Sarga 33
सरमा-सीता संवादः (Saramā Consoles Sītā; Preparations in Laṅkā)
युद्धकाण्ड
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ੋਕ-ਵਾਟਿਕਾ ਸਮਾਨ ਬੰਦੀ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸਾਂਤਵਨਾ ਅਤੇ ਗੁਪਤ-ਸੂਚਨਾ ਭਰੀ ਗੱਲਬਾਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦਇਆਲੁ ਰਾਖਸ਼ਸੀ ਸਰਮਾ, ਜੋ ਵੈਦੇਹੀ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਮਿਤ੍ਰ-ਭਾਵ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸੀਤਾ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਮੂਰਛਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ। ਸਰਮਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਦਾ ਸੰਵਾਦ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਰਾਵਣ ਕਿਉਂ ਖਿਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਰਾਮ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਛਲ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਅਸੰਭਵ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ-ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਵਾਨਰ ਯੋਧੇ, ਜੋ ਰੁੱਖ ਉਖਾੜ ਕੇ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਮਾਰਣੇ ਔਖੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਦੇਵ। ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਧਦੀ ਹੈ: ਧਰਮਾਤਮਾ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਧਨੁਧਾਰੀ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਕਸ਼ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਅਜਿਤ; ਨਾਲ ਹੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਸਹ-ਰੱਖਿਆਕਰਤਾ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਰਮਾ ਸਥਿਤੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਦੱਖਣੀ ਤਟ ‘ਤੇ ਸੈਨਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਡੇਰਾ ਲਗਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ; ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਚਰਾਂ ਨੇ ਖ਼ਬਰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਲੰਕਾ ਦੀ ਤਿਆਰੀਆਂ ਦਾ ਧੁਨੀ-ਦ੍ਰਿਸ਼ ਉਭਰਦਾ ਹੈ—ਨਗਾਰੇ, ਘੰਟੇ, ਰਥ, ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ, ਸ਼ਸਤ੍ਰ, ਕਵਚ—ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਯੁੱਧ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਨ ਧਾਰਮਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਦਿਵਾਕਰ ਸੂਰਜ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਭਾਗ ਦਾ ਨਿਯੰਤਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
सीतांतुमोहितांदृष्टवासरमानामराक्षसी ।आससादाथवैदेहींप्रियांप्रणयिनींसखी ।।।।
ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਰਮਾ ਨਾਮ ਦੀ ਰਾਖ਼ਸ਼ਸੀ—ਉਸ ਦੀ ਪਿਆਰੀ, ਸਨੇਹੀ ਤੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਖੀ—ਵੈਦੇਹੀ ਦੇ ਕੋਲ ਆ ਪਹੁੰਚੀ।
Verse 2
मोहितांराक्षसेन्द्रेणसीतांपरमदुःखिताम् ।आश्वासयामासतदासरमामृदुभाषिणी ।।।।
ਤਦ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲੀ ਸਰਮਾ ਨੇ, ਰਾਖਸ਼ਸੇਂਦ੍ਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੋਹਿਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਪਰਮ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤਾ।
Verse 3
साहितत्रकृतामित्रंसीतयारक्ष्यमाणया ।रक्षन्तीरावणादिष्टासानुक्रोशादृढव्रता ।।।।
ਉੱਥੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ-ਵ੍ਰਤ ਅਤੇ ਕਰੁਣਾਮਈ ਉਹ ਇਸਤਰੀ—ਰਾਵਣ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਪਹਿਰੇ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ—ਸੀਤਾ ਜੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਉਸ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਬੰਧਨ ਜੋੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
