Sarga 97
सप्तनवतितमः सर्गः (Yuddha Kāṇḍa 97): Sugrīva’s Onslaught and the Fall of Virūpākṣa
युद्धकाण्ड
ਇਹ ਸਰਗ ਯੁੱਧ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੋੜ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਬਰਖਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਜਵਾਬੀ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਰਾਵਣ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨੇ ਵਾਨਰ ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਤਬਾਹੀ ਮਚਾ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜਣ ਲੱਗੇ। ਇਸ ਹਫੜਾ-ਦਫੜੀ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਵਾਨਰ ਰਾਜਾ ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ ਸੁਸ਼ੇਣ ਨੂੰ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਅਤੇ ਹੌਂਸਲਾ ਦੇਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ ਖੁਦ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਚੱਟਾਨਾਂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਜੜ ਪੈ ਗਈ। ਇਸ ਹਮਲੇ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ, ਰਾਕਸ਼ਸ ਯੋਧਾ ਵਿਰੂਪਾਕਸ਼ ਇੱਕ ਮਦਮਸਤ ਹਾਥੀ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਆਇਆ ਅਤੇ ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ ਲਲਕਾਰਿਆ। ਦੋਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤੀਰਾਂ, ਰੁੱਖਾਂ, ਚੱਟਾਨਾਂ ਅਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਹਥਿਆਰ ਟੁੱਟ ਗਏ, ਤਾਂ ਹੱਥੋਪਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅਦਭੁਤ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇੱਕ ਵਜਰ ਵਰਗਾ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਥੱਪੜ ਵਿਰੂਪਾਕਸ਼ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਮਰ ਗਿਆ। ਇਸ ਜਿੱਤ ਨੇ ਵਾਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਵਾਂ ਜੋਸ਼ ਭਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Shlokas
Verse 1
तथातैःकृत्तगात्रैस्तुदशग्रीवेणमार्गणैः ।बभूववसुधातत्रप्रकीर्णाहरिभिस्तदा ।।।।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਸ਼ਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਅੰਗ ਕੱਟੇ ਗਏ ਵਾਨਰ ਯੋਧਿਆਂ ਕਰਕੇ ਉੱਥੇ ਧਰਤੀ ਹਰਿ-ਵੀਰਾਂ ਦੇ ਵਿਖਰੇ ਪਏ ਸ਼ਰੀਰਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਈ।
Verse 2
रावणस्याप्रसह्यंतंशरसम्पातमेकतः ।न शेकुस्सहितुंदीप्तंपतङ्गाज्वलनंयथा ।।।।
ਰਾਵਣ ਵੱਲੋਂ ਇਕੱਠੇ ਵਰ੍ਹਦਾ ਉਹ ਅਪ੍ਰਸਹ੍ਯ, ਤੇਜਸਵੀ ਤੀਰਾਂ ਦਾ ਵਰਖਾ-ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਹਾਰ ਵਾਨਰ ਸੈਨਾ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕੀ; ਜਿਵੇਂ ਪਤੰਗੇ ਜਲਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।
Verse 3
तेऽर्दितानिशितैर्बाणैःक्रोशन्तोविप्रदुद्रुवुः ।पावकार्चिस्समाविष्टादह्यमानायथागजाः ।।।।
ਤਿੱਖੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਛਿਦਰਿਤ ਤੇ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਚੀਖਾਂ ਮਾਰਦੇ ਭੱਜ ਗਏ—ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਵਿੱਚ ਘਿਰੇ ਹਾਥੀ ਸੜਦੇ ਹੋਏ ਦੌੜਦੇ ਹਨ।
Verse 4
