Sarga 43
द्वन्द्वयुद्धप्रवृत्तिः (Dvandva-Yuddha: The Onset of Single Combats)
युद्धकाण्ड
ਸਰਗ 43 ਵਿੱਚ ਲੰਕਾ ਦਾ ਯੁੱਧ ਭਿਆਨਕ ਦੁਵੱਲੇ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ (ਦਵੰਦਵ-ਯੁੱਧ) ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵਾਨਰ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਭਿੜਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਅਸਹਿ ਗੁੱਸੇ ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਦੀਆਂ ਜਿੱਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਰਥਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗੀ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ਦੀ ਗਰਜ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੁਗਰੀਵ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਪ੍ਰਘਸ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵਿਰੂਪਾਕਸ਼ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ ਅਗਨੀਕੇਤੂ, ਰਸ਼ਮੀਕੇਤੂ, ਸੁਪਤਘਨ ਅਤੇ ਯੱਗਕੋਪ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਤੇਜ਼ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਕਲਮ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹਨੂੰਮਾਨ ਜੀ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਜੰਬੂਮਾਲੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਲੱਗਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਸਦੇ ਰਥ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਇੱਕ ਹੀ ਥੱਪੜ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਾਪਨ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕੱਢ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਮੈਂਦ ਵਜਰਾਮੁਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਮੁੱਕੇ ਨਾਲ ਢੇਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦਵਿਵਿਦ ਬਿਜਲੀ ਵਰਗੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਲ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਨਾਲ ਅਸ਼ਨਿਪ੍ਰਭ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਨੀਲ ਨਿਕੁੰਭ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਤੂਫਾਨ ਨੂੰ ਸਹਾਰਦੇ ਹੋਏ ਰਥ ਦੇ ਪਹੀਏ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਰਥੀ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਯੁੱਧ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਹਥਿਆਰਾਂ, ਲਾਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਖੂਨ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਯੁੱਧ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
युध्यतांतुततस्तेषांवानराणांमहात्मनाम् ।रक्षसांसम्बभूवाथबलकोपस्सुदारुणः ।।6.43.1।।
ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਮਹਾਤਮਾ ਵਾਨਰ ਯੁੱਧ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਬਲ-ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਯੁੱਧੀ ਉਨਮਾਦ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ।
Verse 2
तेहयैःकाञ्चनापीडैर्ध्वश्चाग्निशिखोपमैः ।रथैश्चादित्यसङ्काशैःकवचैश्चमनोरमैः ।।6.43.2।।निर्ययूराक्षसव्याघ्रानादयन्तोदिशोदश ।राक्षसाभीमकर्माणोरावणस्यजयैषिणः ।।6.43.3।।
