Sarga 4

Verse 1

श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं यथावदनुपूर्वशः ।ततोऽब्रवीन्महातेजा रामस्सत्यपराक्रमः ।।।।

ਹਨੁਮਾਨ ਦੇ ਬਚਨ ਯਥਾਵਤ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਫਿਰ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ, ਸਤ੍ਯ-ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਬੋਲੇ।

Verse 2

यां निवेदयसे लङ्कां पुरीं भीमस्य रक्षसः ।क्षिप्रमेनां मथिष्यामि सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ।।।।

ਤੂੰ ਜਿਸ ਭਿਆਨਕ ਰਾਖਸ਼ਸ ਦੀ ਲੰਕਾ-ਪੁਰੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਚਕਨਾਚੂਰ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ; ਇਹ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 3

अस्मिन् मुहूर्ते सुग्रीव प्रयाणमभिरोचये ।युक्तो मुहूर्तो विजयः प्राप्तो मध्यं दिवाकर ।।।।

ਹੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਮੈਂ ਇਸੇ ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਨਾ ਚੁਣਦਾ ਹਾਂ; ਵਿਜੈ ਲਈ ਇਹ ਸੁਯੋਗ ਮੁਹੂਰਤ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੂਰਜ ਮੱਧ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 4

सीतां हृत्वा तु मे जातु क्वासौ यास्यति यास्यत: ।सीता श्रुत्वाभियानं मे अशामेष्यति जीविते ।जीवितान्तेऽ मृतं स्पृष्टवा पीत्वा विषमिवातुरः ।।।।

ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਕਿੱਥੇ ਹੀ ਜਾ ਸਕੇਗਾ? ਮੇਰੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਸੀਤਾ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਆਸ ਪਾਵੇਗੀ—ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ ਪੀ ਕੇ ਤੜਫਦਾ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵੇਲੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲਵੇ ਤਾਂ ਫਿਰ ਜੀ ਉਠੇ।

Verse 5

उत्तरा फल्गुनी ह्यद्य श्वस्तु हस्तेन योक्ष्यते ।अभिप्रायाम सुग्रीव सर्वानीकसमावृताः ।।।।

ਅੱਜ ਉੱਤਰਾ ਫਾਲਗੁਨੀ ਨਕਸ਼ਤਰ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਕੱਲ੍ਹ ਇਹ ਹਸਤ ਨਾਲ ਯੋਗ ਕਰੇਗਾ। ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਸੈਨਾ ਦੇ ਸਭ ਦਲ ਇਕੱਠੇ ਕਰ—ਇਸ ਸ਼ੁਭ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਮੇਰਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੈ।

Verse 6

निमित्तानि च पश्यामि यानि प्रादुर्भवन्ति च ।निहत्य रावणं सीतामानयिष्यामि जानकीम् ।।।।

ਮੈਂ ਉੱਭਰਦੇ ਹੋਏ ਨਿਮਿੱਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਰਾਵਣ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਜਨਕਨੰਦਿਨੀ ਜਾਨਕੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਆਵਾਂਗਾ।

Verse 7

उपरिष्टाद्धि नयनं स्फुरमाणमिदं मम ।विजयं समनुप्राप्तं शंसतीव मनोरथम् ।।।।

ਮੇਰੀ ਉੱਪਰਲੀ ਪਲਕ ਦਾ ਇਹ ਫੜਕਣਾ ਜਿਵੇਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਤ ਨੇੜੇ ਆ ਪਹੁੰਚੀ ਹੈ; ਮਾਨੋ ਮੇਰਾ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।

Verse 8

ततो वानरराजेन लक्ष्मणेन सुपूजितः ।उवाच रामो धर्मात्मा पुनरप्यर्धकोविदः ।।।।

ਤਦੋਂ ਵਾਨਰਰਾਜ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੱਲੋਂ ਬਹੁਤ ਆਦਰ-ਸਤਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਨੀਤੀ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੇ ਫਿਰ ਇਕ ਵਾਰ ਬਚਨ ਕੀਤਾ।

Verse 9

अग्रे यातु बलस्यास्य नीलो मार्गमवेक्षितुम् ।वृतश्शतसहस्रेण वानराणां तरस्विनाम् ।।।।

ਇਸ ਬਲ ਦੇ ਅੱਗੇ ਰਾਹ ਵੇਖਣ ਲਈ ਨੀਲ ਅੱਗੇ ਜਾਵੇ; ਤੇਜ਼ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਲੱਖ ਦੀ ਅਕੰਪਨੀ ਨਾਲ।

Verse 10

फलमूलवता नील शीतकाननवारिणा ।पथा मधुमता चाशु सेनां सेनापते नय ।।।।

ਹੇ ਨੀਲ, ਹੇ ਸੈਨਾਪਤੀ! ਫਲਾਂ ਤੇ ਮੂਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਠੰਢੇ ਵਨ-ਜਲ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਮਧੁ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਰਾਹੀਂ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਲੈ ਚਲ।

Verse 11

दूषयेयुर्दुरात्मनः पथि मूलफलोदकम् ।राक्षसाः परिरक्षेथास्तेभ्यस्त्वं नित्यमुद्यतः ।।।।

ਦੁਸ਼ਟ-ਮਨ ਰਾਖਸ਼ਸ ਰਾਹ ਵਿਚ ਮੂਲ, ਫਲ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਸਦਾ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਸਾਮਗਰੀ ਨਿੱਤ ਰੱਖਿਆ ਕਰ।

Verse 12

निम्नेषु वनदुर्गेषु वनेषु च वनौकसः ।अभिप्लुत्याभिपश्येयुः परेषां निहितं बलम् ।।।।

ਹੇ ਵਨਵਾਸੀ ਵਾਨਰੋ! ਨੀਵੀਆਂ ਥਾਵਾਂ, ਦੁਸ਼ਵਾਰ ਵਨ-ਦੁਰਗਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਕਰੋ; ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਉੱਪਰੋਂ ਵੀ ਤੱਕੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਵੈਰੀ ਦੀ ਲੁਕਾਈ ਹੋਈ ਫੌਜੀ ਤਾਕਤ ਦਿੱਸ ਪਵੇ।

Verse 13

यच्च फल्गु बलं किञ्चित्त दत्रैवोपपद्यताम् ।एतद्धि कृत्यं घोरं नो विक्रमेण प्रयुज्यताम् ।।।।

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਘੱਟ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਹੀ ਸਹਾਇਕ ਕੰਮ ਲਈ ਲਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕੰਮ ਘੋਰ ਹੈ—ਇਸ ਲਈ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ।

Verse 14

सागरौघनिभं भीममग्रानीकं महाबलाः ।कपिसिंहाः प्रकर्षस्तु शतशोऽथ सहस्रशः ।।।।

ਮਹਾਬਲੀ ਕਪੀ-ਸਿੰਘ ਫੌਜ ਦੇ ਅੱਗੇਲੇ ਮੋਰਚੇ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧੇ—ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਉੱਠਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ; ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਧਾਵਾ ਕਰਦੇ ਗਏ।

Verse 15

गजश्च गिरिसङ्काशो गवयश्च महाबलः ।गवाक्षश्चाग्रतो यातु गवां दृप्तइवर्षभ: ।।।।

ਪਹਾੜ ਵਰਗੇ ਆਕਾਰ ਵਾਲਾ ਗਜ, ਮਹਾਬਲੀ ਗਵਯ ਅਤੇ ਗਵਾਕ੍ਸ਼—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਅੱਗੇ ਚੱਲਣ; ਜਿਵੇਂ ਝੁੰਡ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਗਰਵਿਤ ਬਲਦ ਹੋਣ।

Verse 16

यातु वानरवाहिन्या वानरः प्लवतां वरः ।पालयन्दक्षिणं पार्श्वमृषभो वानरर्षभः ।।।।

ਵਾਨਰ-ਵਾਹਿਨੀ ਵਿੱਚ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ ਵਾਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਵਾਨਰ-ਰਿਸ਼ਭ ਰਿਸ਼ਭ ਸੱਜੇ ਪੱਖ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ।

Verse 17

गन्धहस्तीव दुर्धर्षस्तरस्वी गन्धमादनः ।यातु वानरवाहिन्या स्सव्यं पार्श्वमधिष्ठितः ।।।।

ਮਸਤ ਗੰਧ-ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਅਦਮ੍ਯ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਗੰਧਮਾਦਨ ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪੱਖ ਉੱਤੇ ਮੋਰਚਾ ਸੰਭਾਲੇ।

Verse 18

यास्यामि बलमध्येऽहं बलौघमभिहर्षयन् ।अधिरुह्य हनूमन्त मैरावत मिवेश्वरः ।।।।

ਮੈਂ ਸੈਨਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਹਨੁਮਾਨ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ੍ਹ ਹੋ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਾਂਗਾ—ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਰਾਜ ਇੰਦਰ ਐਰਾਵਤ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 19

अङ्गदेनैष संयातु लक्ष्मणश्चान्त कोपमः ।सार्वभौमेन भूतेशो द्रविणाधिपतिर्यथा ।।।।

ਅੰਤਕ ਵਰਗੇ ਭਿਆਨਕ ਲਕਸ਼ਮਣ ਅੰਗਦ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ੍ਹ ਹੋ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਣ—ਜਿਵੇਂ ਭੂਤੇਸ਼ਵਰ ਕੁਬੇਰ ਆਪਣੇ ਗਜ ਸਾਰਵਭੌਮ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 20

जाम्बवांश्च सुषेणश्च वेगदर्शी च वानरः ।ऋक्षराजो महासत्त्वः कुक्षिं रक्षन्तु ते त्रयः ।।।।

