Sarga 89

Verse 1

ततश्शरान् दाशरथिस्सन्धायामित्रकर्शणः ।ससर्जराक्षसेन्द्रायकृद्धस्सर्पइवश्वसन् ।।6.89.1।।

ਤਦੋਂ ਦਾਸ਼ਰਥੀ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਵਾਲਾ, ਧਨੁਸ਼ ਉੱਤੇ ਤੀਰ ਸੰਧਾਨ ਕਰ ਕੇ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਫੁੰਕਾਰਦੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਰਾਕਸ਼ਸੇਂਦ੍ਰ ਉੱਤੇ ਬਾਣ ਛੱਡਣ ਲੱਗਾ।

Verse 2

तस्यज्यातलनिर्घोषं स श्रुत्वाराक्षसाधिपः ।विवर्णवदनोभूत्वालक्ष्मणंसमुदैक्षत ।।6.89.2।।

ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਜਿਆ ਦੀ ਤਿੱਖੀ ਟੰਕਾਰ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਧਿਪਤੀ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਫਿੱਕਾ ਪੈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੱਲ ਨਿਗਾਹ ਟਿਕਾ ਲਈ।

Verse 3

विषण्णवदनंदृष्टवाराक्षसंरावणात्मजे ।सौमित्रिंयुद्धसंयुक्तंप्रत्युवाचविभीषणः ।।6.89.3।।

ਰਾਵਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਉਸ ਰਾਕਸ਼ਸ ਨੂੰ ਉਦਾਸ ਚਿਹਰੇ ਅਤੇ ਹੌਸਲਾ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁਟੇ ਹੋਏ ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮਣ) ਨੂੰ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ।

Verse 4

निमित्तान्युपपश्यामियान्यस्मिन् रावणात्मजे ।त्वरतेनमहाबाहोभग्नएष न संशयः ।।6.89.4।।

ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੁ! ਇਸ ਰਾਵਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਅਸ਼ੁਭ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ; ਇਹ ਡੋਲ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਇਹ ਮਨੋਂ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 5

ततस्सन्धायसौमित्रिश्शरानग्निशिखोपमान् ।मुमोचनिशितांस्तस्मिन् सर्पानिवमहाविषान् ।।6.89.5।।

ਤਦੋਂ ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮਣ) ਨੇ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਵਰਗੇ ਬਾਣ ਧਨੁਸ਼ ਉੱਤੇ ਜੋੜ ਕੇ, ਤਿੱਖੇ ਬਾਣ ਉਸ ਉੱਤੇ ਛੱਡੇ—ਵੱਡੇ ਵਿਸ਼ ਵਾਲੇ ਸੱਪਾਂ ਵਾਂਗ ਘਾਤਕ।

Verse 6

शक्राशनिसमस्पर्शैर्लक्ष्मणेनाहतश्शरैः ।मुहूर्तमभवन्मूक्षःसर्वसंक्षुभितेन्द्रियः ।।6.89.6।।

ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ—ਸ਼ਕ੍ਰ ਦੇ ਵਜ੍ਰ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਵਰਗੇ—ਘਾਇਲ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਇਕ ਮੁਹੂਰਤ ਲਈ ਸੁੰਨ ਹੋ ਗਿਆ; ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਭ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਈਆਂ।

Verse 7

उपलभ्यमुहूर्तेनसंज्ञांप्रत्यागतेन्द्रियः ।ददर्शावस्थितंवीरंवीरोदशरथात्मजम् ।।6.89.7।।

ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੀ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਸ਼ ਮੁੜ ਆਇਆ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਫਿਰ ਸੰਭਲ ਗਈਆਂ; ਤਦ ਉਸ ਵੀਰ ਨੇ ਦਸ਼ਰਥ-ਨੰਦਨ ਉਸ ਅਡੋਲ ਵੀਰ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਵੇਖਿਆ।

Verse 8

सोऽभिचक्रामसौमित्रिंरोषात्संरक्तलोचनः ।अब्रवीच्चैनमासाद्यपुनस्सपरुषंवचः ।।6.89.8।।

ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋਈਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ ਵੱਲ ਵਧਿਆ; ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਫਿਰ ਉਸਨੂੰ ਕਠੋਰ ਬਚਨ ਬੋਲੇ।

Verse 9

किं न स्मरसितद्युद्धेप्रथमेमत्पराक्रमम् ।निबद्धस्त्वंसहभ्रात्रायदाभुविविचेष्टसे ।।6.89.9।।

ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਯਾਦ ਨਹੀਂ? ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਤੇ ਤੇਰੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਏ ਤੜਫ਼ ਰਹੇ ਸੀ।

Verse 10

युवांखलुमहायुद्धेशक्रानिसमैश्शरैः ।शायितौप्रथमंभूमौविसंज्ञौसपुरस्सरौ ।।6.89.10।।

‘ਉਸ ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਮੇਰੇ ਸ਼ਕ੍ਰ-ਸਮਾਨ ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ ਸੀ—ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ।’

Verse 11

स्मृतिर्वानास्तितेमन्येव्यक्तंवायमसादनम् ।गन्तुमिच्छसियस्मात्त्वमंधर्षयितुमिच्छसि ।।6.89.11।।

ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਤੇਰੀ ਸੁਰਤ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਲੁੱਟ ਗਈ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਤੂੰ ਸਾਫ਼ ਹੀ ਯਮ ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ—ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਲਲਕਾਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ।

Verse 12

यदितेप्रथमेयुद्धे न दृष्टोमत्पराक्रमः ।अद्यतेदर्शयिष्यामितिष्ठेदानींव्यवस्थितः ।।6.89.12।।

ਜੇ ਪਹਿਲੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਮੇਰਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵਿਖਾਵਾਂਗਾ; ਹੁਣ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਡਟ ਕੇ ਖੜਾ ਰਹੁ।

Verse 13

इत्युक्त्वासप्तभिर्भाणैरभिविव्याथलक्ष्मणम् ।दशभिस्तुहनूमन्तंतीक्ष्णधाश्शरोत्तमैः ।।6.89.13।।

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸੱਤ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵੇਧਿਆ ਅਤੇ ਤਿੱਖੀ ਧਾਰ ਵਾਲੇ ਉੱਤਮ ਸ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਹਨੂਮਾਨ ਨੂੰ ਦਸ ਬਾਣ ਮਾਰ ਕੇ ਘਾਇਲ ਕੀਤਾ।

Verse 14

ततःशरशतेनैवसुप्रयुक्तेनवीर्यवान् ।क्रोथाव्दिगुणसम्रब्धोनिर्बिभेदविभीषणम् ।।6.89.14।।

ਫਿਰ ਉਹ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਯੋਧਾ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਦੋਹਣਾ ਉਤੇਜਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੱਡੇ ਹੋਏ ਸੌ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੂੰ ਵੇਧ ਗਿਆ।

Verse 15

तद्दष्टवेन्द्रजिताकर्मकृतंरामानुजस्तदा ।अचिन्तयित्वाप्रहसन्नैतत्किञ्चिदितिब्रुवन् ।।6.89.15।।मुमोच च शरान् घोरान् सम्गृह्यनरपुङ्गवः ।अभीतवदनःक्रुद्धोरावणिंलक्ष्मणोयुधि ।।6.89.16।।

ਇੰਦਰਜੀਤ ਦਾ ਕੀਤਾ ਕੰਮ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਮ ਦੇ ਅਨੁਜ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕੀਤੀ; ਹੱਸ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਤਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ।” ਫਿਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਨਿਡਰ ਮੁਖ ਨਾਲ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਭਿਆਨਕ ਬਾਣ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਕੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਉੱਤੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ।

Verse 16

तद्दष्टवेन्द्रजिताकर्मकृतंरामानुजस्तदा ।अचिन्तयित्वाप्रहसन्नैतत्किञ्चिदितिब्रुवन् ।।6.89.15।।मुमोच च शरान् घोरान् सम्गृह्यनरपुङ्गवः ।अभीतवदनःक्रुद्धोरावणिंलक्ष्मणोयुधि ।।6.89.16।।

ਇੰਦਰਜੀਤ ਦਾ ਕੀਤਾ ਕੰਮ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਮ ਦੇ ਅਨੁਜ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕੀਤੀ; ਹੱਸ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਤਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ।” ਫਿਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਨਿਡਰ ਮੁਖ ਨਾਲ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਭਿਆਨਕ ਬਾਣ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਕੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਉੱਤੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ।

Verse 17

नैवंरणगताःशूराःप्रहरन्तिनिशाचर ।लघवश्चाल्पवीर्याश्चशरासुखास्तवहीमे ।।6.89.17।।

ਹੇ ਨਿਸ਼ਾਚਰ! ਰਣ ਵਿੱਚ ਉਤਰੇ ਸੱਚੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਤੇਰੇ ਇਹ ਬਾਣ ਹਲਕੇ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਸੱਚ ਪੁੱਛੋ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਸੁਖਦ ਹੀ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।

