Sarga 56
अकम्पनवधः — The Slaying of Akampana (Hanuman’s rout of the Rakshasa host)
युद्धकाण्ड
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਦਾ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਾਕਸ਼ਸ ਯੋਧਾ ਅਕੰਪਨ, ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਰਥ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਕੇ ਵਾਨਰ ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਭਾਜੜ ਪਾ ਦਿੱਤੀ। ਜਦੋਂ ਹਨੂੰਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਢਾਲ ਬਣ ਕੇ ਅੱਗੇ ਆਏ ਅਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਦੁਬਾਰਾ ਹੌਂਸਲਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਕੰਪਨ ਅਤੇ ਹਨੂੰਮਾਨ ਜੀ ਵਿਚਕਾਰ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ। ਅਕੰਪਨ ਨੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਬੌਛਾਰ ਕੀਤੀ, ਜਦਕਿ ਨਿਹੱਥੇ ਹਨੂੰਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇੱਕ ਅਸ਼ਵਕਰਣ ਦਰੱਖਤ ਪੁੱਟ ਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਅਕੰਪਨ ਨੇ ਪਹਾੜ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ, ਤਾਂ ਹਨੂੰਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਦਰੱਖਤ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਵਾਰ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਕੰਪਨ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਰਾਕਸ਼ਸ ਡਰ ਕੇ ਲੰਕਾ ਵੱਲ ਭੱਜ ਗਏ ਅਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੁਗਰੀਵ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਹਨੂੰਮਾਨ ਜੀ ਦੀ ਜੈ-ਜੈਕਾਰ ਕੀਤੀ।
Shlokas
Verse 1
तद्दृष्टवासुमहत्कर्मकृतंवानरतस्तमैः ।क्रोधमाहारयामासयुधितीव्रमकम्पनः ।।6.56.1।।
ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਵਾਨਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਉਹ ਮਹਾਨ ਕਰਤੱਬ ਵੇਖ ਕੇ, ਅਕੰਪਨ ਨੂੰ ਤੀਬਰ ਕ੍ਰੋਧ ਚੜ੍ਹ ਆਇਆ।
Verse 2
क्रोधमूर्चितरूपस्तुधून्वन्परमकार्मुकम् ।दृष्टवातुकर्मशत्रूणांसारथिंवाक्यमब्रवीत् ।।6.56.2।।
ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਮੂਰਛਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਰਮ ਮਹਾ-ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਝੰਝੋੜਦਾ ਅਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦੀ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਵੇਖ ਕੇ, ਅਕੰਪਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।
Verse 3
तत्त्त्वैतावत्त्वरितंरथंप्रापयसारथे ।यत्रैतेबहवोघ्नन्तिसुबहून्राक्षसान्रणे ।।6.56.3।।
“ਸਾਰਥੀ, ਰਥ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਉਸੇ ਥਾਂ ਲੈ ਚੱਲ, ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਯੋਧੇ ਰਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਰਹੇ ਹਨ।”
Verse 4
एतेऽत्रबलवन्तोहिभीमकोपाश्चवानराः ।द्रुमशैलप्रहरणास्तिष्ठन्तिप्रमुखेमम ।।6.56.4।।
“ਇੱਥੇ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਉਹ ਬਲਵਾਨ ਵਾਨਰ ਖੜੇ ਹਨ—ਭਿਆਨਕ ਕ੍ਰੋਧ ਵਾਲੇ, ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਤੇ ਚਟਾਨਾਂ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ। ਮੈਨੂੰ ਉਥੇ ਲੈ ਚਲੋ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਨੇਤਾ ਤਾਇਨਾਤ ਹਨ।”
Verse 5
एतान्निहन्तुमिच्छामिसमरश्लाघिनोह्यहम् ।एतैःप्रमथितंसर्वंदृश्यतेराक्षसांबलम् ।।6.56.5।।
“ਮੈਂ ਯੁੱਧ ਦਾ ਮਾਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਯੋਧਾ ਹਾਂ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਹਾਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੀ ਸਾਰੀ ਰਾਖਸ਼ਸ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।”
Verse 6