प्लवङ्गनामनीकानिमहाभ्राणीवमारुतः ।सययौसमरेतस्मिन्विधमन्रावणश्शरैः ।।।।
ਉਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵਾਨਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਛਿੱਤਰ-ਬਿੱਤਰ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਵੱਡੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 5
कदनंतरसाकृत्वाराक्षसेन्ध्रोवनौकसाम् ।आससादततोत्वरितंयुद्धेराघवंस्तदा ।।।।
ਜੰਗਲ-ਵਾਸੀ ਵਾਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਭਿਆਨਕ ਕਤਲੇਆਮ ਕਰ ਕੇ, ਰਾਖ਼ਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਨਾਥ ਰਾਵਣ ਫਿਰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਰਾਘਵ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਿਆ।
Verse 6
सुग्रीवस्तान्कपीन्दृष्टवाभग्नान्विद्रावितान्रणे ।गुल्मेसुषेणंनिक्षिप्यचक्रेयुद्धेऽद्भुतंमनः ।।।।
ਰਣ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਾਨਰ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਤੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਾਏ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਦਲ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸੁਸ਼ੇਣ ਨੂੰ ਉਸ ਗੁਲਮ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਅਦਭੁਤ ਸਾਹਸ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ।
Verse 7
आत्मनस्सदृशंवीरस्सतंनिक्षिप्यवानरम् ।सुग्रीवोऽऽभिमुखश्शत्रुंप्रतस्थेपादपायुधः ।।।।
ਉਹ ਵੀਰ ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਆਪਣੇ ਸਮਾਨ ਯੋਗ ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਕੇ, ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾਈ, ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਧਿਆ।
Verse 8
पार्श्वतःपृष्ठतश्चास्यसर्वेयूथाधिपास्स्वयम् ।अनुजह्रुर्महाशैलान् विविधांश्चमहाद्रुमान् ।।।।
ਉਸ ਦੇ ਪਾਸਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ, ਸਾਰੇ ਯੂਥਾਧਿਪ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲੇ, ਵੱਡੇ ਪਹਾੜੀ ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਮਹਾਨ ਦਰੱਖ਼ਤ ਢੋ ਕੇ।
Verse 9
सनदन्युधिसुग्रीवस्स्वरेणमहतामहान् ।पातयन्विविधांश्चान्यान्ञ्जगामोत्तमराक्षसान् ।।।।
ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਉੱਚੇ ਸੁਰ ਨਾਲ ਗੱਜਦਾ ਹੋਇਆ, ਅਨੇਕ ਹੋਰ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਡਾਹੁੰਦਾ, ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮਾਂ ਵੱਲ ਚਲਿਆ।
Verse 10
ममन्थ च महाकायान्राक्षसान्वानरेश्वरः ।युगान्तसमयेवायुःप्रवृद्धानगमानिव ।।।।
ਅਤੇ ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਨੇ ਮਹਾਕਾਇ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਯੁਗਾਂਤ ਵੇਲੇ ਦਾ ਪ੍ਰਚੰਡ ਪਵਣ ਵੱਡੇ ਢੇਰਾਂ ਨੂੰ ਝੰਝੋੜ ਦੇਵੇ।
Verse 11
राक्षसानामनीकेषुशैलवर्षंववर्ष ह ।अश्मवर्षंयथामेघःपक्षिसङ्घेषुकानने ।।।।
ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਸੈਨਾ-ਪੰਕਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਿਲਾਵਰਖਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ; ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਉੱਤੇ ਬੱਦਲ ਪੱਥਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰੇ।
