Sarga 49
शरबन्धनविलापः (The Lament under the Net of Arrows)
युद्धकाण्ड
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਅਸਤ੍ਰ-ਪ੍ਰਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੈ। ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਡਰਾਉਣੇ “ਸ਼ਰਬੰਧ” (ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਜਾਲ) ਨਾਲ ਬੱਝੇ, ਲਹੂ ਵਗਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਸੱਪਾਂ ਵਾਂਗ ਕਰਾਹੁੰਦੇ ਪਏ ਹਨ। ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਅਤੇ ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਰਾਮ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਲੰਮਾ ਸ਼ੋਕ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਭਰਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸੀਤਾ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਭੀ ਨਿਰਰਥਕਤਾ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੌਸਲਿਆ, ਕੈਕਈ ਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਨੂੰ ਇਹ ਦੁੱਖਦਾਈ ਸੰਦੇਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਦੱਸਣਗੇ, ਇਸ ਦਾ ਭਾਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਯੋਗ ਤੇ ਪਾਪੀ ਕਹਿ ਕੇ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਅਟੱਲ ਮ੍ਰਦੁਤਾ ਅਤੇ ਉਕਸਾਵੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਯੁੱਧ-ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨੂੰ ਕਾਰਤਵੀਰ੍ਯ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਤੱਕ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰਕੇ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਹਟ ਜਾਓ—ਅੰਗਦ, ਨੀਲ ਅਤੇ ਨਲ ਨੂੰ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ—ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵਿਪਤਾ ਦੈਵ-ਵਿਧਾਨ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ ਟਾਲ ਸਕਦਾ, ਅਤੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਵਾਨਰ ਹੋਰ ਵੀ ਰੋ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਵੇਲੇ ਗਦਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਯੁੱਧ ਦੀ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਵਾਨਰ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਮਝ ਕੇ ਡਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਣਕਾਲੀ ਭ੍ਰਮ ਅਤੇ ਮਨੋਬਲ ਦੀ ਨਾਜੁਕਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
घोरेणशरबन्धेनबद्धौदशरथात्मजौ ।निःश्वसन्तौयथानागौशयानौरुधिरोक्षितौ ।।6.49.1।।सर्वेतेवानरश्रेष्ठास्ससुग्रीवामहाबलाः ।परिवार्यमहात्मानौतस्थुश्शोकपरिप्लुताः ।।6.49.2।।
ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਪਏ ਸਨ - ਉਹ ਮਹਾਨ ਸੱਪਾਂ ਵਾਂਗ ਸਾਹ ਲੈ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਖੂਨ ਨਾਲ ਲੱਥਪੱਥ ਸਨ। ਸੁਗਰੀਵ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਵਾਨਰ ਯੋਧੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ।
Verse 2
घोरेणशरबन्धेनबद्धौदशरथात्मजौ ।निःश्वसन्तौयथानागौशयानौरुधिरोक्षितौ ।।6.49.1।।सर्वेतेवानरश्रेष्ठास्ससुग्रीवामहाबलाः ।परिवार्यमहात्मानौतस्थुश्शोकपरिप्लुताः ।।6.49.2।।
ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਪਏ ਸਨ - ਉਹ ਮਹਾਨ ਸੱਪਾਂ ਵਾਂਗ ਸਾਹ ਲੈ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਖੂਨ ਨਾਲ ਲੱਥਪੱਥ ਸਨ। ਸੁਗਰੀਵ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਵਾਨਰ ਯੋਧੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ।
Verse 3
एतस्मिन्नन्तरेरामःप्रत्यबुध्यतवीर्यवान् ।स्थिरत्वात्सत्त्वयोगाच्चशरैस्सन्दानितोऽपिसन् ।।6.49.3।।
ਇਸੇ ਵੇਲੇ ਵੀਰ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਆ ਗਿਆ। ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਤੇ ਜਕੜੇ ਹੋਏ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਬਲ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ।
Verse 4
ततोदृष्टवासरुधिरंनिषण्णंगाढमर्पितम् ।भ्रातरंदीनवदनंपर्यदेवयदातुरः ।।6.49.4।।
ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਲਹੂ-ਲੁਹਾਣ, ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ, ਕਸ ਕੇ ਬੱਝਿਆ ਅਤੇ ਦਿਨੇ ਮੂੰਹ ਵਾਲਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਵਿਹਲ ਰਾਮ ਜੀ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 5
किंनुमेसीतयाकार्यंकिंकार्यंजीवितेनवा ।शयानंयोऽद्यपश्यामिभ्रातरंयुधिनिर्जितम् ।।6.49.5।।
ਅੱਜ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਕੇ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ; ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਸੀਤਾ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਜੀਵਨ ਦਾ ਵੀ ਕੀ ਅਰਥ?