ततःप्रजवनाश्वेनरथेनरथिनांवरः ।हरीनभ्यहनत्क्रोधाच्छरजालैकम्पनः ।।6.56.6।।
ਫਿਰ ਰਥ-ਯੋਧਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਕੰਪਨ, ਤੇਜ਼ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁਤੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਵਾਨਰਾਂ ਉੱਤੇ ਘਣੇ ਤੀਰਾਂ ਦਾ ਜਾਲ ਵਰਸਾ ਕੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 7
नस्थातुंवानराश्शेकुःकिंपुनर्योद्धुमाहवे ।अकम्पनशरैर्भग्नास्सर्वएवविदुद्रुवुः ।।6.56.7।।
ਵਾਨਰ ਟਿਕ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਵੀ ਨਾ ਰਹਿ ਸਕੇ—ਫਿਰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਲੜਨਾ ਤਾਂ ਕਿੱਥੇ! ਅਕੰਪਨ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਹੋ ਕੇ ਸਭੇ ਹੀ ਭੱਜ ਨਿਕਲੇ।
Verse 8
तान्मृत्युवशमापन्नानकम्पनवंशगतान् ।समीक्ष्यहनुमान्ज्ञातीनुपतस्थेमहाबलः ।।6.56.8।।
ਅਕੰਪਨ ਵੱਲੋਂ ਮੌਤ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਪਏ ਆਪਣੇ ਸਗੇ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮਹਾਬਲੀ ਹਨੁਮਾਨ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਸ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 9
तंमहाप्लवगंदृष्टवासर्वेतेप्लवगयूथपा: ।समेत्यसमरेवीरास्सहिताःपर्यवारयन् ।।6.56.9।।
ਉਸ ਮਹਾਪਲਵਗ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਮਰ ਦੇ ਵੀਰ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ-ਯੂਥਪਤੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇਕਜੁੱਟ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਘੇਰ ਲਿਆ।
Verse 10
अवस्थितंहनूमन्तंतेदृष्टवाहरियूथपा: ।बभूवुर्बलवन्तोहिबलवन्तंसमाश्रिताः ।।6.56.10।।
ਹਨੂਮਾਨ ਨੂੰ ਅਡੋਲ ਖੜ੍ਹਾ ਵੇਖ ਕੇ ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾ ਦੇ ਯੂਥਪਤੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਮਹਾਬਲੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਿਆ; ਬਲਵਾਨ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪ ਵੀ ਬਲਵਾਨ ਹੋ ਗਏ।
Verse 11
अकम्पनस्तुशैलाभंहनूमन्तमवस्थितम् ।महेन्द्रइवदाराभिश्शरैरभिववर्षह ।।6.56.11।।
ਪਰ ਅਕੰਪਨ ਨੇ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨੂਮਾਨ ਉੱਤੇ ਮਹੇਂਦ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਦੀਆਂ ਵਰਖਾ-ਧਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਤੀਰਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਵਰਸਾ ਦਿੱਤੀਆਂ।
Verse 12
अचिन्तयित्वाबाणौघान् शरीरेपतितान्शितान् ।अकम्पनवधार्थायमनोदध्रेमहाबलः ।।6.56.12।।
ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਧੱਸੇ ਤਿੱਖੇ ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਮਹਾਬਲੀ ਨੇ ਅਕੰਪਨ ਦੇ ਵਧ ਲਈ ਹੀ ਮਨ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰ ਲਿਆ।
Verse 13
सप्रहस्यमहातेजाहनुमान् मारुतात्मजः ।अभिदुद्रावतद्रक्षःकम्पयन्निवमेदिनीम् ।।6.56.13।।
ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਮਾਰੁਤ-ਪੁੱਤਰ ਹਨੂਮਾਨ ਹੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਉਸ ਰਾਖਸ਼ਸ ਵੱਲ ਝਪਟਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਹੀ ਕੰਬਾ ਦੇਵੇ।
Verse 14
तस्याभिनर्दमानस्यदीप्यमानस्यतेजसा ।बभूवरूपंदुर्धर्षंदीप्तस्येवविभावसोः ।।6.56.14।।
ਉਹ ਗੱਜਦਾ ਅਤੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਦਹਕਦਾ ਸੀ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਜਵਲੰਤ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਦੁੱਧਰਸ਼, ਅਜਿੱਤ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 15
आत्मानंमप्रहरणंज्ञात्वाक्रोधसमन्वितः ।शैलमुत्पाटयामासवेगेनहरिपुङ्गवः ।।6.56.15।।
ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਿਰਾਯੁਧ ਜਾਣ ਕੇ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਵਾਨਰ-ਪੁੰਗਵ ਵੱਡੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਇੱਕ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਉਖਾੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਹਾਰ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣਾਇਆ।
Verse 16
गृहीत्वातंमहाशैलंपाणिनैकेनमारुतिः ।सविनद्यमहानादंभ्रामयामासवीर्यवान् ।।6.56.16।।
ਇੱਕ ਹੀ ਹੱਥ ਨਾਲ ਉਸ ਮਹਾ-ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ, ਵੀਰਯਵਾਨ ਮਾਰੁਤੀ ਨੇ ਮਹਾਨ ਗਰਜਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਘੁਮਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 17
ततस्तमभिदुद्रावराक्षसेन्द्रमकम्पनम् ।पुराहिनमुचिंसङ् ख्येवज्रेणेवपुरन्दरः ।।6.56.17।।
ਤਦ ਹਨੁਮਾਨ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਇੰਦਰ ਅਕੰਪਨ ਉੱਤੇ ਝਪਟ ਪਿਆ; ਜਿਵੇਂ ਪੁਰੰਦਰ ਇੰਦਰ ਨੇ ਪੁਰਾਤਨ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਵਜ੍ਰ ਨਾਲ ਨਮੁਚੀ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਸੀ।
Verse 18
अकम्पनस्तुतद्दृष्टवागिरिशृङ्गंसमुद्यतम् ।दूरादेवमहाबाणैरर्धचन्द्रैर्व्यदारयत् ।।6.56.18।।
ਪਰ ਅਕੰਪਨ ਨੇ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਿਆ ਪਹਾੜ-ਸ਼ਿਖਰ ਵੇਖ ਕੇ, ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਮਹਾ-ਬਾਣਾਂ—ਅਰਧਚੰਦਰ ਆਕਾਰ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ—ਉਸ ਨੂੰ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 19
तत्पर्वताग्रमाकाशेरक्षोबाणविदारितम् ।विकीर्णंपतितंदृष्टवाहनुमान्क्रोधमूर्छितः ।।6.56.19।।
ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਾਖਸ਼ਸ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਚੀਰਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਪਹਾੜ-ਸ਼ਿਖਰ ਟੁਕੜੇ-ਟੁਕੜੇ ਹੋ ਕੇ ਵਿਖਰ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ—ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਹਨੁਮਾਨ ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਉਫਾਨ ਨਾਲ ਮੂਰਛਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 20
सोऽश्वकर्णंसमासाद्यरोषदर्पान्वितोहरिः ।तूर्णमुत्पाटयामासमहागिरिमिवोच्छ्रितम् ।।6.56.20।।
ਫਿਰ ਰੋਹ ਅਤੇ ਦਰਪ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਉਹ ਵਾਨਰ-ਵੀਰ ਅਸ਼ਵਕਰਨ ਦੇ ਰੁੱਖ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਮਹਾਂ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਉੱਚੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਜੜ੍ਹੋਂ ਉਖਾੜ ਲਿਆ।
Verse 21
तंगृहीत्वामहास्कन्धंसोऽश्वकर्णंमहाद्युतिः ।प्रहस्यपरयाप्रीत्याभ्रामयामासभूतले ।।6.56.21।।
ਉਸ ਵੱਡੇ ਤਣੇ ਵਾਲੇ ਅਸ਼ਵਕਰਨ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ, ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਹਨੁਮਾਨ ਪਰਮ ਪ੍ਰੀਤ ਨਾਲ ਹੱਸਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਘੁਮਾ-ਘੁਮਾ ਕੇ ਵਟਾਉਣ ਲੱਗਾ।
Verse 22
प्रधावन्नूरुवेगेनप्रभञ्जंस्तरसाद्रुमान् ।हनूमान्परमक्रुद्धश्चरणैर्दारयत्क्षितम् ।।6.56.22।।
ਅਤਿ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹਨੁਮਾਨ ਮਹਾਂ ਵੇਗ ਨਾਲ ਦੌੜਿਆ, ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਚਰਨਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚੀਰਦਾ ਹੋਇਆ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।
Verse 23
गजांश्चसगजारोहान्सरथान्रथिनस्तथा ।जघानहनुमान् भीमान् राक्षसांश्चपदातिगान् ।।6.56.23।।