ਰਾਵਣ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਭਿਆਨਕ ਕਰਤੂਤਾਂ ਵਾਲੇ ਬਾਘ-ਸਮਾਨ ਰਾਖਸ਼ਸ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ—ਸੋਨੇ ਦੀ ਸਜਾਵਟ ਵਾਲੇ ਘੋੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੇ, ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਵਰਗੇ ਝੰਡੇ ਧਾਰੇ, ਸੂਰਜ-ਸਮ ਚਮਕਦੇ ਰਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਮਨੋਹਰ ਕਵਚਾਂ ਨਾਲ ਸਜ ਕੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਰਜ ਨਾਲ ਦਸੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਗੂੰਜ ਉਠੀਆਂ।
Verse 3
तेहयैःकाञ्चनापीडैर्ध्वश्चाग्निशिखोपमैः ।रथैश्चादित्यसङ्काशैःकवचैश्चमनोरमैः ।।6.43.2।।निर्ययूराक्षसव्याघ्रानादयन्तोदिशोदश ।राक्षसाभीमकर्माणोरावणस्यजयैषिणः ।।6.43.3।।
ਸੋਨੇ ਦੇ ਸਾਜ਼ ਨਾਲ ਸਜੇ ਘੋੜੇ, ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਵਰਗੇ ਝੰਡੇ, ਸੂਰਜ ਸਮ ਚਮਕਦੇ ਰਥ ਅਤੇ ਮਨੋਹਰ ਕਵਚ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ—ਭਿਆਨਕ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲੇ, ਰਾਵਣ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਬਾਘ-ਸਮ ਰਾਖਸ਼ਸ ਦਸੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗੂੰਜਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਨਿਕਲੇ।
Verse 4
वानराणामपिचमूर्बृहतीजयमिच्छताम् ।अभ्यधावततांसेनांरक्षसांकामरूपिणम् ।।6.43.4।।
ਜਿੱਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਫੌਜ ਵੀ ਅੱਗੇ ਵਧੀ ਅਤੇ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਈ।
Verse 5
एतस्मिन्नन्तरेतेषामन्योन्यमभिधावताम् ।रक्षसांवानराणांचद्वन्द्वयुद्धमवर्तत ।।6.43.5।।
ਇਸੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਜਦੋਂ ਦੋਵੇਂ ਪੱਖ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਧਾਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਅਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਇਕ-ਇਕ ਨਾਲ ਦਵੰਦ ਯੁੱਧ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 6
अङ्गदेन्द्रजित्सार्धंवालिपुत्रेणराक्षसः ।आयुध्यतमहातेजास्त्ऱ्यम्बकेणयथाऽन्तकः ।।6.43.6।।
ਫਿਰ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਰਾਕਸ਼ਸ ਇੰਦਰਜਿਤ ਵਾਲੀ-ਪੁੱਤਰ ਅੰਗਦ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਲੱਗਾ—ਜਿਵੇਂ ਅੰਤਕ (ਮੌਤ) ਤ੍ਰਯੰਬਕ (ਸ਼ਿਵ) ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੋਵੇ।
Verse 7
प्रजङ्घेनचसम्पातिर्नित्यंदुर्मर्षणोरणे ।जम्बुमालिनमारब्धोहनुमानपिवानरः ।।6.43.7।।
ਰਣ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਅਦਮ੍ਯ ਸੰਪਾਤੀ ਨੇ ਪ੍ਰਜੰਘ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਵਾਨਰ ਹਨੁਮਾਨ ਵੀ ਜੰਬੁਮਾਲੀ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਜੁਟ ਗਿਆ।
Verse 8
संगतस्तुमहाक्रोधोराक्षसोरावणानुजः ।समरेतीक्ष्णवेगेनमित्रघ्नेनविभीषणः ।।6.43.8।।
ਫਿਰ ਰਾਵਣ ਦਾ ਅਨੁਜ, ਮਹਾਂ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਦਹਕਦਾ ਰਾਖਸ਼ਸ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਤਿੱਖੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਮਿਤ੍ਰਘਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 9
तपनेनगजस्सार्धंराक्षसेनमहाबलः ।निकुम्भेनमहातेजानीलोऽपिसमयुध्यत ।।6.43.9।।
ਮਹਾਂ ਬਲਵਾਨ ਗਜ ਰਾਖਸ਼ਸ ਤਪਨ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਅਤੇ ਮਹਾਂ ਤੇਜਸਵੀ ਨੀਲ ਵੀ ਨਿਕੁੰਭ ਨਾਲ ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਲੜ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 10