Verse 12
कपिराजविमुक्तैस्तैश्शैलवर्षैस्तुराक्षसाः ।विकीर्णशिरसःपेतुर्निकृत्ताइवपर्वताः ।।।।
ਕਪਿਰਾਜ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡੀ ਉਸ ਸ਼ਿਲਾਵਰਖਾ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਖਾ ਕੇ ਰਾਖਸ਼ ਟੁੱਟੇ ਸਿਰਾਂ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਜਿਵੇਂ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਪਹਾੜ ਹੋਣ।
Verse 13
अथसंक्षीयमाणेषुराक्षसेषुसमन्ततः ।सुग्रीवेणप्रभग्नेषुपतत्सुनिनदत्सु च ।।।।विरूपाक्षस्स्वकंनामधन्वीविश्राव्यराक्षसः ।रथादाप्लुत्यदुर्धर्षोगजस्कन्धमुपारुहत् ।।।।
ਤਦੋਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਰਾਖਸ਼ ਘਟਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ—ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਵੱਲੋਂ ਤੋੜੇ-ਭੰਨੇ, ਡਿੱਗਦੇ ਅਤੇ ਚੀਖਾਂ ਮਾਰਦੇ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਧਨੁਧਾਰੀ, ਦੁੱਧਰਸ਼ ਰਾਖਸ਼ ਵਿਰੂਪਾਖਸ਼ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਉੱਚਾਰ ਕੇ, ਰਥ ਤੋਂ ਛਾਲ ਮਾਰੀ ਅਤੇ ਮਸਤ ਹਾਥੀ ਦੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ।
Verse 14
अथसंक्षीयमाणेषुराक्षसेषुसमन्ततः ।सुग्रीवेणप्रभग्नेषुपतत्सुनिनदत्सु च ।।6.97.13।।विरूपाक्षस्स्वकंनामधन्वीविश्राव्यराक्षसः ।रथादाप्लुत्यदुर्धर्षोगजस्कन्धमुपारुहत् ।।6.97.14।।
ਤਦੋਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਰਾਖਸ਼ ਘਟਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ—ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਵੱਲੋਂ ਤੋੜੇ-ਭੰਨੇ, ਡਿੱਗਦੇ ਅਤੇ ਚੀਖਾਂ ਮਾਰਦੇ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਧਨੁਧਾਰੀ, ਦੁੱਧਰਸ਼ ਰਾਖਸ਼ ਵਿਰੂਪਾਖਸ਼ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਉੱਚਾਰ ਕੇ, ਰਥ ਤੋਂ ਛਾਲ ਮਾਰੀ ਅਤੇ ਮਸਤ ਹਾਥੀ ਦੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ।
Verse 15
स तंद्विरदमारुह्यविरूपाक्षोमहारथः ।वनर्दभनीमनिर्ह्रादंवानरानभ्यधावत ।।।।
ਮਹਾਰਥੀ ਵਿਰੂਪਾਖਸ਼ ਉਸ ਦਵਿਰਦ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਭਿਆਨਕ ਨਾਦ ਨਾਲ ਗੱਜਿਆ ਅਤੇ ਵਾਨਰ ਸੈਨਾ ਵੱਲ ਧਾਵਾ ਬੋਲਿਆ।
Verse 16
सुग्रीवे स शरान्घोरान्विससर्जचमूमुखे ।स्थापयामासचोद्विग्नान्राक्षसान् सम्प्रहर्षयन् ।।।।
ਸੈਨਾ ਦੇ ਅੱਗੇ ਖੜ੍ਹੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਵੱਲ ਉਸ ਨੇ ਘੋਰ ਤੀਰ ਛੱਡੇ; ਅਤੇ ਘਬਰਾਏ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਥਿਰ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 17
सतुविद्धश्शितैर्बाणैःकपीन्द्रस्तेनरक्षसा ।चुक्रोध स महाक्रोधोवधेचास्यमनोदधे ।।।।
ਉਸ ਰਾਖਸ਼ਸ ਦੇ ਤਿੱਖੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਵਿਧਿਆ ਹੋਇਆ ਕਪੀੰਦਰ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਮਹਾਂ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠਿਆ; ਗੱਜਿਆ ਅਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਵਧ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰ ਲਿਆ।
Verse 18
ततःपादपमुद्धृत्यशूरस्सम्प्रधनोहरिः ।अभिपत्यजघानास्यप्रमुखेतुमहागजम् ।।।।
ਫਿਰ ਸ਼ੂਰ ਵਾਨਰ ਯੁੱਧ-ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਧਾਵਾ ਬੋਲਿਆ; ਇੱਕ ਦਰੱਖ਼ਤ ਜੜ੍ਹੋਂ ਉਖਾੜ ਕੇ ਅੱਗੇ ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਮੋਹਰੇ ਖੜ੍ਹੇ ਮਹਾਂ ਗਜ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 19
स तुप्रहाराभिहतस्सुग्रीवेणमहागजः ।अपासर्पद्धनुर्मात्रंनिषसादननाद च ।।।।
ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਭਾਰੀ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਮਹਾਂ ਗਜ ਹੱਕਾ-ਬੱਕਾ ਹੋ ਗਿਆ; ਧਨੁੱਖ ਜਿਤਨਾ ਪਿੱਛੇ ਹਟਿਆ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਢਹਿ ਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਚੀਖ ਕੇ ਗੱਜਿਆ।
Verse 20
गजात्तुमथितात्तूर्णमपक्रम्य स वीर्यवान् ।राक्षसोऽऽभिमुखश्शत्रुंप्रत्युद्गम्यततःकपिम् ।।।।आर्षभंचर्मखडगं च प्रगृह्यलघुविक्रमः ।भर्त्सयन्निवसुग्रीवमाससादव्यवस्थितम् ।।।।
ਫਿਰ ਉਹ ਬਲਵਾਨ ਰਾਖਸ਼ਸ ਘਾਇਲ ਹਾਥੀ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਉਤਰ ਕੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਕਪੀੰਦਰ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਬਲਦ-ਚਮੜੇ ਦੀ ਢਾਲ ਅਤੇ ਖੜਗ ਫੜ ਕੇ, ਤੇਜ਼ ਹਮਲੇ ਵਾਲਾ ਉਹ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ—ਮਾਨੋ ਉਸ ਨੂੰ ਧਮਕਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ—ਜਦਕਿ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਅਡੋਲ ਖੜਾ ਸੀ।
Verse 21
गजात्तुमथितात्तूर्णमपक्रम्य स वीर्यवान् ।राक्षसोऽऽभिमुखश्शत्रुंप्रत्युद्गम्यततःकपिम् ।।6.97.20।।आर्षभंचर्मखडगं च प्रगृह्यलघुविक्रमः ।भर्त्सयन्निवसुग्रीवमाससादव्यवस्थितम् ।।6.97.21।।
ਮਿੱਤਰ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਬੱਦਲ-ਸਮਾਨ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਚਟਾਨ ਚੁੱਕੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਰੂਪਾਖਸ਼ ਵੱਲ ਸੁੱਟ ਮਾਰੀ।
Verse 22
स हितस्याभिसङ्कृद्धःप्रगृह्यविपुलांशिलाम् ।विरूपाक्षायचिक्षेपसुग्रीवोजलदोपमाम् ।।।।
ਮਿੱਤਰ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਬੱਦਲ-ਸਮਾਨ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਚਟਾਨ ਚੁੱਕੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਰੂਪਾਖਸ਼ ਵੱਲ ਸੁੱਟ ਮਾਰੀ।
Verse 23
स तांशिलामापतन्तींदृष्टवाराक्षसपुङ्गवः ।अपक्रम्यसुविक्रान्तःखडगेनप्राहरत्तदा ।।।।
ਉਹ ਚੱਟਾਨ ਡਿੱਗਦੀ ਆਉਂਦੀ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਖਸ਼ਸ-ਪੁੰਗਵ ਤੁਰੰਤ ਪਾਸੇ ਹਟ ਗਿਆ; ਮਹਾ-ਵਿਕਰਮੀ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਤਦ ਖੜਗ ਨਾਲ ਉਸ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 24
तेनखडगप्रहारेणरक्षसाबलिनाहतः ।मुहूर्तमभवद्वीरोविसंज्ञइववानरः ।।।।
ਉਸ ਬਲਵਾਨ ਰਾਖਸ਼ਸ ਦੇ ਖੜਗ-ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਵੀਰ ਵਾਨਰ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਜਿਵੇਂ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 25
स तदा स हसोत्पत्यराक्षसस्यमहाहवे ।मुष्टिंसन्वर्त्यवेगेनपातयामासवक्षसि ।।।।
ਤਦ ਉਸ ਮਹਾ-ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਹ ਝਟ ਉੱਠ ਕੇ ਛਲਾਂਗ ਮਾਰਿਆ ਅਤੇ ਮੁੱਕਾ ਘੁੱਟ ਕੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਰਾਖਸ਼ਸ ਦੀ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਮਾਰਿਆ।
Verse 26
मुष्टिप्रहाराभिहतोविरूपाक्षोनिशाचरः ।तेनखडगेनसङ्कृद्दस्सुग्रीवस्यचमूमुखे ।।।।कवचंपातयामासपद्भ्यामभिहतोऽऽपतत् ।
ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਮੁੱਕੇ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਹੋ ਕੇ ਨਿਸ਼ਾਚਰ ਵਿਰੂਪਾਖ਼ਸ਼ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਖੜਗ ਨਾਲ ਸੈਨਾ ਦੇ ਅੱਗੇ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦਾ ਕਵਚ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਝਟਕੇ ਖਾ ਕੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
Verse 27
स समुत्थायपतितःकपिस्तस्यव्यसर्जयत् ।तलप्रहारमशनेस्समानंभीमनिस्स्वनम् ।।।।
ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਉਹ ਕਪਿ ਫਿਰ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਗੂੰਜ ਨਾਲ, ਬਿਜਲੀ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਚੰਡ ਤਲ-ਪ੍ਰਹਾਰ ਉਸ ਉੱਤੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।
Verse 28
तलप्रहारंतद्रक्षस्सुग्रीवेणसमुद्यतम् ।नैपुण्यान्मोचयित्वैनंमुष्टिनोरस्यताडयत् ।।।।
ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਵੱਲੋਂ ਉਠਾਇਆ ਗਿਆ ਉਹ ਤਲ-ਪ੍ਰਹਾਰ ਉਸ ਰਾਕਸ਼ਸ ਨੇ ਕੌਸ਼ਲ ਨਾਲ ਬਚਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੁੱਠ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਘਾ ਮਾਰਿਆ।
Verse 29
तस्सुसङ्कृद्धतरःसुग्रीवोवानरेश्वरः ।।।।मोक्षितंचात्मनोदृष्टवाप्रहारंतेनरक्षसा ।
ਆਪਣਾ ਵਾਰ ਉਸ ਰਾਕਸ਼ਸ ਵੱਲੋਂ ਟਾਲਿਆ ਗਿਆ ਦੇਖ ਕੇ, ਵਾਨਰਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਹੋਰ ਵੀ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠਿਆ।
Verse 30
ददर्शान्तरंतस्यविरूपाक्षस्यवानरः ।।।।ततोन्यपातयत्क्रोधाच्छङ्खदेशेमहात्तलम् ।
ਵਾਨਰ ਨੇ ਵਿਰੂਪਾਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੌਕਾ ਵੇਖਿਆ; ਫਿਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ੰਖ-ਦੇਸ਼ (ਕੰਨਪੱਟੀ) ਉੱਤੇ ਭਾਰੀ ਤਲ-ਪ੍ਰਹਾਰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 31
महेन्द्राशनिकल्पेनतलेनाभिहतःक्षितौ ।।।।पपातरुधिरक्लिन्नश्शोणितंसमुद्यमन् ।स्रोतोभ्यस्तुविरूपाक्षोजलंप्रस्रवणादिव ।।।।
ਮਹਿੰਦਰ ਦੇ ਵਜ੍ਰ ਵਰਗੀ ਉਸ ਹਥੇਲੀ ਦੀ ਚੋਟ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਘਾਤ ਖਾ ਕੇ ਵਿਰੂਪਾਖ਼ਸ ਡਿੱਗ ਪਿਆ; ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਿੱਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਲਹੂ ਹੀ ਉਗਲਦਾ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਝਰਨੇ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਲਹੂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਵਹਿਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ।
Verse 32
महेन्द्राशनिकल्पेनतलेनाभिहतःक्षितौ ।।6.97.31।।पपातरुधिरक्लिन्नश्शोणितंसमुद्यमन् ।स्रोतोभ्यस्तुविरूपाक्षोजलंप्रस्रवणादिव ।।6.97.32।।