ਭਿਆਨਕ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਹਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਹਾਥੀ-ਸਵਾਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰਥੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਲੜ ਰਹੇ ਡਰਾਉਣੇ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਕੇ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ।
Verse 24
तमन्तकमिवक्रुद्धंसद्रुमंप्राणहारिणम् ।हनूमन्तमभिप्रेक्ष्यराक्षसाविप्रदुद्रुवुः ।।6.56.24।।
ਮੌਤ ਵਰਗੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕੇ, ਪ੍ਰਾਣ ਹਰਨ ਵਾਲਾ ਰੁੱਖ ਧਾਰੇ ਹਨੂਮਾਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਖਸ਼ ਡਰ ਨਾਲ ਘਬਰਾ ਕੇ ਭੱਜ ਪਏ।
Verse 25
तमापतन्तंसङ्कृद्धंराक्षसानांभयावहम् ।ददर्शाकम्पनोवीरश्चुक्षोधचननादच ।।6.56.25।।
ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਲਈ ਭਯੰਕਰ, ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਧਾਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨੂਮਾਨ ਨੂੰ ਵੀਰ ਅਕੰਪਨ ਨੇ ਵੇਖਿਆ; ਉਹ ਵੀ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠਿਆ ਤੇ ਗੱਜਿਆ।
Verse 26
सचतुर्दशभिर्बाणैश्शितैर्देहविदारणैः ।निर्बिभेदहनूमन्तंमहावीर्यमकम्पनः ।।6.56.26।।
ਫਿਰ ਮਹਾਵੀਰ ਅਕੰਪਨ ਨੇ ਦੇਹ ਚੀਰਣ ਵਾਲੇ ਤਿੱਖੇ ਚੌਦਾਂ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਹਨੂਮਾਨ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ।
Verse 27
सतदाप्रतिविद्धस्तुबह्वीभिश्शरवृष्टभिः ।हनूमान्ददृशेवीरःप्ररूढइवसानुमान् ।।6.56.27।।
ਅਨੇਕਾਂ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਵਾਰ ਵਾਰ ਵਿੰਨ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਤੱਥਾਪਿ ਵੀਰ ਹਨੂਮਾਨ ਅਡੋਲ ਦਿੱਸਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲੀਂ ਢਲਾਨਾਂ ਵਾਲਾ ਪਹਾੜ।
Verse 28
विरराजमहाकायोमहावीर्योमहामना: ।पुष्पिताशोकसङ्काशोविधूमइवपावकः ।।6.56.28।।
ਮਹਾਕਾਇ, ਮਹਾਵੀਰਯ ਅਤੇ ਮਹਾਮਨਾ ਹਨੂਮਾਨ ਫੁੱਲੇ ਅਸ਼ੋਕ ਵਰਗਾ ਚਮਕਿਆ—ਧੂੰਏਂ ਰਹਿਤ ਅੱਗ ਵਾਂਗ।
Verse 29
ततोऽन्यंवृक्षमुत्पाट्यकृत्वावेगमनुत्तमम् ।शिरस्यभिजघानाशुराक्षसेन्द्रमकम्पनम् ।।6.56.29।।
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਇੱਕ ਦਰੱਖ਼ਤ ਜੜ੍ਹੋਂ ਉਖਾੜ ਕੇ, ਅਤੁੱਲ ਵੇਗ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਇੰਦਰ ਅਕੰਪਨ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 30
सवृक्षेणहतस्तेनसक्रोधेनमहात्मना ।राक्षसोवानरेन्द्रेणपपातचममारच ।।6.56.30।।
ਉਸ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਮਹਾਤਮਾ ਵਾਨਰ-ਇੰਦਰ ਦੇ ਉਸ ਦਰੱਖ਼ਤ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਉਹ ਰਾਖਸ਼ਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਮਰ ਗਿਆ।
Verse 31
तंदृष्टवानिहतंभूमौराक्षसेन्द्रमकम्पनम् ।व्यथिताराक्षसास्सर्वेक्षितिकम्पइवद्रुमाः ।।6.56.31।।
ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਾਰੇ ਪਏ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਇੰਦਰ ਅਕੰਪਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਕੰਬ ਉਠੇ—ਜਿਵੇਂ ਭੂਚਾਲ ਵਿੱਚ ਦਰੱਖ਼ਤ ਕੰਬਦੇ ਹਨ।
Verse 32
त्यक्तप्रहरणास्सर्वेराक्षसास्तेपराजिताः ।लङ्कामभिययुस्त्रस्तावानरास्तैभिद्रुताः ।।6.56.32।।
ਹਾਰੇ ਹੋਏ ਉਹ ਸਾਰੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਡਰ ਨਾਲ ਲੰਕਾ ਵੱਲ ਭੱਜ ਗਏ; ਵਾਨਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੌੜਾ ਕੇ ਪਿੱਛਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 33
तेमुक्तकेशाःसम्भ्रान्ताभग्नमानाःपराजिताः ।स्रवच्छ्रमजलैरङ्गैश्श्वसन्तोविप्रदुद्रुवुः ।।6.56.33।।
ਹਾਰੇ ਹੋਏ, ਘਬਰਾਏ ਤੇ ਮਨੋਂ ਟੁੱਟੇ—ਵਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹੇ, ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਪਸੀਨਾ ਵਗਦਾ, ਸਾਹ ਹੱਫਦਾ—ਉਹ ਬੇਚੈਨੀ ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਭੱਜ ਨਿਕਲੇ।
Verse 34
