Sarga 53
युद्धकाण्डे त्रिपञ्चाशः सर्गः — धूम्राक्षवधश्रवणं, वज्रदंष्ट्रप्रेषणं, अङ्गद-राक्षसयुद्धम् (Ravana Dispatches Vajradamshtra; Portents and Angada’s Assault)
युद्धकाण्ड
ਧੂਮਰਾਕਸ਼ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਵਣ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਫੁਕਾਰਨ ਲੱਗਾ। ਉਸਨੇ ਵਜ੍ਰਦੰਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਰਾਮ, ਸੁਗਰੀਵ ਅਤੇ ਵਾਨਰ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਕਸ਼ਸ ਸੈਨਾ ਪੂਰੀ ਤਿਆਰੀ ਨਾਲ ਦੱਖਣੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੀ ਜਿੱਥੇ ਅੰਗਦ ਤਾਇਨਾਤ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਸੈਨਾ ਰਵਾਨਾ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਬੁਰੇ ਸ਼ਗਨ ਹੋਣ ਲੱਗੇ - ਉਲਕਾਵਾਂ ਡਿੱਗੀਆਂ ਅਤੇ ਗਿੱਦੜ ਰੋਣ ਲੱਗੇ, ਜੋ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਮੌਤ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਪਸ਼ਗਨਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਵਜ੍ਰਦੰਸ਼ਟਰ ਹਿੰਮਤ ਕਰਕੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਤਰਿਆ। ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਜੈਕਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ, ਪੱਥਰਾਂ ਅਤੇ ਮੁੱਕਿਆਂ ਨਾਲ ਭਿਆਨਕ ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਵਜ੍ਰਦੰਸ਼ਟਰ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਅੰਗਦ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਇੱਕ ਦਰੱਖਤ ਪੁੱਟਿਆ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਦਾਨ ਲਾਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਸੈਨਾ ਹਵਾ ਨਾਲ ਖਿੰਡੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਬਿਖਰ ਗਈ।
Shlokas
Verse 1
धूम्राक्षंनिहतंश्रुत्वारावणोराक्षसेश्वरः ।क्रोधेनमहताऽविष्टोनिश्श्वसन्नुरगोयथा ।।।।दीर्घमुष्णंविनिश्श्वस्यक्रोधेनकलुषीकृतः ।अब्रवीद्राक्षसंक्रूरंवज्रदंष्ट्रंमहाबलम् ।।।।
ਧੂਮ੍ਰਾਕਸ਼ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਰਾਵਣ ਮਹਾਨ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਿਆ; ਉਹ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਫੁੰਕਾਰਿਆ। ਲੰਮਾ ਤੇ ਤਪਤ ਸਾਹ ਖਿੱਚ ਕੇ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਮਨ ਮਲਿਨ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਬਲੀ ਕ੍ਰੂਰ ਰਾਕਸ਼ਸ ਵਜ੍ਰਦੰਸ਼ਟ੍ਰ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।
Verse 2
धूम्राक्षंनिहतंश्रुत्वारावणोराक्षसेश्वरः ।क्रोधेनमहताऽविष्टोनिश्श्वसन्नुरगोयथा ।।6.53.1।।दीर्घमुष्णंविनिश्श्वस्यक्रोधेनकलुषीकृतः ।अब्रवीद्राक्षसंक्रूरंवज्रदंष्ट्रंमहाबलम् ।।6.53.2।।
ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਰਾਵਣ ਨੇ ਲੰਬਾ ਅਤੇ ਗਰਮ ਸਾਹ ਲਿਆ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਜ਼ਾਲਮ ਰਾਕਸ਼ਸ ਵਜ੍ਰਦੰਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।
Verse 3
गच्छत्वंवीर निर्याहिराक्षसैःपरिवारितः ।जहिदाशरथिंरामंसुग्रीवंवानरैःसह ।।।।
“ਹੇ ਵੀਰ, ਤੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧ—ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ। ਦਸ਼ਰਥ-ਨੰਦਨ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਅਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਸਮੇਤ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਸੰਹਾਰ ਦੇ।”