वानरेन्द्रस्तुसुग्रीवःप्रघसेनसमागतः ।सङ्गतःसमरेश्रीमान्विरूपाक्षेणलक्ष्मणः ।।6.43.10।।
ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਪ੍ਰਘਾਸੇਨ ਨਾਲ ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਭਿੜਿਆ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵਿਰੂਪਾਕਸ਼ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲੇ ਲਈ ਆਮਣੇ-ਸਾਮਣੇ ਹੋਇਆ।
Verse 11
अग्निकेतुश्चसुदुर्धर्षोरश्मिकेतुश्चराक्षसः ।सुप्तघ्नोयज्ञकोपश्चरामेणसहसङ्गताः ।।6.43.11।।
ਅਤਿ ਦੁੱਧਰਸ਼ ਅਗਨੀਕੇਤੂ, ਰਾਖਸ਼ਸ ਰਸ਼ਮੀਕੇਤੂ, ਅਤੇ ਸੁਪਤਘਨ ਤੇ ਯਜ੍ਞਕੋਪ—ਇਹ ਸਭ ਰਾਮ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਲਈ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਭਿੜ ਪਏ।
Verse 12
वज्रमुष्टिस्तुमैन्देनद्विविदेनाशनिप्रभः ।राक्षसाभ्यांसुघोराभ्यांकपिमुख्यौसमागतौ ।।6.43.12।।
ਵਜ੍ਰਮੁਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਮੈੰਦ ਅਤੇ ਅਸ਼ਨਿਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਦ੍ਵਿਵਿਦ—ਕਪੀਆਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਵੀਰ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਦੋ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਲਈ ਆਮਣੇ-ਸਾਮਣੇ ਹੋ ਗਏ।
Verse 13
वीरःप्रतपनोघोरोराक्षसोरणदुर्धरः ।समरेतीक्ष्णवेगेननळेनसमयुध्यत ।।6.43.13।।
ਵੀਰ, ਘੋਰ ਅਤੇ ਰਣ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧਰ ਰਾਖਸ਼ਸ ਪ੍ਰਤਪਨ ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਤਿੱਖੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਧਾਵਣ ਵਾਲੇ ਨਲ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 14
धर्मस्यपुत्रोबलवान्सुषेणइतिविश्रुतः ।सविद्युन्मालिनासार्धमयुध्यतमहाकपिः ।।6.43.14।।वानराश्चापरेभीमाराक्षसैरपरैस्सह ।द्वन्द्वंसमीयुस्सहसायुद्धायबहुभिस्सह ।।6.43.15।।
ਧਰਮ-ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਲਵਾਨ ਸੁਸ਼ੇਣ ਨਾਮਕ ਮਹਾਕਪੀ ਵਿਦ੍ਯੁਨ੍ਮਾਲਿਨ ਨਾਲ ਨੇੜੇ-ਨੇੜੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਜੁੱਟ ਗਿਆ।
Verse 15
धर्मस्यपुत्रोबलवान्सुषेणइतिविश्रुतः ।सविद्युन्मालिनासार्धमयुध्यतमहाकपिः ।।6.43.14।।वानराश्चापरेभीमाराक्षसैरपरैस्सह ।द्वन्द्वंसमीयुस्सहसायुद्धायबहुभिस्सह ।।6.43.15।।
ਹੋਰ ਭਿਆਨਕ ਵਾਨਰ ਵੀ ਬਹੁਤਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਅਚਾਨਕ ਹੋਰ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਦਵੰਦ-ਯੁੱਧ ਲਈ ਦੌੜ ਪਏ; ਹਰ ਜੋੜਾ ਰੂਬਰੂ ਲੜਾਈ ਨੂੰ ਤਤਪਰ ਸੀ।
Verse 16
तत्रासीत्सुमहद्युद्धंतुमुलंरोमहर्षणम् ।रक्षसांवानराणांचवीराणांजयमिच्छताम् ।।6.43.16।।
ਉੱਥੇ ਜਿੱਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਵੀਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ, ਕੋਲਾਹਲ-ਭਰਿਆ ਤੇ ਰੋਮਾਂਚਕ ਯੁੱਧ ਛਿੜ ਗਿਆ।
Verse 17
हरिराक्षसदेहेभ्यःप्रभूताःकेशशाद्वलाः ।शरीरसङ्घाटावहाःप्रसुस्रुश्शोणितापगाः ।।6.43.17।।
ਵਾਨਰਾਂ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦੇ ਦੇਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲਹੂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਵਹਿ ਨਿਕਲੀਆਂ; ਉਹ ਲੱਕੜਾਂ ਵਾਂਗ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਵਹਾ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਵਾਲਾਂ ਵਰਗੇ ਘਾਹ-ਝਾੜ ਨਾਲ ਘਣੀਆਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਸਨ।
Verse 18
अजघानेन्द्रजित्क्रुद्धोवज्रेणेवशतक्रतुः ।अङ्गदंगदयावीरंशत्रुसैन्यविदारणम् ।।6.43.18।।
ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਇੰਦਰਜੀਤ ਨੇ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੂ ਇੰਦਰ ਵਜ੍ਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰੇ, ਤਿਵੇਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਚੀਰਣ ਵਾਲੇ ਗਦਾ-ਧਾਰੀ ਵੀਰ ਅੰਗਦ ਉੱਤੇ ਗਦਾ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 19
तस्यकाञ्चनचित्राङ्गंरथंसाश्वंससारथिम् ।जघानसमरेश्रीमानङ्गदोवेगवान्कपिः ।।6.43.19।।
ਤਦ ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਵੇਗਵਾਨ ਤੇ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਕਪੀ ਅੰਗਦ ਨੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਚਿੱਤਰ-ਵਿਚਿੱਤਰ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਉਹ ਰਥ ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਸਾਰਥੀ ਸਮੇਤ ਮਾਰ ਕੇ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ।
Verse 20
सम्पातिस्तुत्रिभिर्भाणैःप्रजङ्घेनसमाहतः ।निजघानश्वकर्णेनप्रजङ्घंरणमूर्धनि ।।6.43.20।।
ਪ੍ਰਜੰਘ ਨੇ ਤਿੰਨ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਜਖ਼ਮੀ ਕੀਤਾ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ, ਸੰਪਾਤੀ ਨੇ ਰਣ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਵਕਰਣ ਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਨਾਲ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਜੰਘ ਨੂੰ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ।
Verse 21
जम्बुमालीरथस्थस्तुरथशक्त्यामहाबलः ।बिबेदसमरेक्रुद्धोहनूमन्तंस्तनान्तरे ।।6.43.21।।
ਰਥ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਮਹਾਬਲੀ ਜੰਬੁਮਾਲੀ ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਰਥ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਹਨੂਮਾਨ ਦੇ ਸੀਨੇ ਵਿੱਚ ਬੇਧ ਕਰ ਗਿਆ।
Verse 22
तस्यतंरथमास्थायहनूमान् मारुतात्मजः ।प्रममाथतलेनाशुसहतेनैवरक्षसा ।।6.43.22।।
ਮਾਰੁਤਾਤਮਜ ਹਨੂਮਾਨ ਉਸ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਹਥੇਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਉਸ ਰਥ ਨੂੰ ਅਤੇ ਉਸੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ।
Verse 23
नदन् प्रतपनोघोरोनलंसोप्यन्वधावत ।नलःप्रतपनस्याशुपातयामासचक्षुषी ।।6.43.23।।
ਘੋਰ ਪ੍ਰਤਪਨ ਗੱਜਦਾ ਹੋਇਆ ਨਲ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਿਆ; ਪਰ ਨਲ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਡਾਹ ਦਿੱਤੀਆਂ—ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਨ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 24
भिन्नगात्रश्शरैस्तीक्ष्णैःक्षिप्रहस्तेनरक्षसा ।ग्रसन्तमिवसैन्यानिप्रघसंवानराधिपः ।।6.43.24।।सुग्रीवस्सप्तपर्णेननिर्भिभेदजघानच ।
ਤੀਖੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਅੰਗ-ਅੰਗ ਛਿੰਨ ਹੋਇਆ, ਤੇਜ਼-ਹੱਥ ਰਾਖਸ਼ਸ ਪ੍ਰਘਸ ਜਿਵੇਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਜਾਵੇ, ਐਸਾ ਦਿਸਦਾ ਸੀ; ਤਦ ਵਾਨਰਾਧਿਪ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਸਪਤਪਰਨ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਸੰਹਾਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 25
अग्निकेतुश्चदुर्धर्षोरश्मिकेतुश्चराक्षसः ।।6.43.25।।सुप्तघ्नोयज्ञकोपश्चरामंनिर्भिभिदुश्शरैः ।