अन्योन्यंप्रममन्थुस्तेविविशुर्नगरंभयात् ।पृष्ठतस्तेतुसम्मूढाःप्रेक्षमाणामुहुर्मुहुः ।।6.56.34।।
ਡਰ ਦੇ ਮਾਰੇ ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਧੱਕੇ ਮਾਰਦੇ ਹੋਏ ਭੀੜ ਵਿੱਚ ਕੁਚਲੇ ਜਾ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵੜ ਗਏ; ਪਿੱਛੇ ਵਾਲੇ ਹੱਕੇ-ਬੱਕੇ ਹੋ ਕੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਤੱਕਦੇ ਰਹੇ।
Verse 35
तेषुलङ्कांप्रविष्टेषुराक्षसेषुमहाबलाः ।समेत्यहरयस्सर्वेहनूमन्तमपूजयन् ।।6.56.35।।
ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ ਰਾਖਸ਼ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ, ਤਦੋਂ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਯੋਧੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਦਾ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਆਦਰ-ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 36
सोऽपिप्रहृष्टस्तान् सर्वान् हरीन् सम्प्रत्यपूजयत् ।हनुमान्सत्त्वसम्पन्नोयथार्हमनुकूलतः ।।6.56.36।।
ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਉੱਚ ਸੱਤਵ ਵਾਲੇ ਹੋ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਨੇਹੀ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਯਥੋਚਿਤ ਆਦਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 37
विनेदुश्चयथाप्राणंहरयोजितकाशिनः ।चकर्षुश्चपुनस्तत्रसप्राणानपिराक्षसान् ।।6.56.37।।
ਜਿੱਤ ਦੀ ਚਮਕ ਵਿੱਚ ਵਾਨਰ ਆਪਣੇ ਜੀਅ ਭਰ ਕੇ ਗੱਜੇ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਫਿਰ ਜੀਉਂਦੇ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਫੜ ਕੇ ਘਸੀਟ ਲੈ ਗਏ।
Verse 38
सवीरशोभामभजन्महाकपिःसमेत्यरक्षांसिनिहत्यमारुतिः ।महासुरंभीमममित्रनाशनःयथैवविष्णुर्बलिनंचमूमुखे ।।6.56.38।।
ਰਣ ਵਿੱਚ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜੁੱਝ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰ, ਮਹਾਕਪਿ ਮਾਰੁਤੀ—ਸ਼ਤ੍ਰੁਨਾਸ਼ਕ—ਵੀਰ-ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਚਮਕ ਉਠਿਆ; ਜਿਵੇਂ ਭਿਆਨਕ ਮਹਾਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਵਧ ਕਰਕੇ ਯੁੱਧ-ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਸ਼ੋਭਦਾ ਹੈ।
Verse 39
अपूजयन्देवगणास्तदाकपिंस्वयंचरामोऽतिबलश्चलक्ष्मणः ।तथैवसुग्रीवमुखाःप्लवङ्गमाविभीषणश्चैवमहाबलस्तथा ।।6.56.39।।
ਤਦੋਂ ਦੇਵਗਣਾਂ ਨੇ ਉਸ ਮਹਾਕਪਿ-ਵੀਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਆਪ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੇ ਅਤਿਬਲਸ਼ਾਲੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਅਤੇ ਵਾਨਰ-ਨਾਇਕਾਂ ਨੇ, ਅਤੇ ਮਹਾਬਲੀ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੇ ਵੀ ਹਨੁਮਾਨ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Hanumān’s choice to convert personal anger into protective duty: despite being pierced by volleys of arrows, he remains focused on stopping Akampana—the immediate source of mass vānar casualties—thereby prioritizing collective safety over personal injury.
The sarga frames “shelter” (taking refuge under a worthy leader) as a practical dharmic strategy: when the vānar leaders rally around Hanumān, strength and order return. Anger becomes legitimate only when disciplined toward restoring protection and moral balance.
Laṅkā appears as the strategic rear into which the defeated rākṣasas retreat; culturally, the episode highlights battlefield improvisation (trees and mountain-peaks as weapons) and the epic’s simile-tradition linking events to Indra’s thunderbolt and Viṣṇu’s demon-slaying archetypes.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.