ਜਾਂਬਵਾਨ, ਸੁਸ਼ੇਣ ਅਤੇ ਵਾਨਰ ਵੇਗਦਰਸ਼ੀ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਮਹਾਸੱਤਵਾਲੇ ਰਿੱਛ-ਰਾਜ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਤੇਰਾ ਕੁੱਖੀ-ਪਾਸਾ (ਪਿੱਛਲਾ ਪੱਖ) ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ।

Verse 21

राघवस्य वचश्श्रुत्वा सुग्रीवो वाहिनीपतिः ।व्यादिदेश महावीर्यो वानरान्वानरर्षभ ः ।।।।

ਰਾਘਵ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਾਹਿਨੀਪਤੀ ਸੁਗ੍ਰੀਵ—ਵਾਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਨਰਰਿਸ਼ਭ, ਮਹਾਵੀਰ—ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦੇਣ ਲੱਗਾ।

Verse 22

ते वानरगणास्सर्वे समुत्पत्य युयुत्सवः ।गुहाभ्यश्शिखरेभ्यश्च अशु पुप्लुविरे तदा ।।।।

ਤਦੋਂ ਯੁੱਧ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਾਲੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ-ਦਲ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀਆਂ ਤੋਂ ਇਕਦਮ ਉੱਛਲ ਪਏ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੂਦ ਪਏ।

Verse 23

ततो वानरराजेन लक्ष्मणेन च पूजितः ।जगाम रामोधर्मात्मा ससैन्यो दक्षिणां दिशम् ।। ।।

ਫਿਰ ਵਾਨਰ-ਰਾਜ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਤ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਮ, ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਿਆ।

Verse 24

शतैः शतसहस्रैश्च कोटिभिश्चायुतैरपि ।वारणाभैश्च हरिभिर्ययौ परिवृतस्तदा ।।।।

ਤਦੋਂ ਹਾਥੀ ਵਰਗੇ ਬਲਵਾਨ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਅਪਾਰ ਜਥੇ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੈਂਕੜਿਆਂ, ਲੱਖਾਂ, ਕਰੋੜਾਂ ਅਤੇ ਅਯੁਤਾਂ ਤੱਕ ਅਣਗਿਣਤ ਹਰਿਆਂ ਸਮੇਤ ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।

Verse 25

तं यान्तमनुयान्ती सा महती हरिवाहिनी ।दृप्ता: प्रमुदितास्सर्वे सुग्रीवेणाभिपालिताः ।।।।

ਜਦੋਂ ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਵਾਨਰ-ਵਾਹਿਨੀ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲੀ; ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਹੁਕਮ ਹੇਠ ਸਾਰੇ ਸੁਚੱਜੇ, ਗਰਵਿਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਸਨ।

Verse 26

आप्लवन्तः प्लवन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवङ्गमाः ।क्षेवळन्तो निनदन्तस्ते जग्मुर्वै दक्षिणां दिशम् ।।।।

ਛਾਲਾਂ ਮਾਰਦੇ, ਉੱਛਲਦੇ, ਗੱਜਦੇ ਅਤੇ ਪੁਕਾਰਦੇ ਉਹ ਪਲਵੰਗਮ ਕ੍ਰੀੜਾ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਪਰ ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਚਲੇ।

Verse 27

भक्ष्यन्त स्सुगन्धीनि मधूनि च फलानि च ।उद्वहन्तो महावृक्षान् मञ्जरीपुञ्जधारिणः ।।।।

ਸੁਗੰਧਿਤ ਸ਼ਹਿਦ ਅਤੇ ਫਲ ਭੱਖਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧੇ; ਅਤੇ ਮੰਜਰੀਆਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨਾਲ ਲਦੇ ਮਹਾਂਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।

Verse 28

अन्योन्यं सहसा दृप्ता निर्वहान्ति क्षिपन्ति च ।पतन्तश्पोत्पत्नत्यन्ये पातयन्त्यपरे परान् ।।।।

ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਚੁੱਕਦੇ ਤੇ ਸੁੱਟਦੇ; ਕੋਈ ਡਿੱਗਦਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਛਾਲ ਮਾਰਦਾ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਧੱਕ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਗਿਰਾ ਦਿੰਦੇ—ਹੱਸ-ਖੇਡ ਭਰੀ ਕ੍ਰੀੜਾ ਵਿੱਚ।

Verse 29

रावणो नो निहन्तव्यस्सर्वे च रजनीचराः ।इति गर्जन्ति हरयो राघवस्य समीपतः ।।।।

“ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਹੀ ਸੰਘਾਰਨਾ ਹੈ—ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਨਿਸ਼ਾਚਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ!” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਘਵ (ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ) ਦੇ ਨੇੜੇ ਵਾਨਰ ਗੱਜ ਉਠੇ।

Verse 30

पुरस्तादृषभो वीरो नील: कुमुद एव च ।पन्थानं शोधयन्तिस्म वानरैर्बहुभि स्सह ।।।।

ਅੱਗੇ ਵੱਲ ਵੀਰ ਰਿਸ਼ਭ, ਨੀਲ ਅਤੇ ਕੁਮੁਦ—ਅਨੇਕ ਵਾਨਰਾਂ ਸਮੇਤ—ਰਾਹ ਦੀ ਟਹਿਣੀ ਕਰਦੇ ਤੇ ਮਾਰਗ ਸਾਫ਼ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।

Verse 31

मध्ये तु राजा सुग्रीवो रामो लक्ष्मण एव च ।बलभिर्बहुभि र्भीमैर्वृताश्शत्रुनिबर्हणाः ।।।।

ਵਿਚਕਾਰ ਰਾਜਾ ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ—ਅਨੇਕ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਯੋਧਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ—ਸ਼ਤਰੂ-ਵਿਨਾਸ਼ਕ ਬਣ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।

Verse 32

हरिश्शतवलिर्वीरः कोटीभिर्दशभिर्वृतः ।सर्वामेको ह्यावष्टभ्य ररक्ष हरिवाहिनीम् ।।।।

ਵੀਰ ਵਾਨਰ ਸ਼ਤਵਲੀ ਦਸ ਕਰੋੜ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਡਟ ਕੇ ਸਾਰੀ ਵਾਨਰ-ਵਾਹਿਨੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 33

कोटीशतपरीवारः केसरी पनसो गजः ।अर्कश्चातिबल: पार्श्वमेकं तस्याभिरक्षति ।।।।

ਸੌ ਕਰੋੜ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਕੇਸਰੀ, ਪਨਸੋ, ਗਜ ਅਤੇ ਅਤਿਬਲ ਅਰਕ—ਉਸ ਸੈਨਾ ਦੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦੇ ਸਨ।

Verse 34

सुषेणो जाम्बवांश्चैव ऋक्षैर्बहुभिरावृतौ ।सुग्रीवं पुरतः कृत्वा जघनं सम्ररक्षतुः ।।।।

ਸੁਸ਼ੇਣ ਅਤੇ ਜਾਮ੍ਬਵਾਨ—ਅਨੇਕ ਰਿੱਛਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ—ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਸੈਨਾ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਭਾਗ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।

Verse 35

तेषां सेनापतिर्वीरो नीलो वानरपुङ्गवः ।सम्पतन्पततां श्रेष्ठस्तद्बलं पर्यपालयात् ।।।।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੀਰ ਸੈਨਾਪਤੀ ਨੀਲ—ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਉਤਰਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਾਨਰਪੁੰਗਵ—ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦਾ ਰਹਿ ਕੇ ਉਸ ਬਲ ਦੀ ਸੁਚੱਜੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਦਾ ਸੀ।

Verse 36

दरीमुखः प्रजङ्घश्च रम्भोऽथ रभसः कपिः ।सर्वतश्च ययुर्वीरास्त्वरयन्तः प्लवङ्गमान् ।।।।

ਦਾਰੀਮੁਖ, ਪ੍ਰਜੰਘ, ਰੰਭ ਅਤੇ ਕਪਿ ਰਭਸ—ਇਹ ਵੀਰ ਵਾਨਰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਘੁੰਮਦੇ ਫਿਰਦੇ, ਪਲਵੰਗਮਾਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦੇ ਸਨ।

Verse 37

एवं ते हरिशार्दूला गच्छन्तो बलदर्पिताः ।अपश्यंस्ते गिरिश्रेष्ठं सह्यं द्रुमालतायुतम् ।।।।सरांसि च सुपुल्लानि तटाकानि वनानि च ।।।।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਲ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਉਹ ਹਰਿਸ਼ਾਰਦੂਲ ਵਾਨਰ ਚਲਦੇ ਚਲਦੇ, ਦਰੱਖਤਾਂ ਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਹ੍ਯ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲੱਗੇ; ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜੇ ਕਮਲਾਂ ਵਾਲੇ ਸਰੋਵਰ, ਤਲਾਬ ਅਤੇ ਵਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਹਾਰਿਆ।

Verse 38

एवं ते हरिशार्दूला गच्छन्तो बलदर्पिताः ।अपश्यंस्ते गिरिश्रेष्ठं सह्यं द्रुमालतायुतम् ।।6.4.37।।सरांसि च सुपुल्लानि तटाकानि वनानि च ।।6.4.38।।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਲ ਦੇ ਗਰਵ ਨਾਲ ਭਰੇ ਉਹ ਹਰਿਸ਼ਾਰਦੂਲ ਵਾਨਰ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹੋਏ, ਦਰੱਖਤਾਂ ਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਨ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਹ੍ਯ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਦੇ ਰਹੇ; ਅਤੇ ਸੁਪੁਸ਼ਪਿਤ ਕਮਲਾਂ ਵਾਲੇ ਸਰੋਵਰ, ਤਲਾਬ ਅਤੇ ਵਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖਿਆ।

