Sarga 87
न्यग्रोध-प्रवेश-निवारणम् (Preventing Indrajit’s Banyan-Tree Rite) / Indrajit Confronts Vibhishana
युद्धकाण्ड
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਬਾਰੇ ਗੰਭੀਰ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਬੋਹੜ (ਬਰਗਦ) ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਕੋਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਾਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਰਗਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੰਦਰਜੀਤ ਇੱਥੇ ਬਲੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਦਿੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਜਿੱਤ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਇੰਦਰਜੀਤ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਸਦੇ ਰਥ ਅਤੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਇੰਦਰਜੀਤ ਨੂੰ ਲਲਕਾਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇੰਦਰਜੀਤ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇਣ ਲਈ ਬੁਰਾ-ਭਲਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਧਰਮ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਪੱਖ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਪਾਪ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਸੱਪ ਨੂੰ ਝਟਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸੜਦੇ ਹੋਏ ਘਰ ਤੋਂ ਭੱਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਵਣ ਦੇ ਪਾਪਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆ ਨੂੰ ਚੁਰਾਉਣਾ ਅਤੇ ਸਾਧੂਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ, ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਇੰਦਰਜੀਤ ਦੀ ਮੌਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
एवमुक्त्वातुसौमित्रिंजातहर्षोविभीषणः ।धनुष्पाणिंनमादायत्वरमाणोजगामसः ।।6.87.1।।
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਹರ್ಷ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ—ਧਨੁਸ਼ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਖੜੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਸੰਗ ਲੈ—ਤੁਰੰਤ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 2
अविदूरंततोगत्वाप्रविश्यतुमहद्वनम् ।दर्शमामासतत्कर्मलक्ष्मणातविभीषणः ।।6.87.2।।
ਫਿਰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰ ਜਾ ਕੇ ਮਹਾਨ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਰਣਯੋਗ ਕਰਮ ਦਿਖਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 3
नीलजीमूतसङ्काशंन्यग्रोधंभीमदर्शनम् ।तेजस्वीरावणभ्रातालक्ष्मणायन्यवेदयत् ।।6.87.3।।
ਵਰਖਾ-ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਵਰਗਾ ਕਾਲਾ, ਭਿਆਨਕ ਦਿੱਖ ਵਾਲਾ ਬੜ ਦਾ ਰੁੱਖ—ਉਹ ਤੇਜਸਵੀ ਰਾਵਣ-ਭਰਾ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਦਿਖਾਇਆ।
Verse 4
इहोपहारंभूतानांबलवान्रावणात्मजः ।उपहृत्यततःपश्चात्सङ्ग्राममभिवर्तते ।।6.87.4।।
ਇੱਥੇ ਬਲਵਾਨ ਰਾਵਣ-ਪੁੱਤਰ ਭੂਤ-ਗਣਾਂ ਨੂੰ ਉਪਹਾਰ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਯੁੱਧ-ਭੂਮੀ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ।
Verse 5
अदृश्टस्सर्वभूतानांततोभवतिराक्षसः ।निहन्तिसमरेशत्रून् बध्नाति च शरोत्तमैः ।।6.87.5।।
ਤਦੋਂ ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਤ੍ਰੂਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 6
तमप्रविष्टंन्यग्रोधंबलिनंरावणात्मजम् ।विध्वंसयशरैर्दीप्टै: सरथंसाश्वसारथिम् ।।6.87.6।।