Verse 18

नैवंशूरास्तुयुध्यन्तेसमरेजयकाङ्क्षिणः ।इत्येवंतंब्रुवाणस्तुधन्वीशरैरभिववर्ष ह ।।6.89.18।।

“ਜੋ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਜਿੱਤ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਇਉਂ ਨਹੀਂ ਲੜਦੇ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਧਨੁਸ਼ਧਾਰੀ ਨੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।

Verse 19

स्यबाणैस्सुविध्वस्तंकवचंकाञ्चनंमहत् ।व्यशीर्यतरथोपस्थेताराजालमिव्बारात् ।।6.89.19।।

ਉਸ ਦੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਹੋਇਆ ਉਹ ਮਹਾਨ ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਵਚ ਟੁੱਟ ਕੇ ਰਥ ਦੇ ਤਲ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਅੰਬਰ ਤੋਂ ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਜਾਲ ਝੜ ਪਵੇ।

Verse 20

विधूतवर्मानाराचैर्भभूव स कृतव्रणः ।इन्द्रजित्समरेवीरःप्रत्यूषेभानुमानिव ।।6.89.20।।

ਲੋਹੇ ਦੇ ਨਾਰਾਚਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਵਰਮ ਅਤੇ ਢਾਲ ਟੁੱਟ-ਭੱਜ ਗਏ; ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਘਾਇਲ ਵੀਰ ਇੰਦਰਜੀਤ ਪ੍ਰਤਿਊਸ਼ ਵੇਲੇ ਦੇ ਭਾਨੁਮਾਨ ਵਾਂਗ ਦਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਖੜਾ ਰਿਹਾ।

Verse 21

ततःशरसहस्रेणसङ्क्रुद्धोरावणात्मजः ।बिभेदसमरेवीरोलक्ष्मणंभीमविक्रमः ।।6.89.21।।

ਫਿਰ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਰਾਵਣ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਭਿਆਨਕ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਵੀਰ, ਹਜ਼ਾਰ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਭੇਦਣ ਲੱਗਾ।

Verse 22

व्यशीर्यतमहद्धिव्यंकवचंलक्ष्मणस्य च ।कृतप्रतिकृतान्योन्यंबभूवतुरभिद्रुतौ ।।6.89.22।।

ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਵੀ ਮਹਾਨ ਦਿਵ੍ਯ ਕਵਚ ਟੁੱਟ ਕੇ ਚੂਰ ਹੋ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਧਾਵਾ ਕਰਕੇ, ਵਾਰ ਦਾ ਤੁਰੰਤ ਜਵਾਬ ਵਾਰ ਨਾਲ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਟੱਕਰ ਲੈਂਦੇ ਰਹੇ।

Verse 23

अभीक्ष्णंनिश्श्वसन्तौतौयुध्येतांतुमुलंयुधि ।शरसङ्कृत्तसर्वाङ्गौसर्वतोरुधिरोक्षितौ ।।6.89.23।।

ਵਾਰ-ਵਾਰ ਲੰਬੇ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਲੜਾਈ ਲੜੇ। ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਕੱਟੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਓਂ ਖੂਨ ਨਾਲ ਲਥਪਥ ਸਨ।

Verse 24

सुदीर्घकालंतौवीरावन्योन्यनिशितैःशरैः ।ततक्षतुर्महात्मानौरणकर्मविहारदौ ।।6.89.24।।

ਬਹੁਤ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਸੂਰਬੀਰ, ਜੋ ਯੁੱਧ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਸਨ, ਤਿੱਖੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਜ਼ਖਮੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।

Verse 25

बभूवतुश्चात्मजयेयत्तौभीमपराक्रमौ ।तौशरौघैस्तदाकीर्णौनिकृत्तकवचध्वजौ ।।6.89.25।।सृजन्तौरुधिरंचोष्णंजलंप्रस्रवणाविव ।

ਜਿੱਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ ਸੂਰਬੀਰ ਡਟੇ ਰਹੇ; ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਬੌਛਾਰ ਨਾਲ ਢਕੇ ਹੋਏ, ਕਵਚ ਅਤੇ ਝੰਡੇ ਕੱਟੇ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ 'ਚੋਂ ਗਰਮ ਖੂਨ ਇੰਝ ਵਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜਾਂ 'ਚੋਂ ਝਰਨੇ।