Verse 4
तथेत्युक्त्वाद्रुततरंमायावीराक्षसेश्वरम् ।निर्जगामबलैस्सार्दंबहुभिःपरिवारितः ।।।।नागैरश्वैःखरैरुष्ट्रैःसंयुक्तस्सुसमाहितः ।पताकाध्वजचित्रैश्चरथैश्चसमलङ्कृतः ।।।।
“ਤਥੇਤੀ,” ਕਹਿ ਕੇ ਮਾਇਆਵੀ ਰਾਕਸ਼ਸ-ਇਸ਼ਵਰ ਹੋਰ ਵੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਪਿਆ; ਅਨੇਕ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।
Verse 5
तथेत्युक्त्वाद्रुततरंमायावीराक्षसेश्वरम् ।निर्जगामबलैस्सार्दंबहुभिःपरिवारितः ।।6.53.4।।नागैरश्वैःखरैरुष्ट्रैःसंयुक्तस्सुसमाहितः ।पताकाध्वजचित्रैश्चरथैश्चसमलङ्कृतः ।।6.53.5।।
ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਗਧਿਆਂ ਅਤੇ ਊਠਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਸੁਚੱਜੀ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ; ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀਆਂ ਪਤਾਕਾਂ ਤੇ ਧੁਜਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਸੀ।
Verse 6
ततोविचित्रकेयूरमुकुटैश्चविभूषितः ।तनुत्राणिचसमावृत्यसधनुर्निर्ययौद्रुतम् ।।।।
ਫਿਰ ਉਹ ਵਿਲੱਖਣ ਕੇਯੂਰਾਂ ਅਤੇ ਮੁਕੁਟ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ; ਕਵਚ ਆਦਿ ਰੱਖਿਆ-ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਧਨੁਸ਼ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਪਿਆ।
Verse 7
पताकालङ्कृतंदीप्तंतप्तकाञ्चनभूषितम् ।रथंप्रदक्षिणंकृत्वासमारोहच्चमूपतिः ।।।।
ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਚਮਕਦਾ ਅਤੇ ਤਪੇ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀਆਂ ਫਿੱਟਿੰਗਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰ ਕੇ ਸੈਨਾਪਤੀ ਉਸ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਬੈਠਿਆ।
Verse 8
यष्टिभिस्तोमरैचशित्रैश्शूलैश्चमुसलैरपि ।भिण्डिपालैश्चपाशैश्चशक्तिभिःपट्टसैरपि ।।।।खडगैश्चक्रैर्गदाभिश्चनिशितैश्चपरश्वधैः ।पदातयश्चनिर्यान्तिविविधाःशस्त्रपाणयः ।।।।
ਯਸ਼ਟੀ, ਤੋਮਰ, ਵਿਭਿੰਨ ਸ਼ਸਤ੍ਰ, ਸ਼ੂਲ, ਮੁਸਲ, ਭਿੰਡਿਪਾਲ, ਪਾਸ਼, ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਪੱਟਸ—ਅਤੇ ਖੜਗ, ਚੱਕਰ, ਗਦਾ ਤੇ ਤਿੱਖੇ ਪਰਸ਼ੂ ਧਾਰੇ ਹੋਏ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰਪਾਣੀ ਪੈਦਲ ਸਿਪਾਹੀ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲੇ।
Verse 9
यष्टिभिस्तोमरैचशित्रैश्शूलैश्चमुसलैरपि ।भिण्डिपालैश्चपाशैश्चशक्तिभिःपट्टसैरपि ।।6.53.8।।खडगैश्चक्रैर्गदाभिश्चनिशितैश्चपरश्वधैः ।पदातयश्चनिर्यान्तिविविधाःशस्त्रपाणयः ।।6.53.9।।
ਯਸ਼ਟੀ, ਤੋਮਰ, ਵਿਭਿੰਨ ਸ਼ਸਤ੍ਰ, ਸ਼ੂਲ, ਮੁਸਲ, ਭਿੰਡਿਪਾਲ, ਪਾਸ਼, ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਪੱਟਸ—ਅਤੇ ਖੜਗ, ਚੱਕਰ, ਗਦਾ ਤੇ ਤਿੱਖੇ ਪਰਸ਼ੂ ਧਾਰੇ ਹੋਏ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰਪਾਣੀ ਪੈਦਲ ਸਿਪਾਹੀ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲੇ।
Verse 10
विचित्रवाससस्सर्वेदीप्ताराक्षसपुङ्गवाः ।गजामदोत्कटाश्शूराश्चलन्तइवपर्वताः ।।।।
ਵਿਚਿੱਤਰ ਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪਹਿਰਾਵਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ, ਯੁੱਧ-ਤੇਜ ਨਾਲ ਦਿੱਪਦੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਅਗਵਾਨ ਸਭ ਅੱਗੇ ਵਧੇ; ਮਦਮਸਤ ਹਾਥੀਆਂ ਵਾਂਗ ਉਗਰ ਸ਼ੂਰ, ਜਿਵੇਂ ਚਲਦੇ ਪਹਾੜ ਹੋਣ।