Verse 6
शक्यासीतासमानारीमर्त्यलोकेविचिन्वता ।नलक्ष्मणसमोभ्रातासचिवस्साम्पपरायिकः ।।6.49.6।।
ਮਰਤ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਵਰਗੀ ਨਾਰੀ ਤਾਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮਾਨ ਭਰਾ—ਅਟੱਲ ਸਹਾਇਕ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਤਕ ਸਾਥ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲਾ—ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
Verse 7
परित्यक्षाम्यहंप्राणान्वानराणांतुपश्याताम् ।यदिपञ्चत्वमापन्नस्सुमित्रानन्दवर्धनः ।।6.49.7।।
ਜੇ ਸੁਮਿਤਰਾ ਦਾ ਆਨੰਦ-ਵਰਧਕ ਲਕਸ਼ਮਣ ਪੰਚਤੱਤਵ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਵੇਖਦਿਆਂ ਵੀ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿਆਂਗਾ।
Verse 8
किंनुवक्ष्यामिकौसल्यांमातरंकिंनुकैकयीम् ।कथमम्बांसुमित्रांचपुत्रदर्शनलालसाम् ।।6.49.8।।
ਮੈਂ ਮਾਤਾ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਕੀ ਆਖਾਂ—ਅਤੇ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਕੀ ਆਖਾਂ? ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਲਾਲਾਇਤ ਮਾਤਾ ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਜਾਵਾਂ?
Verse 9
विवत्सांवेपमानांचक्रोशन्तींकुररीमिव ।कथमाश्वासयिष्यामियदियास्यामितंविना ।।6.49.9।।
ਜੇ ਮੈਂ ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੀ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂ, ਤਾਂ ਪੁੱਤਰ-ਵਿਹੂਣੀ, ਕੰਬਦੀ ਹੋਈ, ਕੁਰਰੀ ਪੰਛੀ ਵਾਂਗ ਕਰੁਣ ਰੋਣਾ ਰੋ ਰਹੀ ਉਸਨੂੰ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਧੀਰਜ ਦੇਵਾਂ?
Verse 10
कथंवक्ष्यामिशत्रुघ्नंभरतंचयशस्विनम् ।मयासहवनंयातोविनातेनापुनमागतः ।।6.49.10।।
ਮੈਂ ਸ਼ਤਰੂਘਨ ਅਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਭਰਤ ਨੂੰ ਕੀ ਕਹਾਂਗਾ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਸ (ਲਕਸ਼ਮਣ) ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵਾਪਸ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਸੀ?
Verse 11
उपालम्बंनशक्ष्यामिसोढुंबतसुमित्रया ।इहैवदेहंत्यक्ष्यामिनहिजीवितुमुत्सहे ।।6.49.11।।
ਅਫਸੋਸ! ਮੈਂ ਮਾਤਾ ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੇ ਉਲਾਹਮੇ ਨੂੰ ਸਹਿਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੋਵਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਜਿਉਣ ਦੀ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
Verse 12
धिङ्मांदुष्कृतकर्माणमनार्यंमत्कृतेह्यसौ ।लक्ष्मणःपतितश्शेतेशरतल्पेगतासुवत् ।।6.49.12।।
ਧਿੱਕਾਰ ਮੈਨੂੰ—ਦੁਸ਼ਕਰਮੀ ਤੇ ਅਨਾਰਯ! ਮੇਰੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਸੇਜ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਛੱਡੇ ਹੋਏ ਵਾਂਗ ਪਿਆ ਹੈ।
Verse 13
त्वंनित्यंसुविषण्णंमामाश्वासयसिलक्ष्मण ।गतासुर्नाद्यशक्तोऽसिमामार्तमभिभाषितुम् ।।6.49.13।।
ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸਦਾ ਵਿਸ਼ੰਨ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਆਸਰਾ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਅੱਜ ਪ੍ਰਾਣਵਾਯੂ ਵਿਛੁੜ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਆਰਤੀ ਅਵਸਥਾ ਨਾਲ ਬੋਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
Verse 14
येनाद्यबहवोयुद्धेनिहताराक्षसाविनिपातिताः ।तस्यामेवाद्यशूरस्त्वंशेषेविनिहतःपरैः ।।6.49.14।।
ਜਿਸ ਨੇ ਅੱਜ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਮਾਰ ਕੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਾਹ ਦਿੱਤੇ, ਉਹੀ ਤੂੰ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਅੱਜ ਉਸੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਵਾਰ ਨਾਲ ਬੇਹੋਸ਼ ਪਿਆ ਹੈਂ।
Verse 15
शयानःशरतल्पेऽस्मिन् सशोणितपरिप्लुतः ।शरजालैचशितोभासिभास्करोऽस्तमिवव्रजन् ।।6.49.15।।
ਇਸ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਸੇਜ ਉੱਤੇ ਤੂੰ ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਿੱਜਿਆ ਪਿਆ ਹੈਂ; ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਤੂੰ ਚਮਕਦਾ ਹੈਂ—ਜਿਵੇਂ ਅਸਤ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਭਾਸਕਰ।