Verse 26

शरवर्षंततोघोरंमुञ्चतोर्भीमनिःस्वनम् ।।6.89.26।।सासारयोरिवाकाशेनीलयोःकालमेघयोः ।तयोरथमहान्कालोव्यत्ययाद्युध्यमानयोः ।।6.89.27।।न च तौयुद्धवैमुख्यंश्रमंवाप्युपजग्मतुः ।

ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਨੁਸ਼ਾਂ 'ਚੋਂ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਵਰਖਾ ਹੋਈ, ਜਿਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਡਰਾਉਣੀ ਸੀ—ਜਿਵੇਂ ਪਰਲੋ ਦੇ ਸਮੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਾਲੇ ਬੱਦਲ ਵਰ੍ਹ ਰਹੇ ਹੋਣ।

Verse 27

शरवर्षंततोघोरंमुञ्चतोर्भीमनिःस्वनम् ।।6.89.26।।सासारयोरिवाकाशेनीलयोःकालमेघयोः ।तयोरथमहान्कालोव्यत्ययाद्युध्यमानयोः ।।6.89.27।।न च तौयुद्धवैमुख्यंश्रमंवाप्युपजग्मतुः ।

ਯੁੱਧ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਾਫੀ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਗਿਆ; ਪਰ ਨਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟਿਆ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਥਕਾਵਟ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ।

Verse 28

अस्त्राण्यस्त्रविदांश्रेष्ठौदर्शयन्तौपुनःपुनः ।।6.89.28।।शरानुच्छावचाकारानन्तरिक्षेबबन्धतुः ।

ਅਸਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਯੋਧੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਪਣਾ ਅਸਤ੍ਰ-ਕੌਸ਼ਲ ਵਿਖਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਤੇ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ਰਾਂ ਦਾ ਜਾਲ ਬੁਣ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ।

Verse 29

न्यपेतदोषमस्यन्तौलघुचित्रं च सुष्ठु च ।।6.89.29।।उभौतुतुमुलंघोरंचक्रतुर्नरराक्षसौ ।

ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸ—ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਚੂਕ ਦੇ ਸ਼ਰ ਛੱਡਦੇ ਰਹੇ; ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ, ਚਮਕ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨੇਬਾਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯੁੱਧ ਨੂੰ ਤੂਮੁਲ ਤੇ ਘੋਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 30

तयोःपृथक् पृथभगीमश्शुश्रुवेतलनिस्स्वनः ।।6.89.30।।प्रकम्पयन्जनंघोरोनिर्घातइवदारुणः ।

ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਯੋਧਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਭਿਆਨਕ ਤਾਲ-ਨਿਸ਼ਵਨ ਵਰਗੀ ਧੁਨੀ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ; ਘੋਰ ਤੇ ਦਾਰੁਣ ਗੱਜਣ ਵਾਂਗ ਉਹ ਧੁਨੀ ਇਕੱਠੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਕੰਬਾ ਗਈ।

Verse 31

सतयोःभ्राजतेशब्दस्तदासमरयत्तयोः ।।6.89.31।।सुघोरयोर्निष्टनतोर्गगनेमेघयोरिव ।

ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਰਤੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਤਦ ਉਹ ਗੂੰਜਦਾ ਗਰਜਨ-ਸਮਾਨ ਸ਼ਬਦ ਚਮਕ ਉਠਿਆ; ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੋ ਅਤਿ ਘੋਰ ਬੱਦਲ ਗੂੰਜ ਗੂੰਜ ਕੇ ਗੱਜਦੇ ਹੋਣ।

Verse 32

सुवर्णपुङ्खैर्नाराचैर्बलवन्तौकृतव्रणौ ।।6.89.32।।प्रसुस्रुवातेरुधिरंकीर्तिमन्तौजयेधृतौ ।

ਸੁਵਰਨੀ ਪੰਖਾਂ ਵਾਲੇ ਨਾਰਾਚ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਹੋ ਕੇ, ਬਲਵਾਨ ਤੇ ਕੀਰਤੀਮਾਨ ਉਹ ਦੋ ਮਹਾਵੀਰ—ਜਿੱਤ ਉੱਤੇ ਅਡੋਲ ਧਿਆਨ ਧਰ ਕੇ—ਘਣੇ ਰਕਤ ਨਾਲ ਵਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ।

Verse 33

तेगात्रयोर्निपतितारुक्मपुङ्खाःशरायुधि ।।6.89.33।।असृदगिग्धाविनिष्पेतुर्विविशुर्धरणीतलम् ।

ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੁਵਰਨੀ ਪੰਖਾਂ ਵਾਲੇ ਤੀਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਆ ਡਿੱਗੇ; ਰਕਤ ਨਾਲ ਲਿਪਟ ਕੇ ਫਿਰ ਖਿਸਕ ਕੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਤਲ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਧਸ ਗਏ।

Verse 34

अन्येसुनिशितैश्शस्त्रैराकाशेसञ्जघट्टिरे ।।6.89.34।।बभञ्जुश्चिच्छिदुश्चैवतयोर्बाणाःसहस्रशः ।

ਇਸੇ ਵੇਲੇ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਤਿੱਖੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਵਾਂਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬਾਣ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾਏ; ਕਈ ਟੁੱਟ ਗਏ ਤੇ ਕਈ ਚੀਰ ਕੇ ਚੁਰ-ਚੁਰ ਹੋ ਗਏ।

Verse 35

सबभूवरणेघोरस्तयोर्बाणमयश्चयः ।।6.89.35।।अग्निभ्यामिवदीप्ताभ्यांसत्रेकुशमयश्चयः ।

ਉਸ ਰਣ ਵਿੱਚ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬਾਣਾਂ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਢੇਰ ਅਤੇ ਫੈਲਾਵ ਬਣ ਗਿਆ; ਯਜ੍ਞ-ਵੇਦੀ ਵਿੱਚ ਦੋ ਜਵਲੰਤ ਅੱਗਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਕੁਸ਼-ਘਾਹ ਦੇ ਢੇਰ ਵਾਂਗ ਉਹ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਸੀ।

Verse 36

तयोःकृतव्रणौदेहौशुशुभातेमहात्मनोः ।।6.89.36।।सुपुष्पाविवनिष्पत्रौवनेशाल्मलिकिंशुकौ ।

ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਉਹ ਦੋ ਮਹਾਤਮਾ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਦੇਹ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ; ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੇ ਸ਼ਾਲਮਲੀ ਅਤੇ ਕਿੰਸ਼ੁਕ ਦੇ ਰੁੱਖ ਸ਼ੋਭਦੇ ਹਨ।

Verse 37

चक्रतुस्तुमुलंघोरंसन्निपातंमुहुर्मुहुः ।।6.89.37।।इन्द्रजिल्लक्ष्मणश्चैवपरस्परवधैषिणौ ।

ਵਾਰ ਵਾਰ ਇੰਦਰਜੀਤ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ—ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਧ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ—ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਤੁਮੁਲ ਟੱਕਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।

Verse 38

लक्ष्मणोरावणिंयुद्धेरावणिश्चापिलक्ष्मणम् ।।6.89.38।।अन्योन्यंतावभिघ्नन्तौ न श्रमंप्रतिपद्यताम् ।

ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਰਾਵਣੀ ਪੁੱਤਰ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਰਾਵਣੀ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਵੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਉੱਤੇ; ਪਰਸਪਰ ਹਮਲੇ ਕਰਦਿਆਂ ਦੋਵੇਂ ਥਕਾਵਟ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਝੁਕੇ।

Verse 39

बाणजालैश्शरीरस्थैरवगाढैस्तरस्विनौ ।।6.89.39।।शुशुभातेमहावीर्यौप्ररूढाविवपर्वतौ ।

ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੇ ਧੱਸੇ ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਉਹ ਦੋ ਤੇਜ਼, ਮਹਾ-ਵੀਰ—ਘਣੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ—ਤੱਥਾਪਿ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ।

Verse 40

तयोरुधिरसिक्तानिसम्वृतान्तिशरैर्भृशम् ।।6.89.40।।बभ्राजुःसर्वगात्राणिज्वलन्तइवपावकाः ।

ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਅਤੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਘਣੇ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਤੇਜ ਨਾਲ ਜਲਦੀਆਂ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਉਠੇ।

Verse 41

तयोरथमहान् कालोव्यतीयाद्युध्यमानयोः ।।6.89.41।।न च तौयुद्धवैमुख्यंश्रमंवाप्युपजग्मतुः ।

ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਜਦੋਂ ਯੁੱਧ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਗਿਆ; ਪਰ ਨਾ ਕੋਈ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਮੁੜਿਆ, ਨਾ ਹੀ ਥਕਾਵਟ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋਇਆ।

Verse 42

ਤਦ ਮਹਾਤਮਾ ਵਿਭੀਸ਼ਣ, ਯੁੱਧ ਦੇ ਅਗੇ ਅਜੈ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਦੀ ਯੁੱਧ-ਥਕਾਵਟ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ।