Sarga 76
युद्धे अङ्गद-मैन्द-द्विविद-राक्षसयुद्धम्; कुम्भस्य प्रादुर्भावः तथा सुग्रीवेण पराभवः (Sarga 76: Angada and the Vanara chiefs battle Kampana, Prajaṅgha, Yūpākṣa, Śoṇitākṣa; Kumbha enters and is checked by Sugrīva)
युद्धकाण्ड
ਸਰਗ 76 ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਦੁਵੱਲੀ ਲੜਾਈਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਗਦ, ਜੋ ਨਾਇਕਾਂ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਯੁੱਧ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਸਨ, ਨੇ ਕੰਪਨ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ। ਸੱਟ ਲੱਗਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਅੰਗਦ ਨੇ ਸੰਭਲ ਕੇ ਇੱਕ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਦੇ ਵਾਰ ਨਾਲ ਕੰਪਨ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੋਣਿਤਕਸ਼, ਪ੍ਰਜੰਘ ਅਤੇ ਯੂਪਾਕਸ਼ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਅੰਗਦ ਦੇ ਮਾਮੇ, ਮੈੰਦ ਅਤੇ ਦਵਿਵਿਦ, ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਅੱਗੇ ਆਏ। ਰੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਚੱਟਾਨਾਂ ਨਾਲ ਹੋਈ ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜੰਘ ਅਤੇ ਯੂਪਾਕਸ਼ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਦਵਿਵਿਦ ਨੇ ਸ਼ੋਣਿਤਕਸ਼ ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਖਮੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁੰਭਕਰਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕੁੰਭ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦਾ ਹੌਂਸਲਾ ਵਧਾਇਆ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਤੀਰਅੰਦਾਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਜ਼ਖਮੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਵਾਨਰ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ ਦਖਲ ਦਿੱਤਾ, ਕੁੰਭ ਦਾ ਧਨੁਸ਼ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਮੱਲਯੁੱਧ ਲਈ ਲਲਕਾਰਿਆ। ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਪਸੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ ਇੱਕ ਵਜਰ ਵਰਗੇ ਮੁੱਕੇ ਨਾਲ ਕੁੰਭ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਕੰਬ ਗਈ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਡਰ ਫੈਲ ਗਿਆ।
Shlokas
Verse 1
प्रवृत्तेसङ्कुलेतस्मिन् घोरेवीरजनक्ष्ये ।अङ्गदःकम्पनंवीरमाससादरणोत्सुकः ।।।।
ਜਦੋਂ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਯੁੱਧ ਚੱਲ ਪਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਵੀਰ ਨਾਸ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਰਣ-ਉਤਸੁਕ ਅੰਗਦ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਕੰਪਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜਾ ਪਹੁੰਚਿਆ।
Verse 2
आहूयसोङ्गदंकोपात्ताडयामासवेगितः ।गदयाकम्पनःपूर्वं स चचालभृशाहतः ।।।।
ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਲਲਕਾਰ ਕੇ ਕੰਪਨ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਗਦਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਚੋਟ ਲੱਗਣ ਕਾਰਨ ਅੰਗਦ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਡੋਲ ਗਿਆ।
Verse 3
स संज्ञांप्राप्यतेजस्वीचिक्षेपशिखरंगिरेः ।अर्दितस्तत्प्रहारेणकम्पनःपतितोभुवि ।।।।
ਤੇਜਸਵੀ ਅੰਗਦ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਸੁੱਟ ਬੈਠਾ; ਉਸ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਕੁਚਲਿਆ ਕੰਪਨ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
Verse 4
ततस्तुकम्पनंदृष्टवाशोणिताक्षोहतंरणे ।रथेनाभ्यपतत् क्षिप्रंतत्राङ्गदमभीतवत् ।।।।
ਫਿਰ ਰਣ ਵਿੱਚ ਕੰਪਨ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਨਿਡਰ ਸ਼ੋਣਿਤਾਕਸ਼ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਉੱਥੇ ਦੌੜਿਆ ਜਿੱਥੇ ਅੰਗਦ ਖੜਾ ਸੀ।
Verse 5
सोङ्गदंनिशितैर्बाणैस्तदाविव्याधवेगितः ।शरीरदारणैस्तीक्ष्णैःकालाग्निसमविग्रहैः ।।।।क्षुरक्षुरप्रैर्नाराचैर्वत्सदन्तैश्शिलीमुखैः ।कर्णिशल्यविपाठैश्चबहुभिश्चशितैश्शरैः ।।।।
ਤਦੋਂ ਉਹ ਵੇਗ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਨੁਕੀਲੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹ ਗਿਆ—ਦੇਹ ਨੂੰ ਚੀਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਪ੍ਰਲਯ ਦੀ ਅੱਗ ਵਰਗੇ ਭਿਆਨਕ—ਅਤੇ ਖ਼ਸ਼ੁਰ, ਖ਼ਸ਼ੁਰਪ੍ਰ, ਨਾਰਾਚ, ਵਤਸਦੰਤ, ਸ਼ਿਲੀਮੁਖ, ਕਰ্ণੀ, ਸ਼ਲ੍ਯ, ਵਿਪਾਟ ਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਤਿੱਖੇ ਸ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 6
सोङ्गदंनिशितैर्बाणैस्तदाविव्याधवेगितः ।शरीरदारणैस्तीक्ष्णैःकालाग्निसमविग्रहैः ।।6.76.5।।क्षुरक्षुरप्रैर्नाराचैर्वत्सदन्तैश्शिलीमुखैः ।कर्णिशल्यविपाठैश्चबहुभिश्चशितैश्शरैः ।।6.76.6।।
ਤਦੋਂ ਉਹ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਤਿੱਖੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹ ਗਿਆ—ਦੇਹ ਚੀਰਨ ਵਾਲੇ, ਪ੍ਰਲਯਾਗਨੀ ਸਮਾਨ ਜਵਾਲਾਮਈ—ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰਬਾਣਾਂ ਨਾਲ: ਕ੍ਸ਼ੁਰ, ਕ੍ਸ਼ੁਰਪ੍ਰ, ਨਾਰਾਚ, ਵਤ੍ਸਦੰਤ, ਸ਼ਿਲੀਮੁਖ, ਕਰ੍ਣੀ, ਸ਼ਲ੍ਯ, ਵਿਪਾਠ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤੇ ਛੁਰੀ-ਧਾਰ ਤੀਰ।
Verse 7
अङ्गदःप्रतिविद्धाङ्गोवालिपुत्रःप्रतापवान् ।धनुरग्य्रंरथंबाणान्ममर्दतरसाबली ।।।।
ਪਰਤਾਪਵਾਨ ਵਾਲੀ-ਪੁੱਤਰ ਅੰਗਦ—ਅੰਗਾਂ ਤੇ ਘਾਵ ਲੱਗੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ—ਬਲੀ ਹੋ ਕੇ ਜੋਰ ਨਾਲ ਝਪਟਿਆ ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਧਨੁਸ਼, ਰਥ ਅਤੇ ਬਾਣਾਂ ਨੂੰ ਮਸਲ ਕੇ ਚੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 8
शोणिताक्षस्ततःक्षिप्रमसिचर्मसमाददे ।उत्पपातदिवंक्रुद्धोवेगवानविचारयन् ।।।।
ਤਦੋਂ ਸ਼ੋਣਿਤਾਕਸ਼ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਤਲਵਾਰ ਅਤੇ ਢਾਲ ਸੰਭਾਲੀ; ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਬਿਨਾ ਵਿਚਾਰੇ, ਮਹਾਂ ਵੇਗ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਛਾਲ ਮਾਰ ਗਿਆ।
Verse 9
तंक्षिप्रतरमाफ्लुत्यपरामृश्याङ्गदोबली ।करेणतस्यतंखङ्गंसमाच्छिद्यननाद च ।।।।
ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ, ਬਲੀ ਅੰਗਦ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜਕੜ ਲਿਆ; ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਕੱਟ ਕੇ ਡਾਹ ਦਿੱਤੀ, ਫਿਰ ਉੱਚੀ ਗੱਜਨਾ ਕੀਤੀ।
Verse 10
तस्यांसफलकेखडगंनिजघानततोऽङ्गदः ।यज्ञोपवीतवच्चैनंचिच्छेदकपिकुञ्जरः ।।।।
ਫਿਰ ਅੰਗਦ ਨੇ ਵੈਰੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੋਢੇ ਦੇ ਫਲਕ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਖੜਗ ਮਾਰੀ; ਅਤੇ ਕਪਿਕੁੰਜਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਦੀ ਰੇਖਾ ਵਾਂਗ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 11
तंप्रगृह्यमहाखडगंविनद्य च पुनःपुनः ।वालिपुत्रोऽभिदुद्रावरणशीर्षेपरानरीन् ।।।।
ਉਹ ਮਹਾਂ ਖੜਗ ਫੜ ਕੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਗੱਜਦਾ ਹੋਇਆ, ਵਾਲੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅੰਗਦ ਰਣ ਦੇ ਅੱਗੇਲੇ ਮੋਰਚੇ ਵਿੱਚ ਵੈਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਿਆ।
Verse 12
आयसींतुगदांप्रगृह्य स वीरःकनकाङ्गदः ।शोणिताक्षस्समाविध्यतमेवानुपपात ह ।।।।
ਪਰ ਕਨਕ-ਅੰਗਦਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਵੀਰ ਸ਼ੋਣਿਤਾਕਸ਼ ਨੇ ਲੋਹੇ ਦੀ ਗਦਾ ਫੜੀ, ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਸਾਧ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜ ਪਿਆ।
Verse 13
प्रजङ्घसहितोवीरोयूपाक्षस्तुततोबली ।रथेनाभिययौक्रुद्दोवालिपुत्रंमहाबलम् ।।।।
ਤਦ ਮਹਾਬਲੀ ਵੀਰ ਯੂਪਾਕ੍ਸ਼ ਪ੍ਰਜੰਘ ਸਮੇਤ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਵਾਲੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਬਲਵਾਨ ਅੰਗਦ ਉੱਤੇ ਧਾਵਾ ਬੋਲ ਕੇ ਆਕਰਮਣ ਕਰ ਬੈਠਾ।
Verse 14
तयोर्मध्येकपिश्रेष्ठश्शोणिताक्षप्रजङ्घयोः ।विशाखयोर्मध्यगतःपूर्णचन्द्रइवाभवत् ।।।।
ਸ਼ੋਣਿਤਾਕ੍ਸ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜੰਘ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕਪਿਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ ਖੜਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਾਖਾ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚ ਪੂਰਨ ਚੰਦਰਮਾ।
Verse 15
अङ्गदंपरिरक्षन्तौमैन्दोद्विविदएव च ।तस्यतस्थतुरभ्याशेपरस्परदिदृक्ष्या ।।।।
ਅੰਗਦ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਮੈੰਦ ਅਤੇ ਦ੍ਵਿਵਿਦ ਦੋਵੇਂ ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਖੜੇ ਰਹੇ; ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਮੋਹਰੇ ਉੱਤੇ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਤੱਕਦੇ ਹੋਏ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਵੀ ਸਾਵਧਾਨ ਨਿਗਾਹ ਰੱਖਦੇ ਸਨ।
Verse 16
भिपेतुर्महाकायाःप्रतियत्तामहाबलाः ।राक्षसावानरान् रोषादसिचर्मगदाधराः ।।।।
ਵੱਡੇ ਡੌਲ ਵਾਲੇ, ਮਹਾਬਲੀ ਰਾਖਸ਼ ਸਾਵਧਾਨ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵਾਨਰਾਂ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਏ; ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਤਲਵਾਰਾਂ, ਢਾਲਾਂ ਅਤੇ ਗਦਾਵਾਂ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ।
Verse 17
त्रयाणांवानरेन्द्राणांत्रिभीराक्षसपुङ्गवैः ।संसक्तानांमहद्युद्धमभवद्रोमहर्षणम् ।।।।
ਜਦ ਤਿੰਨ ਵਾਨਰੇੰਦਰ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਰਾਖਸ਼-ਪੁੰਗਵ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੁੱਥ ਗਏ, ਤਦ ਰੋਮਾਂਚ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇਕ ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਛਿੜ ਗਿਆ।
Verse 18
तेतुवृक्षान् समादायसम्प्रचिपुराहवे ।खडगेनप्रतिचिच्छेदतान् प्रजङ्घोमहाबलः ।।।।
ਤਦ ਯੁੱਧ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਹ ਦਰੱਖ਼ਤ ਚੁੱਕ ਕੇ ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਣ ਲੱਗੇ; ਪਰ ਮਹਾਬਲੀ ਪ੍ਰਜੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਖੜਗ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ।
Verse 19
रथानश्वान् द्रुमैश्शैलैस्तेप्रचिक्षिपुराहवे ।शरौघैःप्रतिचिच्छेदतान्यूपाक्षोनिशाचरः ।।।।
ਉਸ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰਥਾਂ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਤੇ ਚੱਟਾਨਾਂ ਸੁੱਟਣ ਲੱਗੇ; ਪਰ ਨਿਸ਼ਾਚਰ ਯੂਪਾਕ੍ਸ਼ ਨੇ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਘਣੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 20
सृष्टाव्निविदमैन्दाभ्यांद्रुमानुत्पाट्यवीर्यवान् ।बभञ्जगदयामध्येशोणिताक्षःप्रतापवान् ।।।।
ਦ੍ਵਿਵਿਦ ਅਤੇ ਮੈੰਦ ਵੱਲੋਂ ਸੁੱਟੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀਰਯਵਾਨ ਸ਼ੋਣਿਤਾਕ੍ਸ਼ ਨੇ ਉਖਾੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਗਦਾ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਚਕਨਾਚੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 21
उद्यम्यविपुलंखडगंपरमर्मनिकृन्तनम् ।प्रजङ्घोवालिपुत्रायअभिदुद्राववेगितः ।।।।