Verse 39

रामस्य शासनं ज्ञात्वा भीमकोपस्य भीतवत् ।वर्जयन्नगराभ्याशां स्तथा जनपदानपि ।।।।सागरौघनिभं भीमं तद्वानरबलं महत् ।उत्ससर्प महाघोषं भीमघोषमिवार्णव: ।।।।

ਰਾਮ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਡਰੇ ਹੋਏ ਜਿਵੇਂ, ਰਾਮ ਦੀ ਆਗਿਆ ਜਾਣ ਕੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ-ਜਨਪਦਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਛੱਡਦੀ ਹੋਈ ਅੱਗੇ ਵਧੀ; ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਵਰਗੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਭੀਮ ਉਹ ਸੈਨਾ ਮਹਾਘੋਸ਼ ਨਾਲ ਗੱਜਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਹੀ ਗੱਜ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਅੱਗੇ ਸਰਕ ਗਈ।

Verse 40

रामस्य शासनं ज्ञात्वा भीमकोपस्य भीतवत् ।वर्जयन्नगराभ्याशां स्तथा जनपदानपि ।।6.4.39।।सागरौघनिभं भीमं तद्वानरबलं महत् ।उत्ससर्प महाघोषं भीमघोषमिवार्णव: ।।6.4.40।।

ਰਾਮ ਦੀ ਆਗਿਆ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਰੋਸ ਤੋਂ ਡਰੇ ਹੋਏ ਜਿਵੇਂ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਰਗੀ ਅਪਾਰ ਉਹ ਮਹਾਨ ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾ ਗੱਜਦੇ ਮਹਾਘੋਸ਼ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧੀ; ਪਰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ-ਜਨਪਦਾਂ ਨੂੰ ਟਾਲਦੀ ਰਹੀ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਮ ਦੀ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਤੋਂ ਡਰਦੀ ਹੋਵੇ।

Verse 41

तस्यदाशरथे: पार्श्वे शूरास्ते कपिकुङजराः ।तोर्णमापुप्लुवु स्सर्वे सदश्वा इव चोदिताः ।।।।

ਦਸ਼ਰਥ-ਨੰਦਨ ਰਾਮ ਦੇ ਪਾਸੇ ਉਹ ਸ਼ੂਰ ਕਪੀ-ਸਰਦਾਰ ਸਭੇ ਤੁਰੰਤ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧੇ—ਜਿਵੇਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੰਕਾਏ ਘੋੜੇ ਉਕਸਾਏ ਜਾਣ ਤੇ ਦੌੜ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 42

कपिभ्यामुह्यमानौ तौ शुशुभाते नरर्षभौ ।महाद्भ्यामिव सम्स्पृष्टौ ग्रहाभ्यां चन्द्रभास्करौ ।।।।

ਦੋ ਵਾਨਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਢੋਏ ਜਾਂਦੇ ਉਹ ਦੋ ਨਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦਿਪਤਿਮਾਨ ਲੱਗੇ—ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਮਹਾਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਚੰਦਰਮਾ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਚਮਕ ਉਠਦੇ ਹਨ।

Verse 43

ततो वानरराजेन लक्ष्मणेन सुपूजितः ।जगाम रामो धर्मात्मा ससैन्यो दक्षिणां दिशम् ।।।।

ਤਦੋਂ ਵਾਨਰਰਾਜ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੱਲੋਂ ਭਲੀਭਾਂਤ ਪੂਜਿਤ ਧਰਮਾਤਮਾ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਏ।

Verse 44

तमङ्गदगतो रामं लक्ष्मणश्शुभया गिरा ।उवाच परिपूर्णार्थ: स्मृतिमान् प्रतिभानवान् ।।।।

ਅੰਗਦ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ, ਸਿਮਰਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਭਾਵਾਨ, ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤਤਪਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਸ਼ੁਭ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।

Verse 45

हृतामवाप्य वैदेहीं क्षिप्रं हत्वा च रावणम् ।समृद्धार्थस्समृद्धार्थमयोध्यां प्रतियास्यसि ।।।।

ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਸੰਹਾਰ ਕੇ, ਤੂੰ ਸਿਧਾਰਥ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣਾ ਯਥਾਰਥ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਕਰਦਿਆਂ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਜਾਵੇਂਗਾ।

Verse 46

महान्ति च निमित्तानि दिवि भूमौ च राघव ।शुभानि तव पश्यामि सर्वाण्येनार्थसिद्धये ।अनुवाति शिवो वायु स्सेवां मृदुहित स्सुखः ।।।।

ਹੇ ਰਾਘਵ! ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਮਹਾਨ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਉਦੇਸ਼-ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਹਨ। ਸ਼ਿਵਕਰ ਹਵਾ ਵੀ ਵਹਿ ਰਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਸੈਨਾ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ, ਨਰਮ, ਹਿਤਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੈ।

Verse 47

पूर्णवल्गुस्वराश्चेमे प्रवदन्ति मृगद्विजाः ।प्रसन्नाश्च दिश स्सर्वा विमलश्च दिवाकरः ।।।।

ਇਹ ਮ੍ਰਿਗ ਅਤੇ ਪੰਛੀ ਪੂਰੇ ਤੇ ਮਿੱਠੇ ਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੋਲ ਰਹੇ ਹਨ; ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਨ ਅਤੇ ਦਿਵਾਕਰ ਨਿਰਮਲ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਹੈ।

Verse 48

उशना च प्रसन्नार्चिरनु त्वां भार्गवो गतः ।।।।ब्रह्मराशिर्विशुद्धश्च शुद्दाश्च परमर्षयः ।अर्चिष्मन्तः प्रकाशन्ते ध्रुवं सर्वे प्रदक्षिणम् ।।।।

ਉਸ਼ਨਾ (ਸ਼ੁਕ੍ਰ) ਭਾਰਗਵ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ ਤੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਰਾਸ਼ਿ ਨਿਰਮਲ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਮ ਸ਼ੁੱਧ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਅੱਗ ਵਰਗੀ ਦਿਪਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਕੇ ਧ੍ਰੁਵ ਨੂੰ ਸਭੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਜਿੱਤ ਦਾ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣ ਹੈ।

Verse 49

उशना च प्रसन्नार्चिरनु त्वां भार्गवो गतः ।।6.4.48।।ब्रह्मराशिर्विशुद्धश्च शुद्दाश्च परमर्षयः ।अर्चिष्मन्तः प्रकाशन्ते ध्रुवं सर्वे प्रदक्षिणम् ।।6.4.49।।

ਇਹੀ ਆਕਾਸ਼ੀ ਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤ ਫਿਰ ਦੋਹਰਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਉਸ਼ਨਾ (ਸ਼ੁਕ੍ਰ) ਸ਼ਾਂਤ ਚਮਕ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਦਿਪਤ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਧ੍ਰੁਵ ਨੂੰ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਮੰਗਲਮਈ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਪੱਕੀ ਗਾਰੰਟੀ।

Verse 50

त्रिशङ्कुर्विमलो भाति राजर्षिस्सपुरोहितः ।पितामहाः पुरोऽस्माकमिक्ष्वाकूणां महात्मनाम् ।।।।

ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ—ਸਾਡੇ ਮਹਾਤਮਾ ਇક્ષਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ—ਆਪਣੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਸਮੇਤ ਨਿਰਮਲ ਚਮਕ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦਾ ਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤ ਹੈ।

Verse 51

विमले च प्रकाशेते विशाखे निरुपप्लुवे ।नक्षत्र वरमस्माकमिक्ष्वाकूणां महात्मनाम् ।।।।

ਵਿਸਾਖਾ ਨਕਸ਼ਤਰ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਉਜਲਾ ਹੋ ਕੇ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਸਾਡੇ ਮਹਾਤਮਾ ਇક્ષਵਾਕੂ ਘਰਾਣੇ ਲਈ ਇਹ ਸਰਵੋਤਮ ਨਕਸ਼ਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 52

नैरृतं नैरृतानां च नक्षत्रमभिपीड्यते ।मूलो मूलवता स्पृष्टो धूप्यते धूमकेतुना ।।।।

ਨੈਰ੍ਰਿਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨੈਰ੍ਰਿਤ ਨਕਸ਼ਤਰ ਘੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੀੜਤ ਹੈ; ਮੂਲ ਨਕਸ਼ਤਰ ਨੂੰ ਮੂਲਵਤੀ ਨੇ ਛੂਹ ਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਧੂਮਕੇਤੂ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਦਬਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

Verse 53

सर्वं चैतद्विनाशाय राक्षसानामुप स्थितम् ।काले कालगृहीतानां नक्षत्र ग्रहपीडितम् ।।।।

ਇਹ ਸਾਰੇ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਲਈ ਹੀ ਉਪਸਥਿਤ ਹੋਏ ਹਨ; ਜੋ ਕਾਲ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਆ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਯਤ ਵੇਲੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਪੀੜ ਨਾਲ ਕੁਚਲੇ ਜਾਣਗੇ।

Verse 54

प्रसन्ना स्सुरसाश्चापो वनानि फलवन्ति च ।प्रवान्त्यभ्य नाधिकं गन्धान्यथर्तुकुसुमा द्रुमाः ।।।।

ਜਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਮਿੱਠੇ ਹਨ; ਜੰਗਲ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਸੁਗੰਧਿਤ ਹਵਾਵਾਂ ਕਠੋਰਤਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵਗਦੀਆਂ, ਅਤੇ ਦਰੱਖਤ ਰੁੱਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲੇ ਖੜੇ ਹਨ—ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ।