Verse 11
तेयुद्धकुशलैरूढास्तोमराङ्कुशपाणिभिः ।अन्येलक्षणसंयुक्ताश्शूरारूढामहाबलाः ।।।।
ਕੁਝ ਯੁੱਧ-ਕੁਸ਼ਲ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਚਲੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਤੋਮਰ ਅਤੇ ਅੰਕੁਸ਼ ਸਨ। ਹੋਰ ਕੁਝ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਮਹਾਬਲੀ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਵੀ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।
Verse 12
तद्राक्षसबलंसर्वंविप्रस्थितमशोभत ।प्रावृटकालेयथामेघानर्दमानास्सविद्युतः ।।।।निस्सृतादक्षिणद्वारादङ्गदोयत्रयूथपः ।
ਤਦੋਂ ਸਾਰੀ ਰਾਖ਼ਸ਼ਸ ਸੈਨਾ ਪੂਰੀ ਸਜਧਜ ਨਾਲ ਨਿਕਲਦੀ ਹੋਈ ਬੜੀ ਸ਼ੋਭਾਵਾਨ ਲੱਗੀ—ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਵ੍ਰਿਟ ਕਾਲ ਦੇ ਗੱਜਦੇ, ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਬੱਦਲ। ਉਹ ਦੱਖਣੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਉਮੜ ਪਏ, ਜਿੱਥੇ ਯੂਥਪ ਅੰਗਦ ਖੜਾ ਸੀ।
Verse 13
तेषांनिष्क्रममाणानामशुभंसमजायत ।।।।आकाशाद्विघनात्तीव्रादुल्काश्चाभ्यन्यपतंस्तदा ।वमन्त्यःपावकज्वालाशशिवाघोरंववाशिरे ।।।।
ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਿਕਲ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਅਸ਼ੁਭ ਨਿਸ਼ਾਨ ਉੱਠ ਪਏ; ਘਣੇ ਤੇ ਤੀਖੇ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਲਕਾਵਾਂ ਡਿੱਗਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਜਿਵੇਂ ਉਗਲਦੀਆਂ ਦਿਸੀਆਂ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਸ਼ਿਵਾ (ਗਿੱਦੜ) ਘੋਰ ਚੀਖਾਂ ਮਾਰਣ ਲੱਗੇ।
Verse 14
तेषांनिष्क्रममाणानामशुभंसमजायत ।।6.53.13।।आकाशाद्विघनात्तीव्रादुल्काश्चाभ्यन्यपतंस्तदा ।वमन्त्यःपावकज्वालाशशिवाघोरंववाशिरे ।।6.53.14।।
ਤਦ ਭਿਆਨਕ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਰਾਖ਼ਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਅਤੇ ਜਦ ਯੋਧੇ ਧਾਵਾ ਕਰਦੇ ਆਏ, ਉੱਥੇ ਉਹ ਡਰਾਉਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਠੋਕਰ ਖਾ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਏ—ਇਹ ਅਸ਼ੁਭ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਸੰਕੇਤ ਸੀ।
Verse 15
व्याहरन्तमृगाघोरारक्षसांनिधनंतदा ।समापतन्तोयोधास्तुप्रास्खलन् स्तत्रदारुणम् ।।।।
ਤਦ ਭਿਆਨਕ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਰਾਖ਼ਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਅਤੇ ਜਦ ਯੋਧੇ ਧਾਵਾ ਕਰਦੇ ਆਏ, ਉੱਥੇ ਉਹ ਡਰਾਉਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਠੋਕਰ ਖਾ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਏ—ਇਹ ਅਸ਼ੁਭ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਸੰਕੇਤ ਸੀ।
Verse 16
एतानौत्पातिकान् दृष्टवावज्रदंष्ट्रोमहाबलः ।धैर्यमालम्भ्यतेजस्वीनिर्जगामरणोत्सुकः ।।।।
ਇਹ ਅਸ਼ੁਭ ਉਤਪਾਤ ਵੇਖ ਕੇ ਮਹਾਬਲੀ, ਤੇਜਸਵੀ ਵਜ੍ਰਦੰਸ਼ਟਰ ਨੇ ਧੀਰਜ ਧਾਰਿਆ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹੋ ਕੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਪਿਆ।
Verse 17
तांस्तुनिष्क्रमतोदृष्टवावानराजितकाशिनः ।प्रणेदुस्सुमहानादान्पूरयांश्चदिशोदश ।।।।