ਪਰਮ ਮਰਮਾਂ ਨੂੰ ਚੀਰ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖੜਗ ਚੁੱਕ ਕੇ ਪ੍ਰਜੰਘ ਵੈਗ ਨਾਲ ਵਾਲੀ-ਪੁੱਤਰ ਅੰਗਦ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਿਆ।
Verse 22
तमभ्याशगतंदृष्टवावानरेन्द्रोमहाबलः ।आजघानाश्वकर्णेनद्रुमेणातिबलस्तदा ।।।।
ਉਸ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਵਾਨਰ ਰਾਜ ਨੇ ਅਸ਼ਵਕਰਣ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨਾਲ ਉਸ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਵਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 23
बाहुंचास्यसनिस्त्रिंशमाजघान स मुष्टिना ।वालिपुत्रस्यघातेन स पपातक्षितावसिः ।।।।
ਵਾਲੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਤਲਵਾਰ ਫੜੀ ਬਾਂਹ 'ਤੇ ਮੁੱਕਾ ਮਾਰਿਆ; ਅੰਗਦ ਦੇ ਵਾਰ ਨਾਲ ਤਲਵਾਰ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ।
Verse 24
तंदृष्टवापतितंभूमौखङ्गमुलसन्निभम् ।मुष्टिंसम्वर्तयामासवज्रकल्पंमहाबलः ।।।।
ਉਸ ਮੂਸਲ ਵਰਗੀ ਤਲਵਾਰ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਮਹਾਂਬਲੀ ਨੇ ਵਜਰ ਵਰਗਾ ਸਖ਼ਤ ਮੁੱਕਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ।
Verse 25
स ललाटेमहावीर्यमङ्गदंवानरर्षभम् ।आजघानमहातेजास्समुहूर्तंचचाल ह ।।।।
ਉਸ ਤੇਜੱਸਵੀ ਯੋਧੇ ਨੇ ਵਾਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਹਾਂਬਲੀ ਅੰਗਦ ਦੇ ਮੱਥੇ 'ਤੇ ਵਾਰ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਅੰਗਦ ਹਿੱਲ ਗਿਆ।
Verse 26
स संज्ञांप्राप्यतेजस्वीवालिपुत्रःप्रतापवान् ।प्रजङ्घस्यशिरःकायातखङ्गेनपातयत्क्षितौ ।।।।
ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਵਾਲੀ ਦੇ ਤੇਜੱਸਵੀ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜੰਘ ਦਾ ਸਿਰ ਧੜ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ।
Verse 27
स यूपाक्षोऽश्रुपूर्णाक्षःपितृव्येनिहतेरणे ।अवरुह्यरथात्क्षिप्रंक्षीणेषुखङ्गमाददे ।।।।
ਰਣ ਵਿੱਚ ਪਿਤ੍ਰਵ੍ਯ ਦੇ ਨਿਹਤ ਹੋਣ ਤੇ ਯੂਪਾਕ੍ਸ਼ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ; ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਰਥ ਤੋਂ ਉਤਰਿਆ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਬਾਣ ਮੁੱਕ ਗਏ ਤਾਂ ਤਲਵਾਰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਈ।
Verse 28
तमापतन्तंसम्प्रेक्ष्ययूपाक्षंद्विविदस्त्वरन् ।आजघानोरसिक्रुद्धोजग्राह च बलाद्बली ।।।।
ਯੂਪਾਕ੍ਸ਼ ਨੂੰ ਧਾਵਾਂ ਮਾਰਦਾ ਵੇਖ ਦ੍ਵਿਵਿਦ ਤੁਰੰਤ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ; ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸੀਨੇ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਬਲਪੂਰਵਕ ਉਸ ਨੂੰ ਜਕੜ ਲਿਆ।
Verse 29
गृहीतंभ्रातरंदृष्टवाशोणिताक्षोमहाबलः ।आजघानगदाग्रेणवक्षसिद्विविदंततः ।।।।
ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਮਹਾਬਲੀ ਸ਼ੋਣਿਤਾਕ੍ਸ਼ ਨੇ ਤਦ ਗਦਾ ਦੇ ਅਗਲੇ ਭਾਗ ਨਾਲ ਦ੍ਵਿਵਿਦ ਦੇ ਸੀਨੇ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 30
स गदाभिहतस्तेनसञ्चचालमहाबलः ।उद्यता च पुनस्तस्यजहारद्विविदोगदाम् ।।।।
ਉਸ ਗਦਾ ਦੇ ਵਾਰ ਨਾਲ ਮਹਾਬਲੀ ਦ੍ਵਿਵਿਦ ਡੋਲ ਗਿਆ; ਪਰ ਸੰਭਲ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਵਿਰੋਧੀ ਦੀ ਉੱਠੀ ਹੋਈ ਗਦਾ ਮੁੜ ਛੀਨ ਲਈ।
Verse 31
तस्मिन्नन्तरेमैन्दोवीरोवानरयूथपः ।यूपाक्षंताडयामासतलेनोरसिवीर्यवान् ।।।।
ਇਸੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਵੀਰ ਵਾਨਰ-ਯੂਥਪ ਮੈੰਦ ਨੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਯੂਪਾਕ੍ਸ਼ ਦੇ ਵਕਸ਼ਸਥਲ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਹਥੇਲੀ ਨਾਲ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 32
तौशोणिताक्ष्यूपाक्षौप्लवङ्गाभ्यांतरस्विनौ ।चक्रतुस्समरेतीव्रमाकर्षोत्पाटनंभृशम् ।।।।
ਫਿਰ ਉਗ੍ਰ ਅਤੇ ਬੇਤਾਬ ਸ਼ੋਣਿਤਾਕ੍ਸ਼ ਅਤੇ ਯੂਪਾਕ੍ਸ਼ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੋ ਵਾਨਰ-ਵੀਰਾਂ ਨਾਲ ਰਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਠੋਰ ਖਿੱਚਤਾਣ ਅਤੇ ਪਟਕਣ-ਉਖਾੜਣ ਵਾਲੀ ਘਮਾਸਾਨ ਗੁੱਥਮਗੁੱਥਾ ਕੀਤੀ।
Verse 33
द्विविदश्शोणिताक्षंतुविददारनखैर्मुखै ।निष्पिपेष च वेगेनक्षितावाविध्यवीर्यवान् ।।।।
ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਦ੍ਵਿਵਿਦ ਨੇ ਸ਼ੋਣਿਤਾਕ੍ਸ਼ ਦੇ ਮੁਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਖਾਂ ਅਤੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ; ਫਿਰ ਵੇਗ ਧਾਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਟਕ ਕੇ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ।
Verse 34
पाक्षमभिसङ्कृद्धो मैन्दो वानरयूथपः ।पीडयामासबाहुभ्यांसपपातहतःक्षितौ ।।।।
ਪਾਕ੍ਸ਼ ਉੱਤੇ ਅਤਿ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵਾਨਰ-ਯੂਥਪ ਮੈੰਦ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਾਹਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਜਕੜ ਕੇ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ; ਹਤ ਪਾਕ੍ਸ਼ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
Verse 35
हतप्रवीराव्यथिताराक्षसेन्द्रचमूस्तदा ।जगामाभिमुखीसातुकुम्भकर्णसुतोयतः ।।।।
ਤਦ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸ-ਰਾਜ ਦੀ ਸੈਨਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵੀਰ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਪੰਕਤੀਆਂ ਡੋਲ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਕੂੰਭਕਰਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜਿੱਥੇ ਰਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਸੀ ਉਸੇ ਪਾਸੇ ਅੱਗੇ ਵਧੀ।
Verse 36
आपततनीं च वेगेनकुम्भस्तांसान्त्वयच्चमूम् ।अथोत्कष्टंमहावीर्यैर्लब्धलक्ष्यैःप्लवङ्गमैः ।।।।निपातितमहावीरांदृष्टवारक्षश्चमूंततः ।कुम्भःप्रचक्रेतेजस्वीरणेकर्मसुदुष्करम् ।।।।
ਵੇਗ ਨਾਲ ਡੋਲਦੀ ਰਾਕਸ਼ਸ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਕੁੰਭ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਸਾਧ ਕੇ ਪ੍ਰਬਲ ਵਾਨਰ-ਵੀਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਹਾਵੀਰਾਂ ਦੇ ਡਿੱਗ ਪੈਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਤੇਜਸਵੀ ਕੁੰਭ ਨੇ ਰਣ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਕਰ ਕਰਤੱਬ ਦਾ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ।
Verse 37
आपततनीं च वेगेनकुम्भस्तांसान्त्वयच्चमूम् ।अथोत्कष्टंमहावीर्यैर्लब्धलक्ष्यैःप्लवङ्गमैः ।।6.76.36।।निपातितमहावीरांदृष्टवारक्षश्चमूंततः ।कुम्भःप्रचक्रेतेजस्वीरणेकर्मसुदुष्करम् ।।6.76.37।।
ਵੇਗ ਨਾਲ ਡੋਲ ਰਹੀ ਰਾਕਸ਼ਸ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਕੁੰਭ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਹੌਸਲਾ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਬਲ ਵਾਨਰ-ਯੋਧਿਆਂ ਨੇ ਬੜਤਰੀ ਪਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਹਾਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਤੇਜਸਵੀ ਕੁੰਭ ਨੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਕਠਿਨ ਉਪਰਾਲਾ ਚਲਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 38
स धनुर्धन्विनांश्रेष्ठःप्रगृह्यसुसमाहितः ।मुमोचाशीविषप्रख्यान्शरान्देहविदारणान् ।।।।
ਧਨੁਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਉਸ ਨੇ ਪੂਰੀ ਇਕਾਗ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਧਨੁਸ਼ ਸੰਭਾਲਿਆ ਅਤੇ ਆਸ਼ੀਵਿਸ਼ ਸੱਪ ਵਰਗੇ ਭਿਆਨਕ, ਦੇਹ ਨੂੰ ਚੀਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਤੀਰ ਛੱਡੇ।
Verse 39
तस्यतच्छुशुभेभूयस्सशरंधनुरुत्तमम् ।विद्युदैरावतार्चिष्मद्िद्वतीयेन्द्रधनुर्यथा ।।।।
ਤਦ ਉਸ ਦਾ ਉੱਤਮ ਧਨੁਸ਼, ਤੀਰ ਚੜ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਹੋਰ ਵੀ ਚਮਕ ਉਠਿਆ—ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ ਦਮਕਦੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ—ਇੰਦਰਧਨੁਸ਼ ਜਿਹਾ, ਜਿਵੇਂ ਦੂਜਾ ਇੰਦਰਧਨੁਸ਼।
Verse 40
आकर्णाकृष्टमुक्तेनजघानद्विविदंतदा ।तेनहाटकपुङ्खेनपत्रतिणापत्त्रवाससा ।।।।
ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਕੰਨ ਤੱਕ ਖਿੱਚ ਕੇ ਛੱਡੇ ਬਾਣ ਨਾਲ ਦ੍ਵਿਵਿਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕੀਤਾ—ਸੁਵਰਨ ਪੁੰਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਪੰਖੜੀਆਂ ਵਾਲਾ, ਸੰਹਾਰ ਲਈ ਪ੍ਰਯੁਕਤ ਤੀਰ।
Verse 41
सहसाभिहतस्तेनविप्रमुक्तपदस्स्फुरन् ।निपपाताद्रिकूटाभोविह्वलन् प्लवगोत्तमः ।।।।
ਉਸ ਦੇ ਅਚਾਨਕ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਆਹਤ ਦ੍ਵਿਵਿਦ—ਵਾਨਰ ਯੋਧਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਗ੍ਰਗਣ੍ਯ—ਕੰਬਦਾ ਹੋਇਆ, ਪੈਰ ਢਿੱਲੇ ਪੈ ਗਏ, ਅਤੇ ਵਿਹਵਲ ਹੋ ਕੇ ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀ ਵਾਂਗ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
Verse 42
मन्दस्तुभ्रातरंभग्नंदृष्टवातत्रमहाहवे ।लभिदुद्राववेगेनप्रगृह्यमहतींशिलाम् ।।।।
ਉਸ ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਡਿੱਗਿਆ ਦੇਖ ਕੇ ਮੈੰਦ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਦੌੜਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਚੱਟਾਨ ਚੁੱਕ ਲਈ।
Verse 43
तांशिलांतुप्रचिक्षेपराक्षसायमहाबलः ।बिभेदतांशिलांकुम्भःप्रसन्नैःपञ्चभिश्शरैः ।।।।
ਮਹਾਬਲੀ ਮੈੰਦ ਨੇ ਉਹ ਚੱਟਾਨ ਰਾਖਸ਼ਸ ਵੱਲ ਸੁੱਟੀ; ਪਰ ਕੁੰਭ ਨੇ ਤਿੱਖੇ ਪੰਜ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਚੱਟਾਨ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 44
सन्धायचान्यंसुमुखंशरमाशीविषोपमम् ।आजघानमहातेजावक्षसिद्विविदाग्रजम् ।।।।
ਫਿਰ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਕੁੰਭ ਨੇ ਹੋਰ ਇੱਕ ਸੁਘੜ ਤੀਰ—ਆਸ਼ੀਵਿਸ਼ ਵਰਗਾ ਘਾਤਕ—ਸੰਧਾਨ ਕਰਕੇ ਦ੍ਵਿਵਿਦ ਦੇ ਅਗ੍ਰਜ ਦੀ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 45
स तुतेनप्रहारेणमैन्दोवानरयूथपः ।मर्मण्यभिहतस्तेनपपा त भुविमूर्छितः ।।।।
ਉਸ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਮਰਮ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਘਾਇਲ ਹੋਇਆ ਵਾਨਰ-ਯੂਥਪ ਮੈੰਦੋ ਮੂਰਛਿਤ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
Verse 46
अङ्गदोमातुलौदृष्टवापथितौतुमहाबलौ ।अभिदुद्राववेगेनकुम्भमुद्यतकार्मुकम् ।।।।
ਆਪਣੇ ਦੋ ਮਹਾਬਲੀ ਮਾਮਿਆਂ ਨੂੰ ਡਿੱਗਿਆ ਵੇਖ ਕੇ ਅੰਗਦ, ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਕੁੰਭ ਵੱਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੌੜ ਪਿਆ।
Verse 47
तमापतन्तंविव्याधकुम्भःपञ्चभिरायसैः ।त्रिभिश्चान्यैश्शितैर्बाणैर्मातङ्गमिवतोमरैः ।।।।
ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਵੇਖ ਕੁੰਭ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਜ ਲੋਹੇ ਦੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤਿੰਨ ਤਿੱਖੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ—ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਤੋਮਰ ਲੱਗਣ।
Verse 48
सोऽङ्गदंविविधैभिर्बाणैःकुम्भोविव्याथवीर्यवान् ।अकुण्ठधारैर्निशितैस्तीक्ष्णैःकनकभूषणैः ।।।।
ਵੀਰਯਵਾਨ ਕੁੰਭ ਨੇ ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਕੀਤਾ—ਤਿੱਖੇ, ਅਕੁੰਠ ਧਾਰ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ।
Verse 49
अङ्गदःप्रतिविद्धाङ्गोवालिपुत्रो न कम्पते ।शिलापादपवर्षाणितस्यमूर्ध्निववर्ष ह ।।।।
ਦੇਹ ਵਿੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਵਾਲੀ-ਪੁੱਤਰ ਅੰਗਦ ਡੋਲਿਆ ਨਹੀਂ; ਉਸ ਨੇ ਕੁੰਭ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਚਟਾਨਾਂ ਅਤੇ ਜੜ੍ਹੋਂ ਉਖੜੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
Verse 50
स प्रचिच्छेदतान् सर्वान् बिभेद च पुनश्शिलाः ।कुम्भकर्णात्मजश्रशीमान् वालिपुत्त्रसमीरितान् ।।।।
ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਕੁੰਭਕਰਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਵਾਲੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵੱਲੋਂ ਸੁੱਟੀਆਂ ਉਹ ਸਭ ਚੀਜ਼ਾਂ ਕੱਟ ਕੇ ਡਾਹ ਦਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਚੱਟਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤੋੜ ਕੇ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 51
आपतन्तं च ससम्प्रेक्ष्यकुम्भोवानरयूथपम् ।भ्रुवोर्विव्याथबाणाभ्यामुल्काभ्यामिवकुञ्जरम् ।।।।
ਵਾਨਰ ਯੂਥਪ ਕੁੰਭ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵੱਲ ਦੌੜਦਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਕੁੰਭ ਨੇ ਦੋ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਭੌਂਹਾਂ ਵਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤੀਆਂ—ਜਿਵੇਂ ਦੋ ਸੜਦੀਆਂ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲੱਕੜੀਆਂ ਨਾਲ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇ।
Verse 52
तस्यसुस्रावरुधिरंपिहितेचास्यलोचने ।अङ्गदःपाणिनानेत्रेपिधायरुधिरोक्षिते ।।।।सालमासन्नमेकेनपरिजग्राहपाणिवा ।
ਉਸ ਦਾ ਲਹੂ ਵਹਿਣ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਢੱਕ ਗਈਆਂ। ਅੰਗਦ ਨੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਨੇੜੇ ਖੜ੍ਹਾ ਸਾਲ ਦਾ ਰੁੱਖ ਫੜ ਲਿਆ।
Verse 53
सम्पीड्यरसिचास्कन्धम् करेणाभिनिवेश्य च ।।।।किञ्चिदभ्यवनम्यैनमुन्ममाथयथागजः ।
ਰੁੱਖ ਦੇ ਤਣੇ ਨੂੰ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਦਬਾ ਕੇ ਅਤੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਝੁਕਾਇਆ; ਫਿਰ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹ ਸਮੇਤ ਉਖਾੜ ਲਿਆ।
Verse 54
तमिन्द्रकेतुप्रतिमंवृक्षंमन्दरसन्निभम् ।।।।समुत्सृजन्तंवेगेनपश्यतांसर्वरक्षसाम् ।
ਸਾਰੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਵੇਖਦਿਆਂ, ਉਸਨੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਝੰਡੇ ਵਰਗਾ ਅਤੇ ਮੰਦਰਾਚਲ ਪਰਬਤ ਵਰਗਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੁੱਖ ਪੂਰੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਸੁੱਟਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ।
Verse 55
सबिभेदशितैर्बाणैस्सप्तभिःकायभेदनैः ।।।।अङ्गदोविव्यधेऽभीक्षणंससादचमुमोह च ।
ਉਸ (ਕੁੰਭ) ਨੇ ਸੱਤ ਤਿੱਖੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਸਰੀਰ ਵਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ। ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪੀੜ ਹੋਈ; ਉਹ ਲੜਖੜਾਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 56
अङ्गदंव्यथितंदृष्टवासीदन्तमिवसागरम् ।।।।दुरासदंहरिश्रेष्ठंरामायन्येन्यवेदयन् ।
ਵਾਨਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਪੀੜ ਨਾਲ ਤੜਫਦਾ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਡੁੱਬਦਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਖਬਰ ਦਿੱਤੀ।
Verse 57
रामस्तुव्यथितंश्रुत्वावालिपुत्त्रंरणाजरे ।।।।व्यादिदेशहरिश्रेष्ठान्जाम्बवत्प्रमुखांस्ततः ।
ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਵਾਲੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਇਆ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਜਾਮਬਵਾਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ।
Verse 58
तेतुवानरशार्दूलाश्श्रुत्वारामस्यशासनम् ।।।।अभिपेतुस्सुसङ्कृद्धाःकुम्भमुद्यतकार्मुकम् ।
ਰਾਮ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗੇ ਵਾਨਰ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਕਮਾਨ ਚੁੱਕੀ ਖੜ੍ਹੇ ਕੁੰਭ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਦੌੜੇ।
Verse 59
ततोद्रुमशिलाहस्ताःकोपसंरक्तलोचनाः ।।।।रिरक्षिषन्तोऽभ्यपतन्नङ्गदंवानरर्षभाः ।
ਤਦੋਂ ਵ੍ਰਿਖ਼ਾਂ ਤੇ ਚਟਾਨਾਂ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਧਾਰੇ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋਈਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਬਲਵਾਨ ਵਾਨਰ-ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਅੰਗਦ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਝਪਟ ਪਏ।
Verse 60
जाम्बवांश्चसुषेणश्चवेगदर्शी च वानरः ।।।।कुम्भकर्णात्मजंवीरंक्रुद्धास्समभिदुद्रुवुः ।
ਜਾਮ੍ਬਵਾਨ, ਸੁਸ਼ੇਣ, ਵੇਗਦਰਸ਼ੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹਾਦੁਰ ਵਾਨਰ ਯੋਧੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਕੁੰਭਕਰਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਉਸ ਵੀਰ ਉੱਤੇ ਇਕੱਠੇ ਧਾਵਾ ਬੋਲ ਪਏ।
Verse 61
समीक्ष्यापततस्तांस्तुवानरेन्द्रान् महाबलान् ।।।।आववारशरौघेणनगेनेवजलाशयम् ।
ਉਹਨਾਂ ਮਹਾਬਲੀ ਵਾਨਰ-ਇੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਆਉਂਦਿਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਕੁੰਭ ਨੇ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਘਣੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਤੇਜ਼ ਵਹਿੰਦੇ ਸੈਲਾਬ ਦੇ ਰਾਹ ਨੂੰ ਅਟਕਾ ਦੇਵੇ।
Verse 62
तस्यबाणपथंप्राप्य न शेकुरतिवर्तितुम् ।।।।वानरेन्द्रामहात्मानोवेलामिवमहादधिः ।
ਉਸ ਦੇ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਵਾਨਰ-ਇੰਦਰ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਲੰਘ ਸਕੇ—ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਸਾਗਰ ਆਪਣੀ ਤਟਰੇਖਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਨਹੀਂ ਵੱਧ ਸਕਦਾ।
Verse 63
तांस्तुदृष्टवाहरिगणान् शरवृष्टिभिरर्दितान् ।।।।अङ्गदंपृष्ठतःकृत्वाभ्रातृजंप्लवगेश्वरः ।भिदुद्राववेगेनसुग्रीवःकुम्भमाहवे ।।।।शैलसानुचरंनागंवेगवानिवकेसरी ।
ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਪਲਵਗੇਸ਼ਵਰ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਕੁੰਭ ਉੱਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਪਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦੇ ਹਾਥੀ ਉੱਤੇ ਵੇਗਵਾਨ ਕੇਸਰੀ ਸਿੰਘ ਝਪਟਦਾ ਹੈ।
Verse 64
तांस्तुदृष्टवाहरिगणान् शरवृष्टिभिरर्दितान् ।।6.76.63।।अङ्गदंपृष्ठतःकृत्वाभ्रातृजंप्लवगेश्वरः ।भिदुद्राववेगेनसुग्रीवःकुम्भमाहवे ।।6.76.64।।शैलसानुचरंनागंवेगवानिवकेसरी ।
ਦੱਖਣੀ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੀ ਬਾਤ ਦੁਹਰਾਈ ਗਈ ਹੈ: ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਕੁੰਭ ਉੱਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚੜ੍ਹ ਦੌੜਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜੀ ਹਾਥੀ ਉੱਤੇ ਵੇਗਵਾਨ ਕੇਸਰੀ ਸਿੰਘ ਝਪਟਦਾ ਹੈ।
Verse 65
उत्पाट्य च महाशैलनश्वकर्णान्दवान्बहून् ।।।।अन्यांश्चविविधान्ववृक्षाचिक्षेपचिमहाबलः ।
ਫਿਰ ਮਹਾਬਲੀ ਨੇ ਅਸ਼ਵਕਰਨ ਆਦਿ ਬਹੁਤੇ ਵੱਡੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਰੁੱਖ ਜੜ੍ਹਾਂ ਸਮੇਤ ਉਖਾੜ ਕੇ ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਵੱਲ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ।
Verse 66
तांछादयन्तीमाकाशंवृक्षवृष्टिंदुरासदाम् ।।।।कुम्भकर्णात्मजश्शीघ्रंचिच्छेदनिशितैश्शरैः ।
ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਨੇੜੇ ਜਾਣ ਔਖੀ ਉਸ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨੂੰ ਕੁੰਭਕਰਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਤਿੱਖੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਛੇਤੀ ਹੀ ਕੱਟ ਕੇ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 67
अभिलक्षेणतीव्रेणकुम्भेननिशितैश्शरैः ।।।।अचितास्तेद्रुमारेजुर्यथाघोराषतघ्नयः ।
ਕੁੰਭ ਦੇ ਤੀਖੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਨਾਲ ਛੱਡੇ ਤਿੱਖੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਦਰੱਖ਼ਤ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਜੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਚਮਕਣ ਲੱਗੇ—ਜਿਵੇਂ ਭਿਆਨਕ ਸ਼ਤਘਨੀ ਹਥਿਆਰ ਚਮਕਦੇ ਹਨ।
Verse 68
द्रुमवर्षंतुसञ्छिन्नंदृष्टवाकुम्भोनवीर्यवान् ।।।।वानराधिपति: शीमान्महासत्त्वो न विव्यथे ।
ਕੁੰਭ ਨੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨੂੰ ਚੀਰ-ਫਾੜ ਦਿੱਤਾ—ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ, ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ, ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਵਾਨਰਾਧਿਪਤੀ ਮਹਾਸੱਤਵਾਨ (ਸੁਗ੍ਰੀਵ) ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਨਾ ਡੋਲਿਆ।
Verse 69
निर्भिद्यमानस्सहसासहमानश्चतान् शरान् ।।।।कुम्भस्यधनुराक्षिप्यबभञ्जेन्द्रधनुष्प्रभम् ।
ਦੇਹ ਛਿਦਰਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੱਥਾਪਿ ਉਹ ਬਾਣ ਸਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ, ਅਚਾਨਕ ਕੁੰਭ ਦਾ ਇੰਦਰਧਨੁਸ਼ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾ ਧਨੁਸ਼ ਫੜ ਕੇ ਤੋੜ ਬੈਠਾ।
Verse 70
अवफ्लुत्यततश्शीघ्रंकृत्वाकर्मसुदुष्करम् ।।।।अब्रवीत्कुपितःकुम्भंभग्नशृङ्गमिवद्विपम् ।
ਫਿਰ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਕਰ ਕਰਤੱਬ ਕਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਟੁੱਟੇ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੇ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਖੜ੍ਹੇ ਕੁੰਭ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ।
Verse 71
निकुम्भाग्रजवीर्यंतेबाणवेगवदद्भुतम् ।।।।सन्नतिश्चप्रभावश्चतववारावणस्यवा ।
ਹੇ ਨਿਕੁੰਭ ਦੇ ਅਗ੍ਰਜ! ਤੇਰਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ—ਬਾਣਾਂ ਦੇ ਵੇਗ ਵਰਗਾ ਅਦਭੁਤ—ਤੇਰੀ ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਤੇਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵ; ਇਹ ਸਭ ਤੇਰੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਰਾਵਣ ਦੇ, ਦੋਹਾਂ ਵਰਗੇ ਹੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਨ।
Verse 72
प्रह्लादबलिवृत्रघ्नकुभेरवरुणोपम ।।।।एकस्त्वमनुजातोऽसिपितरंबलवृत्ततः ।
ਪ੍ਰਹਲਾਦ, ਬਲੀ, ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਘਨ ਇੰਦਰ, ਕੁਬੇਰ ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਵਰਗਾ ਤੇਰਾ ਬਲ ਹੈ; ਅਤੇ ਤੂੰ ਹੀ ਇਕੱਲਾ ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਲ ਤੇ ਕਾਯੇ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਜਨਮਿਆ ਹੈਂ।
Verse 73
त्वामेवैकंमहाबाहुंचापहस्तमरिन्दमम् ।।।।त्रिदशानातिवर्तन्तेजितेन्द्रियमिवाधयः ।विक्रमस्वमहाबुद्धे कर्माणिममपश्यतः ।।।।
ਮਹਾਬਾਹੁ, ਧਨੁਸ਼-ਹੱਥ, ਅਰਿੰਦਮ—ਤੂੰ ਹੀ ਇਕੱਲਾ ਐਸਾ ਹੈਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਜਿਤੇੰਦ੍ਰੀ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਵਿਆਧੀਆਂ ਦਬਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸ ਲਈ, ਮਹਾਬੁੱਧੇ, ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਆਪਣਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਤੇ ਕਰਤੱਬ ਵਿਖਾ!
Verse 74
त्वामेवैकंमहाबाहुंचापहस्तमरिन्दमम् ।।6.76.73।।त्रिदशानातिवर्तन्तेजितेन्द्रियमिवाधयः ।विक्रमस्वमहाबुद्धे कर्माणिममपश्यतः ।।6.76.74।।
ਮਹਾਬਾਹੁ, ਧਨੁਸ਼-ਹੱਥ, ਅਰਿੰਦਮ—ਤੂੰ ਹੀ ਇਕੱਲਾ ਐਸਾ ਹੈਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਮਾਤ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਜਿਤੇੰਦ੍ਰੀ ਨੂੰ ਵਿਆਧੀਆਂ ਜਿੱਤ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀਆਂ। ਇਸ ਲਈ, ਮਹਾਬੁੱਧੇ, ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਤੇ ਕਰਤੱਬ ਵਿਖਾ!
Verse 75
वरदानापतितृव्यस्तेसहतेदेवदानवान् ।कुम्भकर्णस्तुवीर्येणसहते च सुरासुरान् ।।।।
ਵਰਦਾਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਪਿਤ੍ਰਵ੍ਯ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਹਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕੁੰਭਕਰਣ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਵੀਰਤਾ-ਬਲ ਨਾਲ ਸੁਰਾਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਸਹਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 76
ततःकुम्भस्तुसुग्रीवंबाहुभ्यांजगृहेतदा ।गजाविवाहितमदौनिश्श्वसन्तौमुहुर्मुहु 76.81।।अन्योन्यगात्रग्रथितौकर्षन्तावितरेतरम् ।सधूमांमुखतोज्वालांविसृजन्तौपरिश्रमात् ।।6.76.82।।
ਤਦ ਕੁੰਭ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਜਕੜ ਲਿਆ। ਮਸਤ ਹਾਥੀਆਂ ਵਾਂਗ ਉਹ ਅੰਗ-ਅੰਗ ਗੂੰਥ ਕੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਘਸੀਟਦੇ, ਭਾਰੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਰਹੇ; ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਜਵਾਲਾ ਵਰਗਾ ਸਾਹ ਨਿਕਲਦਾ ਦਿੱਸਦਾ ਸੀ।
Verse 77
महाविमर्दंसमरेमयासहतवाद्भुतम् ।अद्यभूतानिपश्यन्तुशक्रशम्बरयोरिव ।।।।
ਅੱਜ ਸਭ ਭੂਤ-ਪ੍ਰਾਣੀ ਤੂੰ ਅਤੇ ਮੈਂ ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਮਹਾ-ਟੱਕਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਵੇਖਣ—ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਕ੍ਰ ਅਤੇ ਸ਼ੰਬਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਯੁੱਧ ਸੀ।
Verse 78
कृतमप्रतिमंकर्मदर्शितंचास्त्रकौशलम् ।पातिताहरिवीराश्चत्वयावैभीमविक्रमाः ।।।।
ਤੂੰ ਬੇਮਿਸਾਲ ਕਰਤਬ ਕਰ ਵਿਖਾਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਕੌਸ਼ਲ ਵੀ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ; ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਅਨੇਕ ਹਰਿ-ਵੀਰ ਤੂੰ ਡਾਹ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।
Verse 79
उपालम्भभयाच्चापिनासिवीरमयाहतः ।कृतकर्मपरिश्रान्तोविश्रान्तःपश्यमेबलम् ।।।।
ਹੇ ਵੀਰ, ਉਪਾਲੰਭ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਨਹੀਂ—ਕਿਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਿੰਦਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ‘ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ’। ਤੂੰ ਕਰਤਬ ਕਰ ਕੇ ਥੱਕ ਗਿਆ ਹੈਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ; ਹੁਣ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਪਿੱਛੋਂ ਮੇਰਾ ਬਲ ਵੇਖ।
Verse 80
तेनसुग्रीववाक्येनसावमानेनमानितः ।अग्नेराज्याहुतस्येवतेजस्तस्याभ्यवर्धत ।।।।
ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਉਹ ਬਚਨ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿਰਸਕਾਰ ਦੀ ਛਾਂ ਵੀ ਸੀ ਤੇ ਉਕਸਾਵਾ ਵੀ—ਉਸ ਨੂੰ ਚੁਭ ਗਏ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਤੇਜ ਘਿਉ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਨਾਲ ਹੋਰ ਭੜਕਦੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਵਧ ਗਿਆ।
Verse 81
तेनसुग्रीववाक्येनसावमानेनमानितः ।अग्नेराज्याहुतस्येवतेजस्तस्याभ्यवर्धत ।।6.76.80।।
ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਣ ਦੇ ਨਾਲ ਅਵਮਾਨ ਦੀ ਛਾਂ ਵੀ ਸੀ—ਉਹ ਚੁਭਿਆ ਤੇ ਉਕਸਾਇਆ ਗਿਆ; ਉਸ ਦਾ ਤੇਜ ਘੀ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਨਾਲ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਹੋਰ ਭੜਕ ਉਠਿਆ।
Verse 82
ततःकुम्भस्तुसुग्रीवंबाहुभ्यांजगृहेतदा ।गजाविवाहितमदौनिश्श्वसन्तौमुहुर्मुहु 76.81।।अन्योन्यगात्रग्रथितौकर्षन्तावितरेतरम् ।सधूमांमुखतोज्वालांविसृजन्तौपरिश्रमात् ।।।।
ਫਿਰ ਕੁੰਭ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਜਕੜ ਲਿਆ। ਮਸਤ ਹਾਥੀਆਂ ਵਾਂਗ ਦੋਵੇਂ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲ ਅੰਗ ਗੂੰਥ ਕੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦੇ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਭਾਰੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ; ਅਤੇ ਅਤਿ-ਪਰਿਸ਼੍ਰਮ ਨਾਲ ਮੂੰਹੋਂ ਧੂੰਏਂ ਮਿਲੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਛੱਡਦੇ ਰਹੇ।
Verse 83
तयोःपादाभिघाताच्चनिमग्नाचाभवन्महि ।व्याघूर्णिततरङ्गश्चचुक्षुभेवरुणालयः ।।।।
ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਜਿਵੇਂ ਧੱਸ ਗਈ; ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਦਾ ਆਲਯ ਸਮੁੰਦਰ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਭਿਆਨਕ ਘੁੰਮਰਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ।
Verse 84
ततःकुम्भंसमुत्क्षिप्यसुग्रीवोलवणाम्भसि ।पातयामासवेगेनदर्शयन्नुदधेस्तलम् ।।।।
ਫਿਰ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਕੁੰਭ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਖਾਰੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਉਦਧੀ ਦਾ ਤਲ ਹੀ ਵਿਖਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।
Verse 85
ततःकुम्भनिपातेनजलराशिस्समुत्थितः ।व्निध्यमन्दरसङ्काशोविससर्पसमन्ततः ।।।।
ਫਿਰ ਕੁੰਭ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਨਾਲ ਜਲ-ਰਾਸ਼ੀ ਉੱਭਰ ਆਈ; ਵਿਂਧਿਆ ਅਤੇ ਮੰਦਰ ਪਰਬਤਾਂ ਵਰਗੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਲੱਗਦੀ, ਉਹ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਫੈਲ ਕੇ ਉੱਛਲਣ ਲੱਗ ਪਈ।
Verse 86
ततःकुम्भस्समुत्पत्यसुग्रीवमभिपद्य च ।आजघानोरसिक्रुद्धोवज्रवेगेनमुष्टिना ।।।।
ਤਦੋਂ ਕੁੰਭ ਉੱਛਲ ਕੇ ਉਠਿਆ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਵੱਲ ਦੌੜਿਆ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਵਜ੍ਰ-ਵੇਗ ਵਾਲੀ ਮੁੱਠ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰ ਬੈਠਾ।
Verse 87
तस्यचचर्मच पुस्फोटबहुसुस्रावशोणितम् ।स च मुष्टिर्महावेगःप्रतिजघ्नेऽस्थिमण्डले ।।।।
ਉਸ ਦਾ ਕਵਚ ਫਟ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਲਹੂ ਵਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਮਹਾਵੇਗ ਮੁੱਠ-ਪ੍ਰਹਾਰ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਉੱਤੇ ਜਾ ਟਕਰਾਇਆ।
Verse 88
त्दावेगेनतत्रासीत्तेजःप्रज्वलितंमहत् ।वज्रनिष्पेषसञ्जाताज्वालामेरोर्यथागिरेः ।।।।
ਉਸ ਪ੍ਰਹਾਰ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਓਥੇ ਹੀ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਜਗਮਗਾ ਉਠਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਵਜ੍ਰ ਦੇ ਕੁਚਲਣ ਨਾਲ ਮੇਰੂ ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ ਜਵਾਲਾ ਉੱਠੇ।
Verse 89
स तत्राभिहतस्तेनसुग्रीवोवानरर्षभः ।मुष्टिंसम्वर्तयामासवज्रकल्पंमहाबलः ।।।।
ਉਥੇ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਹੋ ਕੇ, ਵਾਨਰਾਂ ਵਿਚ ਬਲਦ ਸਮਾਨ ਸੁਗ੍ਰੀਵ—ਮਹਾਬਲੀ—ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੁੱਠ ਵਜ੍ਰ ਵਰਗੀ ਕਸ ਲਈ।
Verse 90
अर्चिस्सहस्रविकचरविमण्डलसप्रभम् ।स मुष्टिंपातयामासकुम्भस्योरसिवीर्यवान् ।।।।
ਤਦੋਂ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਕੁੰਭ ਦੀ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਮੁੱਠ ਦਾ ਭਾਰੀ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕੀਤਾ; ਉਹ ਘਾ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਫੈਲਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਸੂਰਜ-ਮੰਡਲ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ।
Verse 91
स तुतेनप्रहारेणविह्वलोभृशताडितः ।निपपाततदाकुम्भोगतार्चिरिवपावकः ।।।।
ਉਸ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਤਾਡਿਤ ਹੋ ਕੇ ਕੁੰਭ ਵਿਹਵਲ ਹੋ ਗਿਆ; ਤੇਜ ਮੁੱਕੇ ਹੋਏ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਉਹ ਤਦ ਹੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
Verse 92
मुष्टिनाभिहतस्तेननिपपाताशुराक्षसः ।लोहिताङ्गइवाकाशाददीप्तरमशिर्यदृच्छया ।।।।
ਉਸ ਮੁੱਠ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਵੱਜ ਕੇ ਉਹ ਰਾਖਸ਼ ਤੁਰੰਤ ਡਿੱਗ ਪਿਆ; ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਅਚਾਨਕ ਡਿੱਗਦੀ ਚਮਕਦੀ ਲਾਲ ਰੰਗੀ ਉਲਕਾ।
Verse 93
कुम्भस्यपततोरूपंभग्नस्योरसिमुष्टीना ।बभौरुद्राभिपन्नस्ययथारूपंगवांपतेः ।।।।
ਮੁੱਠ ਨਾਲ ਛਾਤੀ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਕੁੰਭ ਦੀ ਡਿੱਗਦੀ ਦੇਹ ਐਸੀ ਲੱਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਅਭਿਭਵ ਹੇਠ ਆਇਆ ਸੂਰਜਦੇਵ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੋਵੇ।
Verse 94
तस्मिन्हतेभीमपराक्रमेणप्लवङ्गमानामृषभेणयुद्धे ।महीसशैलासवनाचचालभयं च रक्षांस्यधिकंविवेश ।।।।
ਜਦੋਂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਾਲੇ ਵਾਨਰ-ਦਲ ਦੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਸਮੇਤ ਧਰਤੀ ਕੰਬ ਉਠੀ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵਧੇਰਾ ਡਰ ਸਮਾ ਗਿਆ।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is protective warfare under pressure: Mainda and Dvivida take positions to safeguard Angada, and later Sugriva advances with Angada held to the rear, modeling alliance-duty where personal valor is subordinated to shielding vulnerable leaders and stabilizing the line.
Sugriva’s address to Kumbha illustrates speech as a strategic instrument: calibrated praise and challenge can shape an opponent’s emotional state, revealing that leadership in war includes psychological governance alongside physical force.
The ocean (Varuṇa’s abode) functions as a dramatic battlefield landmark when Sugriva hurls Kumbha into it; the narration also uses cultural-poetic benchmarks—Indra’s bow, Mandara/Vindhya, Meru, and Śakra–Śambara—to index scale, intensity, and cosmic resonance.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.