ਉਹ ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ, ਬਲਵਾਨ ਰਾਵਣ-ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜ੍ਵਲੰਤ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ—ਰਥ ਸਮੇਤ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਸਾਰਥੀ ਸਮੇਤ—ਵਿਧਵੰਸ ਕਰ ਦੇ।
Verse 7
तथेत्युक्त्वामहातेजास्सौमित्रिर्मित्रनन्दनः ।बभूवावस्थितस्तत्रचित्रंविस्फारयन्? धनुः ।।6.87.7।।
“ਤਥਾਸਤੁ” ਕਹਿ ਕੇ, ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ ਉੱਥੇ ਡਟ ਕੇ ਖੜਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਅਦਭੁਤ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਝਣਕਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 8
स रथेनाग्निवर्णेनबलवान्रावणात्मजः ।इन्द्रजित्कवचीखङ्गीसध्वजःप्रत्यदृश्यत ।।6.87.8।।
ਅੱਗ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਵਾਲੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਬਲਵਾਨ ਰਾਵਣ-ਪੁੱਤਰ ਇੰਦਰਜੀਤ ਦਿਸ ਪਿਆ—ਕਵਚਧਾਰੀ, ਖੜਗਧਾਰੀ ਅਤੇ ਧੁੱਜਾ-ਸਹਿਤ ਧੁੱਜਾ-ਦੰਡ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ।
Verse 9
तमुवाचमहातेजाःपौलस्त्यमपराजितम् ।समह्वयेत्वांसमरेसम्यग्युद्धंप्रयच्छमे ।।6.87.9।।
ਤਦ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਅਪਰਾਜਿਤ ਪੌਲਸਤ੍ਯ ਵੰਸ਼ਜ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਲਲਕਾਰਦਾ ਹਾਂ; ਮੈਨੂੰ ਠੀਕ, ਸਾਹਮਣੇ-ਸਾਹਮਣੇ ਨਿਆਂਯੁਕਤ ਯੁੱਧ ਦੇ।”
Verse 10
एवमुक्तोमहातेजामनस्वीरावणात्मजः ।अब्रवीत्परुषंवाक्यंतत्रदृष्टवाविभीषणम् ।।6.87.10।।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ-ਮਨ ਰਾਵਣ-ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਉੱਥੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਠੋਰ ਬਚਨ ਆਖੇ।
Verse 11
इहत्वंजातसम्वृद्धःसाक्षाद्भ्रातापितुर्मम ।कथंद्रुह्यसिपुत्रस्यपितृव्योममराक्षस ।।6.87.11।।
ਇੱਥੇ ਹੀ ਤੂੰ ਜੰਮਿਆ ਤੇ ਪਲਿਆ; ਤੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਸਗਾ ਭਰਾ ਹੈਂ। ਤਾਂ ਫਿਰ, ਹੇ ਰਾਖਸ਼ਸ, ਮੇਰੇ ਪਿਤ੍ਰਵ੍ਯ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਭਤੀਜੇ—ਮੈਨੂੰ, ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ—ਕਿਵੇਂ ਵੈਰ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?
Verse 12
न ज्ञातित्वं न सौहार्धं न जातिस्तवदुर्मते ।प्रमाणं न च सौदर्यं न धर्मोधर्मदूषण ।।6.87.12।।
ਹੇ ਦੁਸ਼ਟ-ਮਨ ਵਾਲੇ, ਧਰਮ-ਦੂਸ਼ਕ! ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ ਦੀ ਲਾਜ ਹੈ, ਨਾ ਸਨੇਹ, ਨਾ ਕੁਲ ਦੀ ਨਿਭਾਈ; ਨਾ ਤੂੰ ਠੀਕ ਮਰਯਾਦਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈਂ, ਨਾ ਭਰਾਤ੍ਰ-ਭਾਵ, ਨਾ ਧਰਮ ਹੀ।
Verse 13
शोच्यस्त्वमसिदुर्बुद्धेनिन्दनीयश्चसाधुभिः ।यस्त्वंस्वजनमुत्सृज्यपरभृत्यत्वमागतः ।।6.87.13।।
ਹੇ ਮੂਰਖ-ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ, ਤੂੰ ਦਇਆਯੋਗ ਹੈਂ ਅਤੇ ਸੱਜਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਵੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਪਰਾਏ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹੈਂ।
Verse 14
नैतछचिथिलयाबुद्ध्यात्वंवेसतिमहदन्तरम् ।क्व च स्वजनसम्वासःक्व च नीचपराश्रयः ।।6.87.14।।
ਢਿੱਲੀ ਬੁੱਧੀ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਇਹ ਵੱਡਾ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ: ਕਿੱਥੇ ਆਪਣੇ ਸਵਜਨਾਂ ਨਾਲ ਵਸਣਾ, ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਨੀਚ ਪਰਾਏ ਦੇ ਆਸਰੇ ਰਹਿਣਾ!