Verse 4
साददर्शसखीसीतांसरमानष्टचेतनाम् ।उपावृत्त्योत्थितांध्वस्तांबडबामिवपांसुलाम् ।।।।
ਤਦ ਸਖੀ ਸਰਮਾ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਬੇਹੋਸ਼, ਬੇਤਰਤੀਬ, ਲੋਟ ਪੋਟ ਹੋ ਕੇ ਉੱਠੀ ਹੋਈ, ਧੂੜ ਨਾਲ ਢੱਕੀ—ਜਿਵੇਂ ਗੰਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਪਈ ਘੋੜੀ ਹੋਵੇ।
Verse 5
तांसमाश्वासयामाससखीस्नेहेनसुव्रता ।समाश्वसिहिवैदेही माभूत्तेमवसोव्यथा ।।।।
ਸੁਵ੍ਰਤਾ ਸਖੀ ਸਰਮਾ ਨੇ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤਾ: “ਹੇ ਵੈਦੇਹੀ, ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾ; ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪੀੜ ਨਾ ਰਹੇ।”
Verse 6
उक्तायद्रावणेनत्वंप्रत्युक्तश्चस्वयंत्वया ।सखीस्नेहेनतभदीरुमयासर्वंप्रतिश्रुतम् ।।।।लीनयागहनेशून्येभयमुत्सृज्यरावणात् ।तवहेतोर्विशालाक्षी नहिमेजीवितंप्रियम् ।।।।
“ਰਾਵਣ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਜੋ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਤੂੰ ਆਪ ਜੋ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ—ਹੇ ਭੀਰੂ—ਸਖੀ-ਭਾਵ ਦੇ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਮੈਂ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਣ ਲਿਆ ਹੈ।”
Verse 7
उक्तायद्रावणेनत्वंप्रत्युक्तश्चस्वयंत्वया ।सखीस्नेहेनतभदीरुमयासर्वंप्रतिश्रुतम् ।।6.33.6।।लीनयागहनेशून्येभयमुत्सृज्यरावणात् ।तवहेतोर्विशालाक्षी नहिमेजीवितंप्रियम् ।।6.33.7।।
ਇਕਾਂਤ, ਘਣੇ ਸੁੰਨੇ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਕੇ ਮੈਂ ਰਾਵਣ ਦਾ ਡਰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਹੇ ਵਿਸ਼ਾਲਾਕਸ਼ੀ, ਤੇਰੇ ਹਿਤ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੀ ਪਿਆਰੀ ਨਹੀਂ।
Verse 8
ससम्भ्रान्तश्चनिष्क्रान्तोयत्कृतेराक्षसाधिपः ।तच्चमेविदितंसर्वमभिनिष्क्रम्यमैथिलि:।। ।।
ਹੇ ਮੈਥਿਲੀ, ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੁੜ ਆਇਆ—ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਂ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਲਿਆ ਹੈ।
Verse 9
नशक्यंसौप्तिकंकर्तुंरामस्यविदितात्मनः ।वधश्चपुरुषव्याघ्रेतस्मिन्नैवोपपद्यते ।।।।
ਆਤਮ-ਜਾਣੂ ਪੁਰੁਸ਼-ਵਿਆਘ੍ਰ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਚੁਪਕੇ ਹਮਲੇ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਅਤੇ ਉਸ ਨਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਲਈ ਮੌਤ ਵੀ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ।
Verse 10
नत्वेववानराहन्तुंशक्याःपादपयोधिपः ।सुरादेवर्षभेणेवरामेणहिसुरक्षिताः ।।।।
‘ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵਾਨਰ-ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮਾਰਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਾ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਵੱਲੋਂ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਰਾਮ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸੁਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ।’
Verse 11
दीर्घवृत्तभुज्शीमान्महोरस्कःप्रतापवान् ।धन्वीसंहननोपेतोधर्मात्माभुविविश्रुतः ।।।।विक्रान्तोरक्षितानित्यमात्मनश्चपरस्यच ।लक्ष्मणेनसहभ्रात्राकुशलीनयशास्त्रवित् ।।।।हन्तापरबलौघनामचिन्त्यबलपौरुषः ।नहतोराघवश्रशीमान्सीते: शत्रुनिबर्हणः ।।।।