Verse 16
बाणाभिहतमर्मत्वान्नशक्नोत्यभिभाषितुम् ।रुजाचाब्रुवतोऽप्यस्यदृष्टिरागेणसूच्यते ।।6.49.16।।
ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਮਰਮ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਢੇ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਪਰ ਚੁੱਪ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਪੀੜਾ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਤਪਤ ਲਾਲੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 17
यथैवमांवनंयान्तमनुयातोमहाद्युतिः ।अहमप्यनुयास्यामितथैवैनंयमक्ष्यम् ।।6.49.17।।
ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਮਹਾਦਿਉਤੀ ਉਹ ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਆਇਆ ਸੀ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਹੁਣ ਮੈਂ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਵਾਂਗਾ—ਉਸੇ ਰਾਹੀਂ ਯਮਲੋਕ ਤੱਕ।
Verse 18
इष्टबन्धुजनोनित्यंमांचनित्यमनुव्रतः ।इमामद्यगतोऽवस्थांममानार्यस्यदुर्नयैः ।।6.49.18।।
ਜੋ ਸਦਾ ਸੱਜਣ-ਬੰਧੂਆਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਸੀ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ—ਉਹ ਅੱਜ ਮੇਰੀ, ਇਸ ਅਨਾਰਯ ਦੀ ਕੁਨਿੱਤੀ ਕਾਰਨ ਇਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ।
Verse 19
सुरुष्टेनापिवीरेणलक्ष्मणेननसंस्मरे ।परुषंविप्रियंवापिश्रावितंनकदाचन ।।6.49.19।।
ਬਹੁਤ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ, ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਿ ਵੀਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਕਦੇ ਕਠੋਰ ਜਾਂ ਅਪ੍ਰਿਯ ਬਚਨ ਉਚਾਰੇ ਹੋਣ।
Verse 20
विससर्जैकवेगेनपञ्चबाणशतानियः ।इष्वस्त्रष्वधिकस्तस्मात्कार्तवीर्याच्चलक्ष्मणः ।।6.49.20।।
ਜੋ ਇਕੋ ਹੀ ਝਟਕੇ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਸੌ ਤੀਰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ—ਉਹ ਲਕਸ਼ਮਣ ਧਨੁਰਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਕਾਰਤਵੀਰਯ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਹੈ।
Verse 21
अस्स्रैरस्त्राणियोहन्याच्छक्रस्यापिमहात्मनः ।सोऽयमुर्व्यांहतश्शेतेमहार्हशयनोचितः ।।6.49.21।।
ਜੋ ਮਹਾਤਮਾ ਇੰਦਰ ਦੇ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਨਾਸ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ—ਉਹ ਮਹਾਰ੍ਹ ਸ਼ਯਿਆ ਦੇ ਯੋਗ ਅੱਜ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਾਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ।
Verse 22
तच्चमिथ्याप्रलप्तंमांप्रधक्ष्यतिनसंशयः ।यन्मयानकृतोराजाराक्षसानांविभीषणः ।।6.49.22।।
ਮੇਰਾ ਉਹ ਝੂਠਾ ਬਚਨ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇਵੇਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ—ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੂੰ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ।
Verse 23
अस्मिन्मुहूर्तेसुग्रीव प्रतियातुमितोऽर्हसि ।मत्वाहीनंराजन् रावणोऽभिद्रवेद्बली ।।6.49.23।।
ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਇਸੀ ਮੁਹੂਰਤ ਇੱਥੋਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਜਾਣਾ ਤੇਰੇ ਲਈ ਉਚਿਤ ਹੈ; ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਮਝ ਕੇ ਬਲਵਾਨ ਰਾਵਣ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਝਪਟ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 24
अङ्गदंतुपुरस्कत्यससैन्यस्सपरिच्छदम् ।सागरंतरसुग्रीव नीलेनचनलेनच ।।6.49.24।।
ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਸਾਜੋ-ਸਾਮਾਨ ਸਮੇਤ, ਨੀਲ ਅਤੇ ਨਲ ਦੇ ਨਾਲ, ਹੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਵਾਪਸ ਜਾ।
Verse 25
कृतंहनुमताकार्यंयदन्यैर्दुष्करंरणे ।ऋक्षराजेनतुष्यामिगोलाङ्गूलाधिपेनच ।।6.49.25।।
ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਰਣ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੰਮ ਕਰ ਵਿਖਾਇਆ ਹੈ ਜੋ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਦੁਸ਼ਕਰ ਹੈ। ਮੈਂ ਰਿੱਛ-ਰਾਜ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਅਤੇ ਗੋਲਾਂਗੂਲਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ।