Verse 15
गुणवान्वापरजनःस्वजनोनिर्गुणोऽपिवा ।निर्गुणःस्वजनःश्रेयान् यःपरःपरएवसः ।।6.87.15।।
ਭਾਵੇਂ ਪਰਾਇਆ ਗੁਣਵਾਨ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਨਿਰਗੁਣ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਨਿਰਗੁਣ ਆਪਣਾ ਹੀ ਚੰਗਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਪਰਾਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਾਇਆ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 16
यसस्स्वपक्षंपरित्यज्यपरपक्षंनिषेवते ।स स्वपक्षेक्ष्यंप्राप्तेपश्चास्त्तैरेवहन्यते ।।6.87.16।।
ਜੋ ਆਪਣਾ ਪੱਖ ਛੱਡ ਕੇ ਪਰਾਏ ਪੱਖ ਨੂੰ ਜਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਪੱਖ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਸੇ ਪੱਖ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਹੀ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਫੜਿਆ ਸੀ।
Verse 17
निरनुक्रोशताचेयंयादृशीतेनिशाचर ।स्वजनेनत्वयाशक्यंपौरुषंरावणानुज ।।6.87.17।।
ਹੇ ਨਿਸ਼ਾਚਰ, ਰਾਵਣ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ! ਤੇਰੀ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਨਿਰਦਯਤਾ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਐਸਾ ‘ਪੌਰੁਸ਼’ ਤੈਨੂੰ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਦਿਖਾਉਣਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 18
इत्युक्तोभ्रातृपुत्रेणप्रत्युवाचविभीषणः ।अजानन्निवमछचीलंकिंराक्षसविकत्थसे ।।6.87.18।।
ਭਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵੱਲੋਂ ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ: “ਹੇ ਰਾਖਸ਼ਸ, ਮੇਰਾ ਸੁਭਾਉ ਜਾਣਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਅਣਜਾਣ ਬਣ ਕੇ ਕਿਉਂ ਡੀਂਗਾਂ ਮਾਰਦਾ ਹੈਂ?”
Verse 19
राक्षसेन्द्रसुतासाधोपारुष्यंत्यजगौरवात् ।कुलेयद्यप्यहंजातोरक्षसांक्रूरकर्मणाम् ।।6.87.19।।गुणोयःप्रथमोनृणंतन्मेशीलमराक्षसम् ।
ਹੇ ਰਾਖਸ਼ਸ-ਇੰਦਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਅਸਾਧੂ! ਮਰਯਾਦਾ ਦੇ ਖ਼ਾਤਿਰ ਇਹ ਕਠੋਰਤਾ ਛੱਡ ਦੇ। ਭਾਵੇਂ ਮੈਂ ਕ੍ਰੂਰ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ ਹਾਂ, ਪਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਗੁਣ—ਧਰਮ ਤੇ ਸਦਾਚਾਰ—ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਸੁਭਾਉ ਬਣਾਇਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੇਰਾ ਚਰਿਤ੍ਰ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਵਰਗਾ ਨਹੀਂ।
Verse 20
न रमेदारुणेनाहं न चाधर्मेणवैरमे ।।6.87.20।।भ्रात्राविषशीलोऽपिकथंभ्रातानिरस्यते ।
ਮੈਂ ਨਿਰਦਯਤਾ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਨਾਂ ਹੀ ਅਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ। ਭਰਾ ਵਿਸ਼-ਸੁਭਾਉ ਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ, ਇੱਕ ਭਰਾ ਦੂਜੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਤਿਆਗ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 21
धर्मात्प्रच्युतशीलंहिपुरुषंपापनिश्चयम् ।।6.87.21।।त्यक्त्वासुखमवाप्नोतिहस्तादाशीविषंयथा ।
ਧਰਮ ਤੋਂ ਡਿੱਗੇ ਸੁਭਾਉ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਪਾਪ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਣ ਨਾਲ ਸੁਖ-ਕਲਿਆਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਹੱਥ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੈਲਾ ਸੱਪ ਝਟਕ ਕੇ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।
Verse 22
परस्वहरणेयुक्तंपरदाराभिमर्शकम् ।।6.87.22।।त्याज्यमाहुर्दुरात्मानंवेश्मप्रज्वलितंयथा ।
ਜੋ ਪਰਾਇਆ ਧਨ ਚੁਰਾਉਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਪਰਾਈ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਕਰੇ—ਐਸੇ ਦੁਰਾਤਮਾ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਯੋਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਘਰ ਛੱਡਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 23
परस्वानां च हरणंपरदाराभिमर्शनम् ।।6.87.23।।सुहृदामतिशङ्का च त्रयोदोषाःक्षयावहाः ।
ਪਰਾਇਆ ਧਨ ਹੜਪਣਾ, ਪਰਾਈ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਕਰਨੀ, ਅਤੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਅਤਿ ਸ਼ੱਕ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ ਵਿਨਾਸ਼ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 24