Verse 55

व्यूढानि कपिसैन्यानि प्रकाशन्तेऽधिकं प्रभो ।।।।देवानामिव सैन्यानि सङ्ग्रामे तारकामये। एवमार्य ।समीक्ष्यैतान्प्रीतो भवितुमर्हसि ।।।।

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ ਰਾਜਨ, ਵਿਉਹਬੱਧ ਕਪੀ ਸੈਨਾਵਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਚਮਕਦੀਆਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ—ਤਾਰਕਾਮਯ ਸੰਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਵਾਂਗ। ਹੇ ਆਰਯ, ਇਹ ਵਿਵਸਥਾ ਵੇਖ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 56

व्यूढानि कपिसैन्यानि प्रकाशन्तेऽधिकं प्रभो ।।6.4.55।।देवानामिव सैन्यानि सङ्ग्रामे तारकामये। एवमार्य ।समीक्ष्यैतान्प्रीतो भवितुमर्हसि ।।6.4.56।।

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ ਰਾਜਨ, ਵਿਉਹਬੱਧ ਕਪੀ ਸੈਨਾਵਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਚਮਕਦੀਆਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ—ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤਾਰਕ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਵਾਂਗ। ਹੇ ਆਰਯ, ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੋ।

Verse 57

इति भ्रातरमाश्वास्य हृष्ट स्सौमित्रिरब्रवीत् ।अथावृत्य महीं कृत्स्नां जगाम महती चमू: ।।।।ऋक्षवानरशर्दूलैर्न खदंष्ट्रायुधैर्वुता ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮਣ) ਹੱਸਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ ਬੋਲੇ। ਫਿਰ ਮਹਾਨ ਚਮੂ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਘੇਰਦੀ ਹੋਈ ਅੱਗੇ ਵਧੀ; ਨਖ ਤੇ ਦੰਸ਼ਟ੍ਰ ਹੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਸਨ, ਉਹ ਬਾਘ-ਸਮਾਨ ਰਿੱਛ ਅਤੇ ਵਾਨਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਉਸ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਸਨ।

Verse 58

काराग्रैश्चरणाग्रैश्च वानरै रुत्थितं रजः ।भीममन्तर्दधे लोकं निवार्य सवितुः प्रभाम् ।।।।पर्वतवनाकाशां दक्षिणां हरिवाहिनी ।छादयन्ती ययौ भीमा द्यामिवाम्बुदसन्ततिः ।।।।

ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਅਗਲੇ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਉੱਠੀ ਧੂੜ ਭਿਆਨਕ ਹੋ ਗਈ; ਉਸ ਨੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾ ਰੋਕ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲਿਆ। ਦੱਖਣ ਦੀ ਭੀਮ ਹਰਿਵਾਹਿਨੀ ਪਹਾੜ, ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਛਾਂਦਦੀ ਹੋਈ ਅੱਗੇ ਵਧੀ—ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਅਟੁੱਟ ਲੜੀ ਫੈਲ ਜਾਵੇ।

Verse 59

काराग्रैश्चरणाग्रैश्च वानरै रुत्थितं रजः ।भीममन्तर्दधे लोकं निवार्य सवितुः प्रभाम् ।।6.4.58।। पर्वतवनाकाशां दक्षिणां हरिवाहिनी ।छादयन्ती ययौ भीमा द्यामिवाम्बुदसन्ततिः ।।6.4.59।।

ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਅਗਲੇ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਉੱਠੀ ਧੂੜ ਭਿਆਨਕ ਹੋ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਢੱਕ ਗਈ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਰੋਕ ਦਿੱਤੀ। ਦੱਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰਚੰਡ ਹਰਿਵਾਹਿਨੀ ਪਹਾੜ, ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਛਾਂਦਦੀ ਹੋਈ ਅੱਗੇ ਵਧੀ—ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲਾਂ ਦਾ ਲਗਾਤਾਰ ਵਿਸਤਾਰ ਹੋਵੇ।

Verse 60

उत्तरन्त्यां च सेनायां स्सततं बहुयोजनम् ।नदीस्रोतांसि सर्वाणि सस्यन्दुर्विपरीतवत् ।।।।

ਜਦੋਂ ਫੌਜ ਲਗਾਤਾਰ ਬਹੁਤ ਯੋਜਨਾਂ ਤੱਕ ਪਾਰ ਲੰਘਦੀ ਰਹੀ, ਤਾਂ ਸਭ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਧਾਰੇ ਉਲਟੇ ਅਤੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਕੇ ਵਹਿਣ ਲੱਗੇ—ਜਿਵੇਂ ਹੜ੍ਹ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।

Verse 61

सरांसि विमलाम्भांसि द्रुमाकीर्णांश्च पर्वता ।समान् भूमिप्रदेशांश्च वनानि फलवन्ति च ।मध्येन च समन्ताच्च तिर्यक्चाथश्च समाऽविशत् ।।।।

ਉਹ ਨਿਰਮਲ ਜਲ ਵਾਲੇ ਸਰੋਵਰਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ, ਸਮਤਲ ਧਰਤੀ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘੇ; ਵਿਚਕਾਰੋਂ, ਚੌਫੇਰਿਆਂ, ਪਾਸੇ-ਪਾਸੇ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ—ਹਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਗਏ।

Verse 62

समावृत्य महीं कृत्स्नां जगाम महती चमूः ।तेहृष्टवदना स्सर्वे जग्मुर्मारुतरंहसः ।।।।

ਵੱਡੀ ਚਮੂ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਘੇਰਦੀ ਹੋਈ ਅੱਗੇ ਵਧੀ; ਸਭ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਖਿੜੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲੇ।

Verse 63

हरयो राघवस्यार्थे समारोपितविक्रमाः ।।।।हर्षंवीर्य बलोद्रेकान्दर्शयन्तः परस्परम् ।यौवनोत्सेकजान्दर्पाद्विविधांश्चक्रुरध्वनि ।।।।

ਰਾਘਵ ਦੇ ਕਾਰਜ ਲਈ ਵਾਨਰ-ਵੀਰ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧੇ; ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਹर्ष, ਵੀਰਤਾ ਅਤੇ ਉੱਭਰਦੀ ਤਾਕਤ ਵਿਖਾਂਦੇ ਹੋਏ, ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਜੋਸ਼ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਰਾਹ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹਪੂਰਨ ਕਰਤੱਬ ਕਰਦੇ ਗਏ।

Verse 64

हरयो राघवस्यार्थे समारोपितविक्रमाः ।।6.4.63।।हर्षंवीर्य बलोद्रेकान्दर्शयन्तः परस्परम् ।यौवनोत्सेकजान्दर्पाद्विविधांश्चक्रुरध्वनि ।।6.4.64।।

ਰਾਘਵ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਵਾਨਰ ਯੋਧੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧੇ; ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ੀ, ਵੀਰਤਾ ਅਤੇ ਫੁੱਲਦੀ ਤਾਕਤ ਵਿਖਾਂਦੇ ਹੋਏ, ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਰਾਹ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਚੁਸਤ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਗਏ।

Verse 65

तत्र केचिद्द्रुतं जग्मुरुत्पेतुश्च तथापरे ।केचित्किलकिलां चक्रुर्वानरा वनगोचराः ।।।।

ਉੱਥੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਫਿਰਨ ਵਾਲੇ ਵਾਨਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲੇ, ਕੁਝ ਚਲਦਿਆਂ-ਚਲਦਿਆਂ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰਦੇ ਗਏ; ਅਤੇ ਕੁਝ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿੱਖੀ ‘ਕਿਲਕਿਲਾ’ ਧੁਨੀ ਕੱਢੀ।

Verse 66

प्रास्पोटयंश्च पुच्छानि सन्निजग्मु: पदान्यपि ।भुजावनिक्षिप्य शैलांश्च द्रुमानन्ये बभञ्जिरे ।।।।

ਕਈ ਵਾਨਰ ਆਪਣੀਆਂ ਪੁੱਛਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਟਕਦੇ ਸਨ; ਕਈ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਠੋਕਦੇ ਸਨ; ਹੋਰ ਕਈ ਬਾਂਹਾਂ ਨੂੰ ਬਲ ਨਾਲ ਝਟਕ ਕੇ ਚੱਟਾਨਾਂ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਤੋੜ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।

Verse 67

आरोहन्तश्च शृङ्गाणि गिरीणां गिरिगोचराः ।महानादान्प्रमुञ्चन्ति क्ष्वेळ्वामन्ये प्रचक्रिरे ।।।।

ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲੇ ਵਾਨਰ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਮਹਾਨਾਦ ਛੱਡਦੇ ਸਨ; ਹੋਰ ਕਈ ਭਿਆਨਕ ਗੱਜਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗੋਲ-ਗੋਲ ਘੁੰਮਦੇ ਸਨ।

Verse 68

ऊरुवेगैश्च ममृदुर्लताजालान्यनेकशः ।जृम्भमाणाश्च विक्रान्ता विचिक्रीडुश्शिलाद्रुमै ः ।।।।

ਰਾਨਾਂ ਦੇ ਵੇਗ ਅਤੇ ਬਲ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬੇਅੰਤ ਲਤਾਵਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਚੀਰ ਦਿੱਤੇ; ਅਤੇ ਜੰਭਾਈ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਉਹ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਪੱਥਰਾਂ ਤੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਨੂੰ ਘੁਮਾ-ਘੁਮਾ ਕੇ ਖੇਡਦੇ ਰਹੇ।

Verse 69

शतश्शतसहस्रैश्च कोटिभिश्च सहस्रशः ।वानराणां सुघोराणां श्रीमत्परिवृता मही ।।।।

ਸੈਂਕੜਿਆਂ, ਲੱਖਾਂ ਅਤੇ ਕਰੋੜਾਂ ਦੀ ਅਣਗਿਣਤ ਭੀੜ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਵਾਨਰਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਸ਼ੋਭਾਵਾਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਈ ਸੀ।

Verse 70

सा स्म याति दिवारात्रं महती हरिवाहिनी ।प्रहृष्टमुदितास्सेना सुग्रीवेणाभिपालिताः ।।।।वानरास्त्वरितं यान्ति सर्वे युद्धाभिनन्दिनः ।प्रमोक्षयिषव स्सीतां मुहूर्तं क्वापि नावसन् ।।।।

ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਉਹ ਮਹਾਨ ਵਾਨਰ-ਵਾਹਿਨੀ ਦਿਨ ਰਾਤ ਨਿਰੰਤਰ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਰਹੀ; ਸੈਨਾ ਹರ್ಷ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਯੁੱਧ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਤੁਰੰਤ ਅੱਗੇ ਵਧੇ; ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਉਹ ਇਕ ਮੁਹੂਰਤ ਵੀ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਰੁਕੇ।

Verse 71

सा स्म याति दिवारात्रं महती हरिवाहिनी ।प्रहृष्टमुदितास्सेना सुग्रीवेणाभिपालिताः ।।6.4.70।।वानरास्त्वरितं यान्ति सर्वे युद्धाभिनन्दिनः ।प्रमोक्षयिषव स्सीतां मुहूर्तं क्वापि नावसन् ।।6.4.71।।

ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਆਸਰੇ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਉਹ ਮਹਾਨ ਵਾਨਰ-ਵਾਹਿਨੀ ਦਿਨ ਰਾਤ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਰਹੀ। ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਯੁੱਧ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮੰਨਦੇ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਛੁਡਾਉਣ ਦੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਉਹ ਕਿਤੇ ਵੀ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰੁਕੇ।

Verse 72

ततः पादपसम्भाधं नानामृगसमायुताम ।सह्यपर्वतमासेदुर्मलयञ्च महीधरम् ।।।।

ਫਿਰ ਉਹ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਨਾਲ ਘਣੇ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਸਹ੍ਯ ਪਰਬਤ ਅਤੇ ਮਲਯ ਨਾਮਕ ਮਹੀਧਰ ਪਰਬਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 73

काननानि विचित्राणि नदी: प्रस्रवणानि च ।पश्यन्ननि ययौ रामस्सह्यस्य मलयस्य च ।।।।

ਸਹ੍ਯ ਅਤੇ ਮਲਯ ਪਹਾੜੀ ਲੜੀਆਂ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਜੰਗਲਾਂ, ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਝਰਨਿਆਂ-ਪ੍ਰਸ੍ਰਵਣਾਂ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਦਾ ਹੋਇਆ ਹੀ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 74

वकुळान्स्तिलकांश्चूतानसोकान् सिन्धुवारकान् ।करवीरांश्च तिनिशान् भजन्ति स्म प्लवङ्गगमाः ।।।।

ਪਲਵੰਗਗਮ ਵਾਨਰ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰਦੇ ਹੋਏ ਫਿਰਦੇ ਅਤੇ ਵਕੁਲ, ਤਿਲਕ, ਚੂਤ (ਆਮ), ਅਸ਼ੋਕ, ਸਿੰਧੁਵਾਰ, ਕਰਵੀਰ ਅਤੇ ਤਿਨਿਸ਼ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਭਕਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਸੇਵਦੇ ਰਹੇ।

Verse 75

अङ्कोलांश्च करञ्चांश्च प्लक्षन्यग्रोधतिन्दुकान् ।जम्बुकामलकान्नापान्भजन्ति स्म प्लवङ्गमाः ।।।।

ਪਲਵੰਗਮ ਵਾਨਰ ਅੰਕੋਲ, ਕਰੰਜ, ਪਲਕਸ਼, ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧ, ਤਿੰਦੂਕ, ਜੰਬੂ, ਆਮਲਕ ਅਤੇ ਨੀਪ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ।

Verse 76

प्रस्तरेषु च रम्येषु विविधाः काननद्रुमाः ।वायुवेगप्रचलिताः पुष्पैरवकिरन्ति तान् ।।।।

ਸੁਹਣੀਆਂ ਪੱਥਰੀਲੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੰਗਲੀ ਰੁੱਖ ਹਵਾ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਹਿੱਲ ਕੇ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ (ਵਾਨਰਾਂ) ਨੂੰ ਢੱਕ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।

Verse 77

मारुतस्सुखसंस्पर्शो वाति चन्दनशीतलः ।षटपदैरनुकूजद्भिर्वनेषु मधुगन्धिषु ।।।।

ਚੰਦਨ ਵਰਗੀ ਠੰਢਕ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਛੂਹਣ ਨੂੰ ਸੁਖਦ ਮਾਰੁਤ ਮਧੁ-ਸੁਗੰਧੀ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਹਿੰਦੀ ਸੀ; ਨਾਲ ਹੀ ਛਟਪਦ ਭੌਰਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜਦੀ ਗੁੰਜਾਰ ਜੰਗਲਾਂ ਨੂੰ ਰਸਮਈ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ।

Verse 78

अधिकं शैलराजस्तु धातुभिस्सुविभूषितः ।धातुभ्यःप्रसृतो रेणुर्वायुवेग विघट्टितः ।सुमहद्वानरानीकं छादयामास सर्वतः ।।।।

ਧਾਤੂਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਉਹ ਸ਼ੈਲਰਾਜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦਿਪਤਿਮਾਨ ਦਿਸਦਾ ਸੀ। ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਰਗੜ ਅਤੇ ਹਵਾ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਧਾਤੂਆਂ ਦੀ ਧੂੜ ਉੱਡ ਕੇ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਫੈਲ ਗਈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਾਨਰ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਹਰ ਥਾਂ ਢੱਕ ਲਿਆ।

Verse 79

गिरिप्रस्थेषु रम्येषु सर्वत सम्प्र पुष्पिताः ।केतकस्सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च मनोरमाः ।।।।माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च पुष्पिताः ।चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला प्रियकास्तथा ।।।।सुफूर्जकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः ।चूताः पाटलयकाश्चैव कोविदाराश्च पुष्पिताः ।।।।मुचुलिन्दार्जुनाश्चैव शिंशुपाः कुटजास्तथा ।धवा श्शाल्मलयश्चैव रक्ता: कुरवकास्तथा ।।।।हिन्तालास्तिनिशाश्चैव चूर्णका नीपकास्तथा ।नीलाशोकाश्च वरणा अङ्कोलाः पद्मकास्तथा ।।।।प्लवमानै: प्लवंगैस्तु सर्वे पर्याकुलीकृतां ।।।।

ਗਿਰਿ-ਪ੍ਰਸਥਾਂ ਦੀਆਂ ਸੁਹਣੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ ਉੱਤੇ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਕੇਤਕੀ, ਸਿੰਦੂਵਾਰ ਅਤੇ ਵਾਸੰਤੀ ਲਤਾਵਾਂ ਮਨੋਹਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਖਿੜੀਆਂ ਸਨ; ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਭਰੀ ਮਾਧਵੀ, ਅਤੇ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕੁੰਦ ਤੇ ਗੁਲਮ ਦੇ ਗੁੱਛੇ; ਚਿਰਿਬਿਲਵ ਅਤੇ ਮਧੂਕ; ਵੰਜੁਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਯਕ; ਸੁਫੂਰਜਕ ਅਤੇ ਤਿਲਕ; ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੇ ਨਾਗ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼; ਚੂਤ (ਆਮ), ਪਾਟਲੀ ਅਤੇ ਕੋਵਿਦਾਰ; ਮੁਚੁਲਿੰਦ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ; ਸ਼ਿੰਸ਼ੁਪਾ ਅਤੇ ਕੁਟਜ; ਧਵ ਅਤੇ ਸ਼ਾਲਮਲੀ; ਲਾਲ ਕੁਰਵਕ; ਹਿੰਤਾਲ ਅਤੇ ਤਿਨਿਸ਼; ਚੂਰਣਕ ਅਤੇ ਨੀਪਕ; ਨੀਲ-ਆਸ਼ੋਕ, ਵਰਣ, ਅੰਕੋਲ ਅਤੇ ਪਦਮਕ—ਇਹ ਸਭ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਅਤੇ ਉਛਲਦੇ-ਕੂਦਦੇ ਪਲਵੰਗਮ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਵਨ ਨੂੰ ਚੰਚਲਤਾ ਨਾਲ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 80

गिरिप्रस्थेषु रम्येषु सर्वत सम्प्र पुष्पिताः । केतकस्सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च मनोरमाः ।।6.4.79।। माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च पुष्पिताः ।चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला प्रियकास्तथा ।।6.4.80।।सुफूर्जकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः ।चूताः पाटलयकाश्चैव कोविदाराश्च पुष्पिताः ।।6.4.81।। मुचुलिन्दार्जुनाश्चैव शिंशुपाः कुटजास्तथा । धवा श्शाल्मलयश्चैव रक्ता: कुरवकास्तथा ।।6.4.82।। हिन्तालास्तिनिशाश्चैव चूर्णका नीपकास्तथा ।नीलाशोकाश्च वरणा अङ्कोलाः पद्मकास्तथा ।।6.4.83।। प्लवमानै: प्लवंगैस्तु सर्वे पर्याकुलीकृतां ।।6.4.84।।