ਦੁਰਧਰਸ਼ ਅਗਨੀਕੇਤੂ, ਰਾਖਸ਼ਸ ਰਸ਼ਮੀਕੇਤੂ, ਅਤੇ ਸੁਪਤਘਨ ਤੇ ਯਜ੍ਞਕੋਪ—ਇਹ ਚਾਰੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਾਰੰ-ਵਾਰ ਬੇਧਦੇ ਰਹੇ।
Verse 26
तेषांचतुर्णांरामस्तुशिरांसिनिशितैश्शरैः ।क्रुद्धश्चतुर्भिश्चिच्छेदघोरैरग्निशिखोपमैः ।।6.43.26।।
ਫਿਰ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਰਾਮ ਨੇ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਵਰਗੇ ਜਵਲੰਤ, ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਤੀਖੇ ਚਾਰ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਚਾਰਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ।
Verse 27
वज्रमुष्टिस्तुमैन्देनमुष्टिनानिहतोरणे ।पपातसरथस्साश्वःपुराट्टइवभूतले ।।6.43.27।।
ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮੈੰਦ ਦੇ ਮੁੱਕੇ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਵਜ੍ਰਮੁਸ਼ਟੀ ਰਥ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਸਮੇਤ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਫ਼ਸੀਲ।
Verse 28
निकुम्बस्तुरणेनीलंनीलाञ्जनचयप्रभम् ।निर्बिभेदशरैस्तीक्ष्णैःकरैर्मेघमिवांशुमान् ।।6.43.28।।
ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਨਿਕੁੰਭ ਨੇ ਕਾਜਲ ਦੇ ਢੇਰ ਵਰਗੇ ਸ਼ਿਆਮ ਨੀਲ ਨੂੰ ਤੀਖੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਬੇਧਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਬੱਦਲ ਨੂੰ ਚੀਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 29
पुनश्शरशतेनाथक्षिप्रहस्तोनिशाचरः ।बिभेदसमरेनीलंनिकुम्भःप्रजहासच ।।6.43.29।।
ਫਿਰ ਤੇਜ਼-ਹੱਥਾਂ ਵਾਲੇ ਨਿਸ਼ਾਚਰ ਨਿਕੁੰਭ ਨੇ ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਨੀਲ ਨੂੰ ਸੌ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਹਾਸੀ ਹੱਸਿਆ।
Verse 30
तस्यैवरथचक्रेणनीलोविष्णुरिवाहवे ।शिरश्चिच्छेदसमरेनिकुम्भस्यचसारथेः ।।6.43.30।।
ਯੁੱਧ ਦੇ ਘਮਾਸਾਨ ਵਿੱਚ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਵਰਗੇ ਨੀਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰਥ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਨਿਕੁੰਭ ਦੇ ਸਾਰਥੀ ਦਾ ਸਿਰ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ।
Verse 31
वज्राशनिसमस्पर्शोद्विविदोऽप्यशनिप्रभम् ।जघानगिरिशृङ्गेणमिषतांसर्वरक्षसाम् ।।6.43.31।।
ਵਜ੍ਰ ਵਰਗੇ ਕਠੋਰ ਸਪਰਸ਼ ਵਾਲੇ ਦ੍ਵਿਵਿਦ ਨੇ, ਸਾਰੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਦੇਖਦਿਆਂ, ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਨਾਲ ਅਸ਼ਨਿਪ੍ਰਭਾ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ।
Verse 32
द्विदिधंवानरेन्द्रंतुनगयोधिनमाहवे ।शरैरशनिसङ्काशैस्सविव्याधाशनिप्रभः ।।6.43.32।।
ਪਰ ਉਸ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ, ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਲੜਨ ਵਾਲੇ ਵਾਨਰ-ਇੰਦਰ ਦ੍ਵਿਵਿਦ ਨੂੰ ਅਸ਼ਨਿਪ੍ਰਭ ਨੇ ਬਿਜਲੀ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ।
Verse 33
सशरैरभिविद्धाङ्गोद्विविदःक्रोधमूर्छितः ।सालेनसरथंसाश्वंनिजघानाशनिप्रभम् ।।6.43.33।।
ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਅੰਗ-ਅੰਗ ਛਿਦਰਿਆ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਮੂਰਛਿਤ ਦ੍ਵਿਵਿਦ ਨੇ ਸ਼ਾਲ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨਾਲ ਅਸ਼ਨਿਪ੍ਰਭ ਨੂੰ—ਰਥ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਸਾਰਥੀ ਸਮੇਤ—ਬਿਜਲੀ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ।
Verse 34