महर्षीणांवधोघोरस्सर्वदेवैश्चविग्रहः ।।6.87.24।।अभिमानश्चदोषश्चवैरित्वंप्रतिकूलता ।एतेदोषाममभ्रातुर्जीवितैश्वर्यनाशनाः ।।6.87.25।।गुणान्प्रच्छादयामासुःपर्वतानिवतोयदाः ।
ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਵਧ, ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਵੈਰ, ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਦੋਸ਼-ਦਰਸ਼ਨ, ਦੁਸ਼ਮਨੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕੂਲਤਾ—ਇਹ ਦੋਸ਼ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਐਸ਼ਵਰਯ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਵਰਖਾ-ਮੇਘ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਓਹਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 25
महर्षीणांवधोघोरस्सर्वदेवैश्चविग्रहः ।।6.87.24।।अभिमानश्चदोषश्चवैरित्वंप्रतिकूलता ।एतेदोषाममभ्रातुर्जीवितैश्वर्यनाशनाः ।।6.87.25।।गुणान्प्रच्छादयामासुःपर्वतानिवतोयदाः ।
ਅਹੰਕਾਰ, ਦੋਸ਼ਕਰਮ, ਵੈਰਭਾਵ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕੂਲਤਾ—ਇਹੀ ਦੋਸ਼ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਐਸ਼ਵਰਯ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ।
Verse 26
दोषैरेतैःपरित्यक्तोमयाभ्रातापितातव ।।6.87.26।।नेयमस्तिपुरीलङ्का न च त्वं न च तेपिता ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਦੋਸ਼ਾਂ ਕਰਕੇ ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ—ਜੋ ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਹੈ—ਮੈਂ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਨਾ ਇਹ ਲੰਕਾ-ਪੁਰੀ ਟਿਕੇਗੀ, ਨਾ ਤੂੰ, ਨਾ ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ।
Verse 27
अतिमाननी च बालश्चदुर्विनीतश्चराक्षस ।बद्धस्त्वंकालपाशेनब्रूहिमांयद्यदिच्छसि ।।6.87.27।।
ਹੇ ਰਾਖਸ਼ਸ! ਅਤਿ ਅਹੰਕਾਰੀ, ਬਾਲਿਸ਼ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਾਸਿਤ—ਤੂੰ ਕਾਲ ਦੇ ਪਾਸੇ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ। ਜੋ ਕੁਝ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਮੈਨੂੰ ਕਹਿ।
Verse 28
अद्यतेव्यसनंप्राप्तंकिंमांत्वामिहवक्ष्यसि ।प्रवेष्टुं न त्वयाशक्यंन्यग्रोधंराक्षसाधम ।।6.87.28।।
ਅੱਜ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਵਿਪੱਤੀ ਆ ਪਈ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਕਹੇਗਾ? ਹੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਵਿੱਚ ਅਧਮ! ਤੂੰ ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇਂਗਾ।
Verse 29
धर्षयित्वा च काकुत्स्थं न शक्यंजीवितुंत्वया ।युध्यस्वनरदेवेनलक्ष्मणेनरणेसह ।।6.87.29।।हतस्त्वंदेवताकार्यंकरिष्यसियमक्षये ।
ਕਾਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ਜ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਕੇ ਤੂੰ ਹੁਣ ਜੀਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕੇਂਗਾ। ਦੇਵ-ਸਮਾਨ ਨਰਦੇਵ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਰਣ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋ ਕੇ ਯੁੱਧ ਕਰ; ਹਤ ਹੋ ਕੇ ਤੂੰ ਯਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਸਿਧ ਕਰੇਂਗਾ।
Verse 30
ਤੂੰ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਤਾਕਤ ਵਿਖਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਅਸਤ੍ਰ ਵਰਤ ਲੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਵਿੱਚ ਆਵੇਂਗਾ, ਅੱਜ ਤੂੰ—ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਸਮੇਤ—ਜੀਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਬਚੇਂਗਾ।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether allegiance to one’s clan overrides moral law: Indrajit condemns Vibhīṣaṇa for leaving his kin, while Vibhīṣaṇa frames departure as a necessary rejection of adharmic leadership and cruel conduct.
Vibhīṣaṇa teaches that righteousness is prior to birth-group identity: association with the unrighteous should be abandoned (like casting off a venomous serpent or escaping a burning house), and destructive vices inevitably eclipse merit and bring ruin.
The nyagrodha (banyan tree) in a great forest functions as a tactical landmark tied to Indrajit’s ritualized advantage (offerings leading to invisibility), and Laṅkā is invoked as the threatened political center whose fate is linked to Rāvaṇa’s faults.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.