ਉੱਥੇ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਮਾਧਵੀ ਲਤਾਵਾਂ ਸਨ; ਕੁੰਦ ਅਤੇ ਗੁਲਮ ਦੇ ਬੂਟੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਅਤੇ ਚਿਰਿਬਿਲਵ, ਮਧੂਕ, ਵੰਜੁਲ ਤੇ ਪ੍ਰਿਯਕ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵੀ ਹਰ ਥਾਂ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਸਨ।

Verse 81

गिरिप्रस्थेषु रम्येषु सर्वत सम्प्र पुष्पिताः । केतकस्सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च मनोरमाः ।।6.4.79।। माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च पुष्पिताः ।चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला प्रियकास्तथा ।।6.4.80।।सुफूर्जकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः ।चूताः पाटलयकाश्चैव कोविदाराश्च पुष्पिताः ।।6.4.81।। मुचुलिन्दार्जुनाश्चैव शिंशुपाः कुटजास्तथा । धवा श्शाल्मलयश्चैव रक्ता: कुरवकास्तथा ।।6.4.82।। हिन्तालास्तिनिशाश्चैव चूर्णका नीपकास्तथा ।नीलाशोकाश्च वरणा अङ्कोलाः पद्मकास्तथा ।।6.4.83।। प्लवमानै: प्लवंगैस्तु सर्वे पर्याकुलीकृतां ।।6.4.84।।

ਉਹਨਾਂ ਸੁਹਣੀਆਂ ਪਹਾੜੀ ਢਲਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਸੁਫੂਰਜਕ ਅਤੇ ਤਿਲਕ ਦੇ ਰੁੱਖ, ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਗ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਅਤੇ ਚੂਤ (ਆਮ), ਪਾਟਲਾ ਤੇ ਕੋਵਿਦਾਰ ਵੀ ਸਭ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ।

Verse 82

गिरिप्रस्थेषु रम्येषु सर्वत सम्प्र पुष्पिताः । केतकस्सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च मनोरमाः ।।6.4.79।। माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च पुष्पिताः ।चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला प्रियकास्तथा ।।6.4.80।।सुफूर्जकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः ।चूताः पाटलयकाश्चैव कोविदाराश्च पुष्पिताः ।।6.4.81।। मुचुलिन्दार्जुनाश्चैव शिंशुपाः कुटजास्तथा । धवा श्शाल्मलयश्चैव रक्ता: कुरवकास्तथा ।।6.4.82।। हिन्तालास्तिनिशाश्चैव चूर्णका नीपकास्तथा ।नीलाशोकाश्च वरणा अङ्कोलाः पद्मकास्तथा ।।6.4.83।। प्लवमानै: प्लवंगैस्तु सर्वे पर्याकुलीकृतां ।।6.4.84।।

ਉੱਥੇ ਮੁਚੁਲਿੰਦ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵੀ ਸਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿੰਸ਼ੁਪਾ ਅਤੇ ਕੁਟਜ; ਧਵ ਅਤੇ ਸ਼ਾਲਮਲੀ ਵੀ; ਅਤੇ ਲਾਲ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਕੁਰਵਕ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।

Verse 83

गिरिप्रस्थेषु रम्येषु सर्वत सम्प्र पुष्पिताः । केतकस्सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च मनोरमाः ।।6.4.79।। माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च पुष्पिताः ।चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला प्रियकास्तथा ।।6.4.80।।सुफूर्जकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः ।चूताः पाटलयकाश्चैव कोविदाराश्च पुष्पिताः ।।6.4.81।। मुचुलिन्दार्जुनाश्चैव शिंशुपाः कुटजास्तथा । धवा श्शाल्मलयश्चैव रक्ता: कुरवकास्तथा ।।6.4.82।। हिन्तालास्तिनिशाश्चैव चूर्णका नीपकास्तथा ।नीलाशोकाश्च वरणा अङ्कोलाः पद्मकास्तथा ।।6.4.83।। प्लवमानै: प्लवंगैस्तु सर्वे पर्याकुलीकृतां ।।6.4.84।।

ਉੱਥੇ ਹਿੰਤਾਲ ਅਤੇ ਤਿਨਿਸ਼ ਦੇ ਰੁੱਖ ਸਨ; ਨਾਲ ਹੀ ਚੂਰਣਕ ਅਤੇ ਨੀਪਕ; ਅਤੇ ਨੀਲਾਸ਼ੋਕ, ਵਰਣ, ਅੰਕੋਲ ਤੇ ਪਦਮਕ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵੀ ਸਨ।

Verse 84

गिरिप्रस्थेषु रम्येषु सर्वत सम्प्र पुष्पिताः । केतकस्सिन्दुवाराश्च वासन्त्यश्च मनोरमाः ।।6.4.79।। माधव्यो गन्धपूर्णाश्च कुन्दगुल्माश्च पुष्पिताः ।चिरिबिल्वा मधूकाश्च वञ्जुला प्रियकास्तथा ।।6.4.80।।सुफूर्जकास्तिलकाश्चैव नागवृक्षाश्च पुष्पिताः ।चूताः पाटलयकाश्चैव कोविदाराश्च पुष्पिताः ।।6.4.81।। मुचुलिन्दार्जुनाश्चैव शिंशुपाः कुटजास्तथा । धवा श्शाल्मलयश्चैव रक्ता: कुरवकास्तथा ।।6.4.82।। हिन्तालास्तिनिशाश्चैव चूर्णका नीपकास्तथा ।नीलाशोकाश्च वरणा अङ्कोलाः पद्मकास्तथा ।।6.4.83।। प्लवमानै: प्लवंगैस्तु सर्वे पर्याकुलीकृतां ।।6.4.84।।

ਪਲਵੰਗ ਵਾਨਰਾਂ ਦੀਆਂ ਛਾਲਾਂ ਨਾਲ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਉਤਸ਼ਾਹ ਤੇ ਚਹਿਲ-ਪਹਿਲ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ।

Verse 85

वाप्यस्तस्मिन् गिरौ शिता: पल्वलानि तथैव च ।चक्रवाकानुचरिताः कारण्डवनिषेविताः ।।।।प्लवैः क्रौञ्चेश्च सङ्कीर्णा वराहमृग सेविताः ।ऋक्षैस्तरक्षुभिस्सिम्हैश्शार्दूलैश्च भयावहैः ।।।।व्यालैश्च बहुभिर्भीमै स्सेव्यमाना स्समन्ततः ।पद्मैस्सौगन्दिकैः पुल्लैः कुमुदैश्चोत्पलैस्तथा ।।।।वारिजैर्विविधैः पुष्पै रम्यास्तत्र जलाशयाः ।

ਉਸ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਠੰਢੀਆਂ ਵਾਪੀਆਂ ਤੇ ਤਲਾਬ ਵੀ ਸਨ—ਚਕ੍ਰਵਾਕ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਵਾਸ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੇ ਅਤੇ ਕਾਰੰਡਵ ਜਲਪੰਛੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ।

Verse 86

वाप्यस्तस्मिन् गिरौ शिता: पल्वलानि तथैव च ।चक्रवाकानुचरिताः कारण्डवनिषेविताः ।।6.4.85।।प्लवैः क्रौञ्चेश्च सङ्कीर्णा वराहमृग सेविताः ।ऋक्षैस्तरक्षुभिस्सिम्हैश्शार्दूलैश्च भयावहैः ।।6.4.86।।व्यालैश्च बहुभिर्भीमै स्सेव्यमाना स्समन्ततः ।पद्मैस्सौगन्दिकैः पुल्लैः कुमुदैश्चोत्पलैस्तथा ।।6.4.87।।वारिजैर्विविधैः पुष्पै रम्यास्तत्र जलाशयाः ।

ਉਹ ਥਾਵਾਂ ਜਲ-ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਸਨ, ਵਰਾਹਾਂ ਤੇ ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ; ਅਤੇ ਰਿੱਛਾਂ, ਤਰਕਸ਼ੂਆਂ, ਸਿੰਹਾਂ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਸ਼ਾਰਦੂਲਾਂ ਦਾ ਵੀ ਠਿਕਾਣਾ ਸਨ।

Verse 87

वाप्यस्तस्मिन् गिरौ शिता: पल्वलानि तथैव च ।चक्रवाकानुचरिताः कारण्डवनिषेविताः ।।6.4.85।।प्लवैः क्रौञ्चेश्च सङ्कीर्णा वराहमृग सेविताः ।ऋक्षैस्तरक्षुभिस्सिम्हैश्शार्दूलैश्च भयावहैः ।।6.4.86।।व्यालैश्च बहुभिर्भीमै स्सेव्यमाना स्समन्ततः ।पद्मैस्सौगन्दिकैः पुल्लैः कुमुदैश्चोत्पलैस्तथा ।।6.4.87।।वारिजैर्विविधैः पुष्पै रम्यास्तत्र जलाशयाः ।

ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਅਨੇਕ ਭਿਆਨਕ ਵਿਆਲਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਹ ਥਾਵਾਂ ਸੇਵਿਤ ਸਨ; ਅਤੇ ਖਿੜੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਪਦਮ, ਸੌਗੰਦਿਕ, ਕੁਮੁਦ ਅਤੇ ਨੀਲੇ ਉਤਪਲਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ।

Verse 88

तस्य सानुषु कूजन्ति नानाद्विजगणास्तथा ।।।।स्नात्वा पीत्वोदकान्यत्र जले क्रीडन्ति वानराः ।अन्योन्यं प्लावयन्ति स्म शैलमारुह्य वानराः ।।।।

ਉਸ ਦੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਅਨੇਕ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵੀ ਮਧੁਰ ਕੂਜਨ ਕਰਦੇ ਸਨ।

Verse 89

तस्य सानुषु कूजन्ति नानाद्विजगणास्तथा ।।6.4.88।। स्नात्वा पीत्वोदकान्यत्र जले क्रीडन्ति वानराः ।अन्योन्यं प्लावयन्ति स्म शैलमारुह्य वानराः ।।6.4.89।।

ਉੱਥੇ ਵਾਨਰ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਜਲ ਪੀ ਕੇ ਤਲਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ; ਚੱਟਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕ ਕੇ ਭਿੱਜਾਉਂਦੇ ਸਨ।

Verse 90

फलान्य मृतगन्धीनि मूलानि कुसुमानि च ।बभञ्जुर्वास्तत्र पादपानं मदोत्कटाः ।।।।

ਉੱਥੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮਸਤ ਵਾਨਰ ਦਰੱਖਤਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੀ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲੇ ਫਲ, ਨਾਲ ਹੀ ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੇ ਫੁੱਲ ਤੋੜ ਕੇ ਖਾਣ ਲੱਗੇ।

Verse 91

द्रोणमात्रप्रमाणानि लम्बमानानि वानराः ।ययुः पिबन्त हृष्टास्ते मधूनि मधुपिङ्गलाः ।।।।

ਮਧੁ-ਪਿੰਗਲ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਉਹ ਵਾਨਰ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਗਏ; ਦ੍ਰੋਣ ਮਾਪ ਜਿਹੇ ਵੱਡੇ ਲਟਕਦੇ ਛੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਸ਼ਹਿਦ ਪੀਂਦੇ ਰਹੇ।

Verse 92

पादपानवभञ्जन्तो विकर्षन्त स्तथा लताः ।विधमन्तो गिरिवरान्प्रययुः प्लवगर्षभाः ।।।।

ਪਲਵਗਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧੇ—ਦਰੱਖਤ ਤੋੜਦੇ, ਬੇਲਾਂ ਖਿੱਚ ਕੇ ਉਖਾੜਦੇ, ਅਤੇ ਚਲਦਿਆਂ ਚਲਦਿਆਂ ਉੱਤਮ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਝਟਕੇ ਮਾਰ ਕੇ ਕੰਬਾਉਂਦੇ ਗਏ।

Verse 93

वृक्षेभ्योऽन्ये तु कपयो नदन्तो मधुदर्पिताः ।अन्ये वृक्षान्प्रपद्यन्ते प्रपिबन्त्यपि चापरे ।।।।

ਮਧੂ ਦੇ ਮਦ ਨਾਲ ਮਸਤ ਹੋਏ ਕੁਝ ਕਪੀ ਦਰੱਖਤਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਗੱਜਦੇ ਹੋਏ ਫਿਰਦੇ ਸਨ; ਕੁਝ ਦਰੱਖਤਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਪਏ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਵਾਰ ਵਾਰ ਪੀ ਕੇ ਉੱਛਲਦੇ-ਕੂਦਦੇ ਸਨ।

Verse 94

बभूव वसुधा तैस्तु सम्पूर्णा हरियूथपै: ।यथा कलमकेदारैः पक्वैरिव वसुन्दरा ।।।।

ਉਹਨਾਂ ਹਰਿ-ਯੂਥਪਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰ ਗਈ; ਜਿਵੇਂ ਪੱਕੇ ਕਲਮ ਧਾਨ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਨਾਲ ਵਸੁੰਧਰਾ ਘਣੀ ਹੋ ਕੇ ਢੱਕੀ ਹੋਵੇ।

Verse 95

महेन्द्रमथ सम्प्राप्य रामो राजीवलोचनः ।अध्यारोहन्महाबाहुश्शिखरं द्रुमभूषितम् ।।।।

ਫਿਰ ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰ, ਮਹਾਬਾਹੁ ਰਾਮ ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਉਸ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੇ।

Verse 96

ततश्शिखरमारुह्य रामो दशरथात्मजः ।कूर्ममीनसमाकीर्णमपश्यत्सलिलाकुलम् ।।।।

ਫਿਰ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਦਸ਼ਰਥ-ਨੰਦਨ ਰਾਮ ਨੇ ਕੱਛੂਆਂ ਅਤੇ ਮੱਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਸਮੁੰਦਰ ਵੇਖਿਆ।

Verse 97

ते सह्यं समतिक्रम्य मलयं च महागिरिम् ।आसेदुरानुपूर्व्येण समुद्रं भमनिस्स्वनम् ।।।।

ਸਹ੍ਯ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਹਾਨ ਮਲਯ ਗਿਰਿ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਗੂੰਜ ਵਾਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 98

अवरुह्य जगामाशु वेलावनमनुत्तमम् ।रामो रमयतां श्रेष्ट स्ससुग्रीव स्सलक्ष्मणः ।।।।

ਉਤਰ ਕੇ, ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਤੁਰੰਤ ਉੱਤਮ ਸਮੁੰਦਰੀ-ਕੰਢੇ ਦੇ ਵਨ (ਵੇਲਾਵਨ) ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ।

Verse 99

अथ धौतोपलतलां तोयौघै स्सहसोत्थितैः ।वेलामासाद्य विपुलान्रामो वचनमब्रवीत् ।।।।

ਫਿਰ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉੱਠਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਜਲ-ਪ੍ਰਵਾਹਾਂ ਨਾਲ ਧੁਲ ਕੇ ਚਮਕਦੀ ਪੱਥਰੀਲੀ ਸਤ੍ਹਾ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕੰਢੇ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 100

एते वयमनुप्राप्ता स्सुग्रीव वरुणालयम् ।इहेदानीं विचिन्ता साया नः पूर्वसमुत्थिता ।।।।

ਹੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਵਰੁਣ ਦੇ ਆਲਯ—ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਹੀ, ਜੋ ਯੋਜਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉੱਠੀ ਸੀ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ-ਵਿਮਰਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 101

अतः परमतीरोऽयं सागर स्सरितां पतिः ।न चायमनुपायेन शक्यस्तरितुमर्णवः ।।।।

ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਦੂਰਲਾ ਕਿਨਾਰਾ ਹੈ—ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਪਤੀ ਸਾਗਰ ਦਾ। ਅਤੇ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਉਪਾਅ ਦੇ ਇਹ ਅਰਨਵ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ।

Verse 102

तदिहैव निवेशोऽस्तु मन्त्रः प्रस्तूयतामिह ।यथेदं वानरबलं परं पारमवाप्नुयात् ।।।।

ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਹੀ ਡੇਰਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਇੱਥੇ ਹੀ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ—ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾ ਪਾਰਲੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕੇ।

Verse 103

इतीव स महाबाहुस्सीताहरणकर्शितः ।रामस्सागरमासाद्य वासमाज्ञापयत्तदा ।।।।

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਸੀਤਾ-ਹਰਨ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਮਹਾਬਾਹੁ ਰਾਮ ਸਮੁੰਦਰ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਤਦ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਡੇਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ।

Verse 104

सर्वा स्सेना निवेश्यन्तां वेलायां हरिपुङ्गव ।सम्प्राप्तो मन्त्रकालो नस्सागरस्येह लङ्घने ।।।।

“ਹੇ ਹਰਿਪੁੰਗਵ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਸਾਰੀ ਸੈਨਾ ਦਾ ਡੇਰਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਇੱਥੇ ਸਮੁੰਦਰ ਲੰਘਣ ਬਾਰੇ ਸਾਡੀ ਸਲਾਹ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ।”

Verse 105

स्वां स्वां सेनां समुत्सृज्य मा च कश्चित्कुतो व्रजेत् ।गच्छन्तु वानराश्शूराज्ञेयं छन्नं भयं च नः ।।।।

ਆਪਣੀ ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ-ਟੋਲੀ ਛੱਡ ਕੇ ਕੋਈ ਵੀ ਕਿਤੇ ਨਾ ਜਾਵੇ। ਹੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਵਾਨਰੋ, ਪਹਰਾ ਦਿਓ; ਸਮਝੋ ਕਿ ਖ਼ਤਰਾ ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 106

रामस्य वचनं श्रुत्वा सुग्रीव स्सहलक्ष्मणः ।सेनां निवेशयततीरे सागरस्य द्रुमायुते ।।।।

ਰਾਮ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ—ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਘਣੇ ਤਟ ਉੱਤੇ—ਸੈਨਾ ਦਾ ਡੇਰਾ ਲਗਵਾਇਆ।

Verse 107

विरराज समीपस्थं सागरस्य तु तद्बलम् ।मधुपाण्डुजल श्रशीमान् द्वितीय इव सागरः ।।।।

ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਟਿਕੀ ਉਹ ਫੌਜ ਚਮਕ ਉਠੀ; ਸ਼ਹਿਦੀ ਰੰਗ ਦੇ ਫਿੱਕੇ ਜਲ ਵਾਲੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਹੀ ਸ਼ੋਭਾਵਾਨ ਸਮੁੰਦਰ।

Verse 108

वेलावनमुपागम्य ततस्ते हरिपुङ्गवाः ।निविष्टाश्च परं पारं काङ्क्षमाणा महोदधेः ।।।।

ਫਿਰ ਉਹ ਅਗੇਵਾਨ ਹਰਿ-ਪੁੰਗਵ ਤਟ ਦੇ ਜੰਗਲ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਠਹਿਰ ਗਏ; ਮਹਾਂਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਰਲੇ ਕੰਢੇ ਤੱਕ ਜਾਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ।

Verse 109

तेषां निविशमानानां सैन्यसन्नाहनिस्स्वनः ।अन्तर्धाय महानादमर्णवस्य प्रशुश्रुवे ।।।।

ਜਦੋਂ ਉਹ ਡੇਰਾ ਲਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਸੈਨਾ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਦਾ ਸ਼ੋਰ ਇੰਨਾ ਵਧ ਗਿਆ ਕਿ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਮਹਾਂ ਗੂੰਜ ਨੂੰ ਵੀ ਦਬਾ ਕੇ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤਾ।

Verse 110

सा वानराणां ध्वजिनी सुग्रीवेणाभिपालिता ।त्रिधा निविष्टा महती रामस्यार्थपराऽभवत् ।।।।

ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਉਹ ਮਹਾਨ ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਡੇਰਾ ਲਾ ਕੇ, ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੇ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਸਫਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕਾਗ੍ਰ ਹੋ ਕੇ ਖੜੀ ਰਹੀ।

Verse 111

सा महार्णवमासाद्य हृष्टा वानरवाहिनी ।वायुवेगसमाधूतं पश्यमाना महार्णवम् ।।।।

ਮਹਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਈ ਵਾਨਰ-ਵਾਹਿਨੀ, ਹਵਾ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਰਹੇ ਉਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਤੱਕਦੀ ਰਹੀ।

Verse 112

दूरपारमसम्बाधं रक्षोगणनिषेवितम् ।पश्यन्तो वरुणावासं निषेदुर्हरियूथपाः ।।।।

ਦੂਰਲਾ ਪਾਰ ਬਹੁਤ ਦੂਰ, ਅਟੁੱਟ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਿਸਤਾਰ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ-ਗਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿਸ਼ੇਵਿਤ ਵਰੁਣ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਹਰੀ-ਯੂਥਪਤੀ ਵਿਚਾਰ ਲਈ ਬੈਠ ਗਏ।

Verse 113

चण्डनक्रग्राहं घोरं क्षपादौ दिवसक्ष्ये ।हसन्तमिव फेनौघैर्नृत्यन्तमिव चोर्मिभिः ।।।।

ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਰਾਤ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਚੰਡ ਨਕਰ-ਗ੍ਰਾਹਾਂ ਨਾਲ ਭਿਆਨਕ ਸਮੁੰਦਰ ਫੇਨ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਹੱਸਦਾ ਅਤੇ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਨੱਚਦਾ ਦਿੱਸਦਾ ਸੀ।

Verse 114

चन्द्रोदये समुद्भूतं प्रतिचन्द्रसमाकुलम् ।चण्डानिलमहाग्राहैः कीर्णं तिमितिमिङ्गिलैः ।।।।

ਚੰਦ੍ਰੋਦਯ ਵੇਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਭਰ ਆਇਆ; ਅਨੇਕਾਂ ਚੰਦ੍ਰ-ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਤਿੱਖੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਧੱਕੇ ਮਹਾਗ੍ਰਾਹਾਂ ਅਤੇ ਤਿਮਿਤਿਮਿੰਗਿਲ ਦੈਤਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਛਿੱਟਿਆ ਪਿਆ ਸੀ।

Verse 115

दीप्तभोगैरिवाकीर्णं भुजङ्गैर्वरुणालयम् ।अवगाढं महासत्त्वैर्नानाशैलसमाकुलम् ।सुदुर्गं दुर्गमार्गं तमगाध मसुरालयम् ।।।।

ਵਰੁਣਾਲਯ ਸਮੁੰਦਰ ਐਸਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਦਿੱਪਦੇ ਫਣਾਂ ਵਾਲੇ ਭੁਜੰਗਾਂ ਨਾਲ ਛਿੱਟਿਆ ਹੋਵੇ। ਮਹਾਸੱਤਵਾਂ ਨਾਲ ਅਤਿ ਗਹਿਰਾ, ਅਨੇਕਾਂ ਪਹਾੜੀ-ਸ਼ੈਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ; ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਸ਼ਕਰ ਰਾਹ ਵਾਲਾ, ਅਗਾਧ—ਭਿਆਨਕ ਅਸੁਰਾਲਯ ਵਰਗਾ।

Verse 116

मकरैर्नागभोगैश्च विगाढा वातलोलिताः ।उत्पेतुश्च निपेतुश्च प्रवृद्धा जलराशयः ।।।।

ਮਕਰਾਂ ਅਤੇ ਨਾਗ-ਭੋਗਾਂ ਨਾਲ ਘਣੇ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਝੂਲਦੇ ਜਲ-ਰਾਸ਼ੀ ਗਹਿਰਾਈ ਵਿੱਚ ਧੱਕੇ ਗਏ; ਕਦੇ ਉੱਭਰਦੇ, ਕਦੇ ਮੁੜ ਡਿੱਗਦੇ—ਹੋਰ ਵੀ ਵਧਦੇ ਗਏ।

Verse 117

अग्निचूर्णमिवाविद्धं भास्वराम्बुमहोरगम् ।सुरारिविषयं घोरं पाताळविषमं सदा ।।।।

ਸਮੁੰਦਰ ਅੱਗ ਦੇ ਚਿੰਗਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਛੇਦਿਆ ਹੋਇਆ ਜਿਹਾ ਦਿੱਸਦਾ ਸੀ; ਚਮਕਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਮਹਾਂ-ਉਰਗ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਦੇਵ-ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵਾਂਗ ਭਿਆਨਕ, ਸਦਾ ਪਾਤਾਲ ਦੀ ਵਿਸ਼ਮਤਾ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ।

Verse 118

सागरं चाम्बरप्रख्यमम्बरं सागरोपमम् ।सागरं चाम्बरं चेति निर्विशेष मदृश्यत ।।।।

ਸਾਗਰ ਆਕਾਸ਼ ਵਰਗਾ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਸਾਗਰ ਵਰਗਾ ਦਿੱਸਿਆ; ‘ਸਾਗਰ’ ਤੇ ‘ਅੰਬਰ’ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਾ ਰਿਹਾ, ਨਿਰਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਿਸ ਪਿਆ।

Verse 119

सम्पृक्तं नभसाप्यम्भस्सम्पृक्तं च नभोऽम्भसा ।तादृग्रूपेच दृश्यते तारारत्नसमाकुले ।।।।

ਜਲ ਆਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਰਲਿਆ ਹੋਇਆ ਦਿੱਸਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵੀ ਜਲ ਨਾਲ; ਉਸ ਇਕ-ਰੂਪ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਪਰ ਤਾਰਿਆਂ-ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਰਤਨ-ਸਮ ਚਮਕ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਸੀ।

Verse 120

समुत्पतितमेघस्य वीचिमालाकुलस्य च ।विशेषो न द्वयोरासीत्सागरस्याम्बरस्य च ।।।।

ਜਦੋਂ ਬੱਦਲ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਭਰਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਸਾਗਰ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ ਸੀ।

Verse 121

अन्योन्यैराहता स्सक्ता स्सस्वनुर्भीमनिस्स्वनाः ।ऊर्मयस्सिन्धुराजस्य महाभेर्य इवाहवे ।।।।

ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਖਾ ਕੇ ਚਿਮੜੀਆਂ, ਭਿਆਨਕ ਗੂੰਜ ਵਾਲੀਆਂ ਸਮੁੰਦਰ-ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਹਾਂ-ਭੇਰੀਆਂ ਵਾਂਗ ਗੱਜਦੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ।

Verse 122

रत्नौघ जलसन्नादं विषक्तमिव वायुना ।उत्पतन्तमिव क्रुद्धं यादोगणसमाकुलम् ।।।।ददृशुस्ते महोत्साह वाताहतजलाशयम् ।अनिलोद्धूतमाकाशे प्रवल्गन्त ममिवोर्मिभिः ।।।।

ਉਹ ਮਹਾਂ-ਉਤਸਾਹੀ ਯੋਧਿਆਂ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਉੱਤੇ ਜਲ-ਨਾਦ ਗੂੰਜਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਨੇ ਦਬਾ ਕੇ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ; ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਵਾਂਗ ਉੱਪਰ ਉੱਛਲਦਾ, ਜਲਚਰਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ; ਤੇਜ਼ ਪਵਨ ਨਾਲ ਧੱਕੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਇਕ ਤੋਂ ਇਕ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਛਲਾਂਗਾਂ ਮਾਰਦੀਆਂ ਜਾਪਦੀਆਂ ਸਨ।

Verse 123

रत्नौघ जलसन्नादं विषक्तमिव वायुना ।उत्पतन्तमिव क्रुद्धं यादोगणसमाकुलम् ।।6.4.122।।ददृशुस्ते महोत्साह वाताहतजलाशयम् ।अनिलोद्धूतमाकाशे प्रवल्गन्त ममिवोर्मिभिः ।।6.4.123।।

ਉਹ ਮਹੋਤਸਾਹੀ ਯੋਧਿਆਂ ਨੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਝੰਝੋੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸਮੁੰਦਰ ਵੇਖਿਆ—ਰਤਨਾਂ ਭਰੇ ਗਹਿਰਾਈਆਂ ਵਿਚੋਂ ਗੂੰਜਦਾ ਜਲ-ਨਾਦ ਕਰਦਾ, ਜਲਚਰਾਂ ਦੇ ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਇਆ ਜਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਸੁੱਟ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।

Verse 124

ततो विस्मयमापन्ना हरयो ददृशुर्हरयस्तदा ।भ्रान्तोर्मिजालसन्नादं प्रलोलमिव सागरम् ।।।।

ਫਿਰ ਹੈਰਾਨ ਹੋਏ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਗੁੰਝਲਦਾਰ, ਲੁੜਕਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਸ਼ੋਰ ਕਰਦਾ, ਬਹੁਤ ਬੇਚੈਨ ਤੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ, ਜਿਵੇਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਫ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।