विद्युन्मालीरथस्थस्तुशरैःकाञ्चनभूषणैः ।सुषेणंताडयामासननादचमुहुर्मुहुः ।।6.43.34।।
ਰਥ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਵਿਦ੍ਯੁਨ੍ਮਾਲੀ ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੇਣ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਉੱਚੀ ਗਰਜ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 35
तंरथस्थमथोदृष्टवासुषेणोवानरोत्तमः ।गिरिशृङ्गेणमहतारथमाशुन्यपातयत् ।।6.43.35।।
ਉਸ ਨੂੰ ਰਥ ਉੱਤੇ ਵੇਖ ਕੇ ਵਾਨਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੁਸ਼ੇਣ ਨੇ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀ ਨਾਲ ਉਸ ਰਥ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ।
Verse 36
लाघवेनतुसंयुक्तोविद्युन्मालीनिशाचरः ।अपक्रम्यरथात्तूर्णंगदापाणिःक्षितौस्थितः ।।6.43.36।।
ਫੁਰਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਨਿਸ਼ਾਚਰ ਵਿਦ੍ਯੁਨ੍ਮਾਲੀ ਤੁਰੰਤ ਰਥ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਉਤਰ ਆਇਆ ਅਤੇ ਗਦਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹ ਗਿਆ।
Verse 37
ततःक्रोधसमाविष्टःसुषेणोहरिपुङ्गवः ।शिलांसुमहतींगृह्यनिशाचरमभिद्रवत् ।।6.43.37।।
ਫਿਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹਰਿਪੁੰਗਵ ਸੁਸ਼ੇਣ ਇਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਪੱਥਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਨਿਸ਼ਾਚਰ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਿਆ।
Verse 38
तमापतन्तंगदयाविद्युन्मालीनिशाचरः ।वक्षस्यभिजघानाशुसुषेणंहरिपुङ्गवः ।।6.43.38।।
ਜਦੋਂ ਸੁਸ਼ੇਣ ਧਾਵਾ ਕਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਰਾਤ-ਵਿਚਰਣ ਵਾਲੇ ਨਿਸ਼ਾਚਰ ਵਿਦ੍ਯੁਨਮਾਲੀ ਨੇ ਗਦਾ ਨਾਲ ਵਾਨਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੁਸ਼ੇਣ ਦੇ ਵਕਸ਼ਸਥਲ ਉੱਤੇ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 39
गदाप्रहारंतंघोरमच्नित्यप्लवगोत्तमः ।तांशिलांपातयामासतस्योरसिमहामृधे ।।6.43.39।।
ਉਸ ਮਹਾਂ-ਸੰਗ੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਗਦਾ-ਪ੍ਰਹਾਰ ਨੂੰ ਅਣਗੌਲ ਕਰਕੇ, ਵਾਨਰੋਤਮ ਨੇ ਇੱਕ ਚੱਟਾਨ ਚੁੱਕ ਕੇ ਵਿਦ੍ਯੁਨਮਾਲੀ ਦੇ ਉਰਸ ਉੱਤੇ ਧੜਾਮ ਨਾਲ ਪਾ ਦਿੱਤੀ।
Verse 40
शिलाप्रहारभिहतोविद्युन्मालीनिशाचरः ।निष्पिष्टहृदयोभूमौगतासुर्निपपातह ।।6.43.40।।
ਚੱਟਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਵਿਦ੍ਯੁਨ੍ਮਾਲੀ ਉਹ ਨਿਸ਼ਾਚਰ—ਹਿਰਦਾ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਹੋ ਕੇ—ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
Verse 41
एवंतैर्वानरैश्शूरैश्शूरास्तेरजनीचराः ।द्वन्द्वेविमृदितास्तत्रदैत्याइवदिवौकसैः ।।6.43.41।।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹਨਾਂ ਸ਼ੂਰ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਦਵੰਦ ਯੁੱਧਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੂਰ ਰਜਨੀਚਰਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ—ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਹਾਰਿਆ ਹੋਵੇ।
Verse 42
भग्नैखडगैर्गदाभिश्चशक्तितोमरपट्टसै: ।अपविद्धैश्चाभिन्नैश्चरथैस्साङ्ग्रामिकैर्हयैः ।।6.43.42।।निहतैःकुञ्जरैर्मत्स्सैस्तथावानरराक्षसैः ।चक्राक्षयुगदण्डैश्चभग्नैर्धरणिसंश्रितैः ।।6.43.43।।बभूवायोधनंघोरंगोमायुगणसेवितम् ।