‘ਹੇ ਸੀਤੇ, ਉਹ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਰਾਘਵ ਲੰਬੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਛਾਤੀ ਵਾਲਾ, ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਤੇਜਸਵੀ, ਧਨੁਸ਼ਧਾਰੀ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਦੇਹ ਵਾਲਾ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਉਹ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਰੱਖਿਆਕਰਤਾ ਹਨ। ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ, ਨੀਤੀ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ, ਅਚਿੰਤ ਬਲ-ਪੌਰੁਸ਼ ਨਾਲ ਸ਼ਤਰੂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਉਹ ਮਹਿਮਾਵਾਨ ਸ਼ਤਰੂ-ਨਿਬਰ੍ਹਣ ਰਾਘਵ ਮਾਰੇ ਨਹੀਂ ਗਏ।’
Verse 12
दीर्घवृत्तभुज्शीमान्महोरस्कःप्रतापवान् ।धन्वीसंहननोपेतोधर्मात्माभुविविश्रुतः ।।6.33.11।।विक्रान्तोरक्षितानित्यमात्मनश्चपरस्यच ।लक्ष्मणेनसहभ्रात्राकुशलीनयशास्त्रवित् ।।6.33.12।।हन्तापरबलौघनामचिन्त्यबलपौरुषः ।नहतोराघवश्रशीमान्सीते: शत्रुनिबर्हणः ।।6.33.13।।
‘ਅਯੁਕਤ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਕਰਤੂਤਾਂ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਵੈਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਸੁਭਾਉ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਮਾਇਆਵੀ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਮਾਇਆ—ਭਰਮ—ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।’
Verse 13
दीर्घवृत्तभुज्शीमान्महोरस्कःप्रतापवान् ।धन्वीसंहननोपेतोधर्मात्माभुविविश्रुतः ।।6.33.11।।विक्रान्तोरक्षितानित्यमात्मनश्चपरस्यच ।लक्ष्मणेनसहभ्रात्राकुशलीनयशास्त्रवित् ।।6.33.12।।हन्तापरबलौघनामचिन्त्यबलपौरुषः ।नहतोराघवश्रशीमान्सीते: शत्रुनिबर्हणः ।।6.33.13।।
‘ਤੇਰਾ ਸਾਰਾ ਸ਼ੋਕ ਹੁਣ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇ; ਕਲਿਆਣ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹੋਵੇਗੀ; ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਪਿਆਰੇ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਸੁਣ।’
Verse 14
अयुक्तबुद्धिकृत्येनसर्वभूतविरोधिना ।इहप्रमुक्तारौद्रेणमायामायाविदात्वयि ।।।।
‘ਅਯੁਕਤ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਕਰਤੂਤਾਂ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਵੈਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਸੁਭਾਉ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਮਾਇਆਵੀ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਮਾਇਆ—ਭਰਮ—ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।’
Verse 15
शोकस्तेविगतस्सर्वःकल्याणंत्वामुपस्थितम् ।ध्रुवंत्वांभजतेलक्ष्मीःप्रियंतेप्रीतिकरंशृणुः ।।।।
‘ਤੇਰਾ ਸਾਰਾ ਸ਼ੋਕ ਹੁਣ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇ; ਕਲਿਆਣ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹੋਵੇਗੀ; ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਪਿਆਰੇ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਸੁਣ।’
Verse 16
उत्तीर्यसागरंरामस्सहवानरसेनया ।सन्निविष्टःसमुद्रस्यतीरमासाद्यदक्षिणम् ।।।।
ਵਾਨਰ ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉੱਥੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਡੇਰਾ ਜਮਾਇਆ।
Verse 17
दृष्टोमेपरिपूर्णार्थःकाकुत्स्थस्सहलक्ष्मणः ।सहितैस्सागरान्तस्थैर्बलैस्तिष्ठतिरक्षितः ।।।।
ਮੈਂ ਕਾਕੁਤਸਥ ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ—ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ—ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ ਹੈ; ਸਮੁੰਦਰ-ਕੰਢੇ ਟਿਕੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉੱਥੇ ਖੜਾ ਹੈ।
Verse 18
अनेनप्रेषितायेचराक्षसालघुविक्रमाः ।राघवस्तीर्णइत्येवप्रवृत्तिस्तैरिहाहृता ।।।।
ਅਤੇ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੇ ਗਏ ਤੇਜ਼-ਚਾਲ ਰਾਖਸ਼ਸ ਇੱਥੇ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਲਿਆਏ ਹਨ ਕਿ ‘ਰਾਘਵ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ ਹੈ।’
Verse 19
सतांश्रुत्वाविशालाक्षी: प्रवृत्तिंराक्षसाधिपः ।एषमन्त्रयतेसर्वैस्सचिवैस्सहरावणः ।।।।
