by reframing the crisis and calling for forceful counter-action.
The text stages a deliberate tension: Lakṣmaṇa articulates skepticism about moral causality (dharma’s fruits) and elevates artha as the practical basis of effective action, yet the narrative channels this critique into renewed resolve—ethical leadership must endure grief, but cannot abdicate decisive responsibility.
The western gate of Laṅkā functions as a tactical landmark in the siege narrative, while Laṅkā itself is invoked as the political-military center to be destroyed; culturally, the fragrant water sprinkling evokes a ritualized care-response to royal collapse, blending battlefield urgency with courtly/ritual sensibilities.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.