Verse 26
अङ्गदेनकृतंकर्ममैन्देनद्विविदेनच ।युद्धंकेसरिणासङ् ख्येघोरंसम्पातिनाकृतम् ।।6.49.26।।
ਅੰਗਦ, ਮੈੰਦ ਅਤੇ ਦ੍ਵਿਵਿਦ ਨੇ ਵੀਰਤਾ ਭਰੇ ਕਰਤੱਬ ਕੀਤੇ; ਅਤੇ ਸਮਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੇਸਰੀ ਤੇ ਸੰਪਾਤੀ ਨੇ ਵੀ ਘੋਰ ਯੁੱਧ ਲੜਿਆ।
Verse 27
गवयेनगवाक्षेणशरभेणगजेनच ।अन्यैश्चहरिभिर्युद्धंमदर्थेत्यक्तजीवितैः ।।6.49.27।।
ਅੰਗਦ, ਮੈੰਦ ਅਤੇ ਦ੍ਵਿਵਿਦ ਨੇ ਵੀਰਤਾ ਭਰੇ ਕਰਤੱਬ ਕੀਤੇ; ਅਤੇ ਸਮਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੇਸਰੀ ਤੇ ਸੰਪਾਤੀ ਨੇ ਵੀ ਘੋਰ ਯੁੱਧ ਲੜਿਆ।
Verse 28
नचातिक्रमितुंशक्यंदैवंसुग्रीव मानुषैः ।यत्तुशक्यंवयस्येनसुहृदाचपरन्तप ।।6.49.28।।कृतंसुग्रीव तत्सर्वंभवताधर्मभीरुणा ।
ਹੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਮਨੁੱਖੀ ਜਤਨ ਨਾਲ ਦੈਵ-ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਲੰਘਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਪਰ ਹੇ ਪਰੰਤਪ, ਸਾਥੀ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਸੁਹਿਰਦ ਵਜੋਂ ਜੋ ਕੁਝ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਤੂੰ ਧਰਮ-ਭੀਰੂ ਹੋ ਕੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਆਦਰ ਨਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
Verse 29
मित्रकार्यंकृतमिदंभवद्भिर्वानरर्षभाः ।।6.49.29।।अनुज्ञातामयासर्वेयथेष्टंगन्तुमर्हथ ।
ਹੇ ਵਾਨਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਤੁਸੀਂ ਮਿੱਤਰ ਦਾ ਕਾਰਜ ਪੂਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਮੁਕਤ ਹੋ; ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿੱਥੇ ਚਾਹੋ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹੋ।
Verse 30
शुश्रुवुस्तस्यतेसर्वेवानराःपरिदेवनम् ।।6.49.30।।वर्तयाञ्चक्रूरश्रूणिनेत्रैःकृष्णेतरेक्षणाः ।
ਉਸ ਦਾ ਵਿਲਾਪ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ—ਭੂਰੇ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੇ—ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਹੰਝੂ ਵਗਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 31
ततस्सर्वाण्यनीकानिस्थापयित्वाविभीषणः ।।6.49.31।।आजगामगदापाणिस्त्वरितंयत्रराघवः ।
ਤਦੋਂ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੇ ਸਾਰੇ ਦਲ ਯਥਾਵਿਧਿ ਠਹਿਰਾ ਕੇ, ਗਦਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਧਾਰ ਕੇ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਘਵ ਸਨ ਉੱਥੇ ਤੁਰੰਤ ਦੌੜਦਾ ਹੋਇਆ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।
Verse 32
तंदृष्टवात्वरितंयान्तंनीलाञ्जनचयोपमम् ।।6.49.32।।वानरादुद्रुवुस्सर्वेमन्यमानास्तुरावणिम् ।
ਉਸਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਨੀਲ ਅੰਜਨ ਦੇ ਢੇਰ ਵਰਗਾ ਘਨ ਸ਼ਿਆਮ ਜਾਣ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਉਸਨੂੰ ਰਾਵਣ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਮਝ ਕੇ ਭੱਜ ਗਏ।
Frequently Asked Questions
Rāma confronts a dharma-sankat between personal grief and leadership duty: while desiring to abandon life after seeing Lakṣmaṇa struck down, he still issues strategic instructions to Sugrīva and acknowledges the allies’ fulfilled obligations, balancing sorrow with responsibility.
The sarga teaches that human excellence and righteous effort remain essential, yet outcomes may still be constrained by daiva; therefore one must act with integrity (mित्रधर्म, dharma-bhīrutā) and accept limits without abandoning moral accountability.
The key landmark is the सागर (ocean) as the strategic boundary for retreat and regrouping; culturally, the passage emphasizes Ayodhyā’s familial horizon through references to the queens (Kausalyā, Kaikeyī, Sumitrā) and the social weight of reporting loss to elders.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.