ਯੁੱਧਭੂਮੀ ਭਿਆਨਕ ਹੋ ਗਈ—ਟੁੱਟੀਆਂ ਤਲਵਾਰਾਂ, ਗਦਾਵਾਂ, ਸ਼ਕਤੀ-ਤੋਮਰ-ਪੱਟਸ; ਚੂਰ-ਚੂਰ ਹੋ ਕੇ ਉਲਟੇ ਪਏ ਰਥ ਅਤੇ ਜੰਗੀ ਘੋੜੇ; ਡਿੱਗੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਢੇਰ, ਵਾਨਰਾਂ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਢੇਰ; ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਿਖਰੇ ਟੁੱਟੇ ਚੱਕਰ, ਅਕਸ, ਜੂਏ ਤੇ ਡੰਡੇ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿ ਉੱਥੇ ਗਿੱਦੜਾਂ ਦੇ ਟੋਲੇ ਮੰਡਲਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 43
भग्नैखडगैर्गदाभिश्चशक्तितोमरपट्टसै: ।अपविद्धैश्चाभिन्नैश्चरथैस्साङ्ग्रामिकैर्हयैः ।।6.43.42।।निहतैःकुञ्जरैर्मत्स्सैस्तथावानरराक्षसैः ।चक्राक्षयुगदण्डैश्चभग्नैर्धरणिसंश्रितैः ।।6.43.43।।बभूवायोधनंघोरंगोमायुगणसेवितम् ।
ਯੁੱਧਭੂਮੀ ਭਿਆਨਕ ਹੋ ਗਈ—ਟੁੱਟੀਆਂ ਤਲਵਾਰਾਂ, ਗਦਾਵਾਂ, ਸ਼ਕਤੀ-ਤੋਮਰ-ਪੱਟਸ; ਚੂਰ-ਚੂਰ ਹੋ ਕੇ ਉਲਟੇ ਪਏ ਰਥ ਅਤੇ ਜੰਗੀ ਘੋੜੇ; ਡਿੱਗੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਢੇਰ, ਵਾਨਰਾਂ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਢੇਰ; ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਿਖਰੇ ਟੁੱਟੇ ਚੱਕਰ, ਅਕਸ, ਜੂਏ ਤੇ ਡੰਡੇ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿ ਉੱਥੇ ਗਿੱਦੜਾਂ ਦੇ ਟੋਲੇ ਮੰਡਲਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 44
कबन्धानिसमुत्पेतुर्दिक्षुवानररक्षसाम् ।।6.43.44।।विमर्देतुमुलेतस्मिन्देवासुररणोपमे ।
ਦੇਵ-ਅਸੁਰ ਯੁੱਧ ਵਰਗੇ ਉਸ ਘੋਰ, ਤੁਮੁਲ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਾਨਰਾਂ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਕਬੰਧ ਧੜ ਦਿਸ਼ਾ-ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਉੱਛਲ ਕੇ ਵਿਖਰ ਗਏ।
Verse 45
विदार्यमाणाहरिपुङ्गवैस्तदानिशाचराश्शोणितदिग्धगात्राः ।पुनःसुयुद्धंतरसासमास्थितादिवाकरस्यास्तमयाभिकाङ्क्षिणः ।।6.43.45।।
ਤਦੋਂ ਵਾਨਰ-ਪੁੰਗਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਚੀਰ-ਫਾੜ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਿਪਟੇ ਨਿਸ਼ਾਚਰ ਸੂਰਜ ਦੇ ਅਸਤ ਹੋਣ ਦੀ ਤਾਂਘ ਕਰਦੇ ਸਨ; ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਬਲ ਜੋੜ ਕੇ ਮੁੜ ਘੋਰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਕੂਦ ਪਏ।
Frequently Asked Questions
The sarga formalizes violence into dvandva-yuddha (paired single combats), implying an epic norm of ordered engagement amid chaos. The pivotal actions include counterblows after injury (e.g., Hanumān responding to a chest-wound; Rāma responding to arrow-mangling) that frame retaliation as duty-bound defense rather than indiscriminate slaughter.
There is minimal dialogue; the instruction is conveyed through action: steadfastness under harm, disciplined execution of one’s role in an alliance, and the principle that adharmic aggression meets proportionate, decisive resistance. The repeated motif of endurance followed by lawful counteraction models controlled power under dharma.
The primary ‘landmark’ is the ayodhana (battlefield) itself, mapped through objects and terrain: chariots, wheels, broken weapons, trees used as improvised arms (saptaparṇī, aśvakarṇa, sāla), and a mountain peak as a projectile. The closing imagery—blood-streams, severed trunks, and jackals—functions as a cultural-epic marker of battlefield aftermath in Itihāsa narration.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.