ਹੇ ਵਿਸ਼ਾਲ-ਨੇਤ੍ਰੀ (ਸੀਤੇ), ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਸੱਚੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਰਾਵਣ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਅੱਗੇ ਦਾ ਉਪਾਅ ਵਿਚਾਰਦਾ ਹੈ।
Verse 20
इतिब्रुवाणासरमाराक्षसीसीतयासह ।सर्वोद्योगेनसैन्यानांशब्दंशुश्रावभैरवम् ।।।।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਮਾ ਰਾਖਸ਼ਸੀ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਬੋਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਦ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਸ਼ੋਰ ਉਸ ਨੇ ਸੁਣਿਆ।
Verse 21
दण्डनिर्घातवादिन्याश्रुत्वाभेर्यामहास्वनम् ।उवाचसरमासीतामिदंमधुरभाषिणी ।।।।
ਡੰਡਿਆਂ ਤੇ ਗਦਿਆਂ ਦੇ ਟਕਰਾਉਂਦੇ ਨਾਦ ਨਾਲ ਭੇਰੀ ਦਾ ਮਹਾਨ ਗੂੰਜਦਾ ਸੁਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲੀ ਸਰਮਾ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਇਹ ਕਿਹਾ।
Verse 22
सन्नाहजननीह्येषाभैरवाभीरु: भेरिका ।भेरीनादंचगम्भीरंशृणुतोयदनिःस्वनम् ।।।।
ਹੇ ਡਰਪੋਕੀਏ, ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਭੇਰੀ-ਨਾਦ ਹੀ ਯੁੱਧ ਦੀ ਸਨ੍ਹਾਹ (ਤਿਆਰੀ) ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਮੀਂਹ ਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ਵਰਗਾ ਗੰਭੀਰ ਭੇਰੀ-ਨਾਦ ਸੁਣ।
Verse 23
कल्प्यन्तेमत्तमातङ्गायुज्यन्तेरथवाजिन ।हृष्यन्तेतुरगारूढाःप्रासहस्तस्सहस्रशः ।।।।
ਮੱਤੇ ਹਾਥੀ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਜਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ; ਰਥਾਂ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਜੋਤਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਭਾਲੇ ਧਾਰੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਸ਼ਵਾਰੋਹੀ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹੋਏ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਲਾਸਿਤ ਹਨ।
Verse 24
तत्रतत्रचसन्नद्धास्सपततनिपदातयः ।अपूर्यन्तेराजमार्गास्सैन्यैरद्भुतदर्शनैः ।।।।वेगवभदिन्नदभदिश्चतोयौघैरिवसागरः ।
ਇੱਥੇ ਓਥੇ ਸਨੱਧ ਪੈਦਲ ਸਿਪਾਹੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਦੌੜ ਪੈਂਦੇ ਹਨ; ਅਦਭੁਤ ਦਿੱਖ ਵਾਲੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਰਾਜਮਾਰਗ ਭਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਵੇਗਵਾਨ ਤੇ ਗੱਜਦੇ ਹੋਏ—ਜਿਵੇਂ ਤੇਜ਼ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰੇਲਿਆਂ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਭਰ ਆਵੇ।
Verse 25
शस्त्राणांचप्रसन्नानांचर्मणांवर्मणांतथा ।।।।रथवाजिगजानांचभूषितानांचराक्षसाम् ।संभ्रमोराक्षसामेषहृषितानांतरस्विनाम् ।।।।प्रभांविसृजतांपश्यनानावर्णांसमुत्थिताम् ।वनंनिर्धहतोघर्मेयथारूपंविभावसोः ।।।।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਮਕਦੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਕਾਂਤੀ, ਚਮੜੇ ਦੇ ਢਾਲ ਅਤੇ ਕਵਚ, ਅਤੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਰਥ-ਘੋੜੇ-ਹਾਥੀ—ਆਭੂਸ਼ਣਧਾਰੀ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ—ਇਹ ਸਭ ਚਮਕ ਵੇਖੋ। ਹੱਸਦੇ-ਉਲਾਸਿਤ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਇਸ ਸੰਭਰਮ ਵਿੱਚ ਨਾਨਾ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾ ਫੁੱਟਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇਵੇ।
Verse 26
शस्त्राणांचप्रसन्नानांचर्मणांवर्मणांतथा ।।6.33.25।।रथवाजिगजानांचभूषितानांचराक्षसाम् ।संभ्रमोराक्षसामेषहृषितानांतरस्विनाम् ।।6.33.26।।प्रभांविसृजतांपश्यनानावर्णांसमुत्थिताम् ।वनंनिर्धहतोघर्मेयथारूपंविभावसोः ।।6.33.27।।
ਚਮਕਦੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ, ਚਮੜੇ ਦੇ ਢਾਲ ਅਤੇ ਕਵਚ, ਅਤੇ ਆਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਰਥ-ਘੋੜੇ-ਹਾਥੀ ਵੇਖੋ—ਇਹ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਉਲਾਸਿਤ, ਬਲਵਾਨ ਰਾਖਸ਼ਸ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਭਰੀ ਚਲਪਲ ਹੈ।
Verse 27
शस्त्राणांचप्रसन्नानांचर्मणांवर्मणांतथा ।।6.33.25।।रथवाजिगजानांचभूषितानांचराक्षसाम् ।संभ्रमोराक्षसामेषहृषितानांतरस्विनाम् ।।6.33.26।।प्रभांविसृजतांपश्यनानावर्णांसमुत्थिताम् ।वनंनिर्धहतोघर्मेयथारूपंविभावसोः ।।6.33.27।।
ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਉੱਠਦੀ ਤੇ ਫੈਲਦੀ ਅਨੇਕ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਭਾ ਨੂੰ ਵੇਖ—ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਸਾੜਦੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 28
घण्टानांशृणुनिर्घोषंरथानांशृणुनिःस्वनम् ।हयानांहेषमाणानांशृणुतूर्यध्वनिंयथा ।।।।उद्यतायुधहस्तानांराक्षसेन्द्रानुयायिनाम् ।सम्भ्रमोरक्षसामेषतुमुलोरोमहर्षणः ।।।।
ਘੰਟਿਆਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ ਸੁਣੋ, ਰਥਾਂ ਦੀ ਖੜਖੜਾਹਟ ਸੁਣੋ; ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਹੇਹਕਾਰ ਸੁਣੋ, ਤੂਰੀਆਂ ਦੇ ਧੁਨ ਵਰਗਾ ਗੂੰਜਦਾ ਨਾਦ ਸੁਣੋ। ਹਥਿਆਰ ਉੱਚੇ ਚੁੱਕੇ ਹੱਥਾਂ ਵਾਲੇ, ਰਾਖਸ਼ਸ-ਰਾਜ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਤੂਫ਼ਾਨੀ, ਰੋਮਾਂਚਕ ਸੰਭ੍ਰਮ ਹੈ।
Verse 29
घण्टानांशृणुनिर्घोषंरथानांशृणुनिःस्वनम् ।हयानांहेषमाणानांशृणुतूर्यध्वनिंयथा ।।6.33.28।।उद्यतायुधहस्तानांराक्षसेन्द्रानुयायिनाम् ।सम्भ्रमोरक्षसामेषतुमुलोरोमहर्षणः ।।6.33.29।।
ਹਥਿਆਰ ਉੱਚੇ ਚੁੱਕੇ ਹੱਥਾਂ ਵਾਲੇ, ਰਾਖਸ਼ਸ-ਰਾਜ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਤੂਫ਼ਾਨੀ ਤੇ ਰੋਮਾਂਚਕ ਸੰਭ੍ਰਮ ਹੈ।
Verse 30
श्रीस्त्वांभजतिशोकघ्नीरक्षसांभयमागतम् ।रामःकमलपत्राक्षोदैत्यानामिववासवः ।।।।निर्जित्यजितक्रोधस्त्वामचिन्तपराक्रमः ।रावणंसमरेहत्वाभर्तात्वाऽधिगमिष्यति ।।।।
ਸ਼ੋਕ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸ਼੍ਰੀ ਤੇਰੇ ਉਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰੇਗੀ, ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਉਤੇ ਭਯ ਆ ਪਵੇਗਾ। ਕਮਲ-ਪੱਤਰ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲਾ ਰਾਮ—ਜਿਵੇਂ ਦੈਤਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ)—ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਅਚਿੰਤ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ, ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਵਧ ਕਰਕੇ ਤੈਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ; ਤੇਰਾ ਪਤੀ ਤੈਨੂੰ ਫਿਰ ਅਧਿਗਮ ਕਰੇਗਾ।
Verse 31
श्रीस्त्वांभजतिशोकघ्नीरक्षसांभयमागतम् ।रामःकमलपत्राक्षोदैत्यानामिववासवः ।।6.33.30।।निर्जित्यजितक्रोधस्त्वामचिन्तपराक्रमः ।रावणंसमरेहत्वाभर्तात्वाऽधिगमिष्यति ।।6.33.31।।
ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਅਤੇ ਅਚਿੰਤ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਪਤੀ ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਵਧ ਕਰਕੇ ਤੈਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ।
Verse 32
विक्रमिष्यतिरक्षस्सुभर्तातेसहलक्ष्मणः ।यथाशत्रुषुशत्रुघ्नोविष्णुनासहवासवः ।।।।
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਤੇਰਾ ਪਤੀ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪਣਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਿਖਾਵੇਗਾ—ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਨਾਲ ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ) ਸ਼ਤਰੂਘਨ ਹੋ ਕੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਸੀ।
Verse 33
हिरामस्यक्षिप्रमङ्कागतांसतीम् ।अहंद्रक्ष्यामिसिद्धार्धांत्वांशत्रौविनिपातिते ।।।।