ਮਹਿੰਦਰ ਦੇ ਵਜ੍ਰ ਵਰਗੀ ਉਸ ਹਥੇਲੀ ਦੀ ਚੋਟ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਘਾਤ ਖਾ ਕੇ ਵਿਰੂਪਾਖ਼ਸ ਡਿੱਗ ਪਿਆ; ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਿੱਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਲਹੂ ਹੀ ਉਗਲਦਾ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਝਰਨੇ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਲਹੂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਵਹਿਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ।
Verse 33
विवृत्तनयनंक्रोधात्सफेनंरुधिराप्लुतम् ।ददृशुस्तेविरूपाक्षंविरूपाक्षतरंकृतम् ।।।।
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਿਰੂਪਾਖਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਉਲਟਦੀਆਂ, ਮੂੰਹ ਤੇ ਸਾਹ ਝੱਗ ਨਾਲ ਮੈਲੇ, ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਥਪਥ—ਡਿੱਗਣ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਭਿਆਨਕ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
Verse 34
स्फुरन्तंपरिवर्तन्तंपार्श्वेनरुधिरोक्षितम् ।करुणं च विनर्दन्तंददृशुःकपयोरिपुम् ।।।।
ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਕੰਬਦਾ, ਪਾਸੇ ਪਾਸੇ ਲੁੜਕਦਾ, ਪਾਸਲੀ ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ ਹੋਈ; ਕਰੁਣ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਚੀਖਦਾ—ਜੋ ਵੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਦਇਆ ਜਗਾਉਂਦਾ ਸੀ।
Verse 35
तथातुतौसंम्यतिसम्प्रयुक्तौ ।तरस्विनौवानरराक्षसानाम् ।।।।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਕਟ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਹੋਏ, ਵਾਨਰਾਂ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਬਲਵਾਨ ਦਲ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਟੱਕਰ ਖਾ ਕੇ ਭਿੜ ਪਏ।
Verse 36
विनाशितंप्रेक्ष्यविरूपनेत्रंमहाबलंतंहरिपार्थिवेन ।बलंसमस्तंकपिराक्षसानामुन्मत्तगङ्गाप्रतिमंबभूव ।।।।
ਵਾਨਰ-ਰਾਜੇ ਵੱਲੋਂ ਮਹਾਬਲੀ ਵਿਰੂਪਨੇਤਰ ਦੇ ਨਾਸ ਹੋਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਵਾਨਰਾਂ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਉਨਮੱਤ ਹੋ ਉੱਠੀ—ਜਿਵੇਂ ਉਫਾਨੀ ਗੰਗਾ ਦਾ ਪ੍ਰਚੰਡ ਸੈਲਾਬ।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Sugrīva’s leadership choice under collapse: he first delegates protection to Suṣeṇa for the routed Vanaras, then personally re-enters combat to restore cohesion and morale—an ethical model of responsibility before heroics.
Without extended dialogue, the upadeśa is conveyed through action and outcome: disciplined leadership can reverse collective fear; however, victory is portrayed with stark realism—suffering and bodily ruin remain integral to war’s moral gravity.
No distinct landmark is foregrounded beyond the Laṅkā battlefield setting; emphasis falls instead on martial culture—named champions, elephant warfare, and the symbolic arsenal (arrows, sword, shield, rocks, uprooted trees) used to map combat roles and status.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.