ਜਲਦੀ ਹੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ—ਸਤਿ ਅਤੇ ਮੁੜ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ—ਸ਼ਤਰੂ ਦੇ ਡਿੱਗ ਪੈਣ ਤੇ ਤੇਰਾ ਕਾਰਜ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ, ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬੈਠੀ ਹੋਈ ਵੇਖਾਂਗਾ।
Verse 34
अश्रूण्यानन्दजानित्वंवर्तयिष्यसिशोभने ।समागम्यपरिष्वज्यतस्योरसिमहोरसः ।।।।
ਹੇ ਸ਼ੋਭਨੇ, ਤੂੰ ਆਨੰਦ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਹੰਝੂ ਵਗਾਵੇਂਗੀ; ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ, ਮਹਾਵਕਸ਼ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੀਨੇ ਨਾਲ ਲਪਟ ਕੇ।
Verse 35
अचिरान्मोक्ष्यतेसीते देवितेजघनंगताम् ।धृतामेताम्बहून्मासान्वेणींरामोमहाबलः ।।।।
ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ, ਹੇ ਸੀਤੇ ਦੇਵੀ, ਮਹਾਬਲੀ ਰਾਮ ਤੇਰੀ ਇਹ ਇਕੋ ਵੇਣੀ—ਜੋ ਕਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਕਮਰ-ਹੇਠਾਂ ਤੱਕ ਲਟਕਦੀ ਰੱਖੀ ਹੈ—ਖੋਲ੍ਹ ਦੇਵੇਗਾ।
Verse 36
तस्यदृष्टवामुखंदेवी पूर्णचन्द्रमिवोदितम् ।मोक्ष्यसेशोकजंवारिनिर्मोकमिवपन्नगी ।।।।
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਜਦ ਤੂੰ ਉਸ ਦਾ ਮੁਖ ਨਵੇਂ ਉਗੇ ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਵਰਗਾ ਵੇਖੇਂਗੀ, ਤਦ ਤੂੰ ਸ਼ੋਕ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨੂੰ ਇਉਂ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇਂਗੀ ਜਿਵੇਂ ਸੱਪਣੀ ਆਪਣੀ ਖਾਲ ਉਤਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 37
रावणंसमरेहत्वानचिराद्धेवी: मैथिली: ।त्वयासमग्रःप्रिययासुखार्होलप्स्यतेसुखम् ।।।।
ਹੇ ਦੇਵੀ ਮੈਥਿਲੀ, ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਜਲਦੀ ਹੀ, ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਪੂਰਨ ਹੋ ਕੇ—ਸੁੱਖ ਦੇ ਯੋਗ ਤੇਰਾ ਪ੍ਰੀਤਮ—ਸੁੱਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ।
Verse 38
समागतात्वंवीर्येणमोदिष्यसिमहात्मना ।सुवर्षेणसमायुक्तायथासस्येनमेदिनी ।।।।
ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਆਪਣੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇਗਾ ਤਾਂ ਤੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇਂਗੀ; ਜਿਵੇਂ ਚੰਗੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਫਸਲਾਂ ਨਾਲ ਹੱਸਦੀ-ਖਿੜਦੀ ਹੈ।
Verse 39
गिरिवरमभितोऽनुवर्तमानोहयइवमण्डलमाशुयःकरोति ।तमिहशरणमभ्युपैहिदेवंदिवसकरंप्रभवोह्ययंप्रजानाम् ।।।।
ਇੱਥੇ ਦਿਵਾਕਰ ਦੇਵ ਸੂਰਜ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ; ਜੋ ਮਹਾਂ ਪਹਾੜ ਦੇ ਗੇੜ ਨੂੰ ਘੋੜੇ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦਾ ਉਤਪੱਤਿ-ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਪਾਲਣਹਾਰ ਉਹੀ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The sarga addresses captivity ethics and psychological survival: Sītā’s despair is met by Saramā’s compassionate intervention, which combines emotional care with truthful intelligence—an act of moral agency by a rākṣasī operating under Rāvaṇa’s regime.
Dharma is portrayed as protective order rather than mere power: Rāma’s righteousness is framed as an active safeguard for allies, while Sītā is guided toward steadiness through assurance, discernment about threats, and a final gesture of śaraṇāgati (refuge) in the Sun as cosmic regulator.
Key landmarks include the ocean crossing and Rāma’s encampment on the southern seashore, contrasted with Laṅkā’s internal royal road and war infrastructure (drums, chariots, elephants), culminating in the cultural-religious invocation of Divasakara (the Sun) as a refuge.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.