ਪਰ ਜਦ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਕਲਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਜਿੱਤ ਦੇ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਨਾਦ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਦਸਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗੂੰਜਾ ਗਏ।
Verse 18
ततःप्रवृत्तंतुमुलंहरीणांराक्षसैस्सह ।घोराणांभीमरूपाणामन्योन्यवथकाङ् क्षिणाम् ।।।।
ਫਿਰ ਵਾਨਰਾਂ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਦੋਵੇਂ ਧਿਰਾਂ ਡਰਾਉਣੇ ਰੂਪ ਵਾਲੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਤੀਬਰ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੀਆਂ ਸਨ।
Verse 19
निष्पतन्तोमहोत्साहोभिन्नदेहशिरोधराः ।रुधिरोक्षितसर्वाङ्गान्यपतन्थरणीतले ।।।।
ਬਹੁਤ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਢਹਿ ਪਏ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਹੋ ਗਏ ਸਨ, ਸਿਰ ਕੱਟੇ ਗਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਹਰ ਅੰਗ ਖੂਨ ਨਾਲ ਭਿੱਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 20
केचिदन्योन्यमासाद्यशूराःपरिघपाणयः ।चिक्षिपुर्विविधंशस्त्रंसमरेष्न्विवर्तिनः ।।।।
ਲੋਹੇ ਦੇ ਗੁਰਜਾਂ ਵਰਗੇ ਹੱਥਾਂ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਸੂਰਬੀਰਾਂ ਨੇ, ਜੋ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟਦੇ ਸਨ, ਇੱਕ ਦੂਜੇ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਚਲਾਏ।
Verse 21
द्रुमाणांचशिलानांचशस्त्राणांचापिनिस्स्वनः ।।।।श्रूयतेसुमहांस्तत्रघोरोहृदयभेदसः ।
ਉੱਥੇ ਦਰੱਖਤਾਂ, ਚੱਟਾਨਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਟਕਰਾਉਣ ਦੀ ਅਤਿ ਮਹਾਨ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਗੂੰਜ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ ਸੀ—ਜੋ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਚੀਰ ਦੇਵੇ ਐਸੀ ਘੋਰ ਧੁਨੀ।
Verse 22
रथनेमिस्वनस्तत्रधनुषश्चापिनिस्वसत् ।।।।शङ्खभेरीमृदङ्गानांबभूवतुमुलःस्वनः ।
ਉੱਥੇ ਰਥਾਂ ਦੇ ਪਹੀਿਆਂ ਦੀ ਖੜਖੜਾਹਟ, ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਟੰਕਾਰ ਤੇ ਸੀਸਕਾਰ, ਅਤੇ ਸ਼ੰਖ, ਭੇਰੀ ਤੇ ਮ੍ਰਿਦੰਗਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਮਿਲ ਕੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤੁਮੁਲ ਨਾਦ ਉੱਠਿਆ।
Verse 23
केचिदस्त्राणिसन्सृज्यबाहुयुद्धमकुर्वत ।तलैश्चचरणैश्चापिमुष्टिभिश्चद्रुमैरपि ।।।।जानुभिश्चहताःकेचिद्भिन्नदेहाश्चराक्षसाः ।शिलाभिश्चूर्णिताःकेचिद्वानरैर्युद्धदुर्मदैः ।।।।
ਕਈਆਂ ਨੇ ਅਸਤ੍ਰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਹੂ-ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ—ਹਥੇਲੀਆਂ, ਪੈਰਾਂ, ਮੁੱਕਿਆਂ ਨਾਲ, ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਘੁੱਟਣਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕੀਤੇ। ਕਈ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਟੁੱਟ-ਫੁੱਟ ਗਏ; ਅਤੇ ਯੁੱਧ-ਮਦ ਵਿੱਚ ਮੱਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੁੱਟੀਆਂ ਚੱਟਾਨਾਂ ਨਾਲ ਕਈ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਹੋ ਗਏ।
Verse 24
केचिदस्त्राणिसन्सृज्यबाहुयुद्धमकुर्वत ।तलैश्चचरणैश्चापिमुष्टिभिश्चद्रुमैरपि ।।6.53.23।।जानुभिश्चहताःकेचिद्भिन्नदेहाश्चराक्षसाः ।शिलाभिश्चूर्णिताःकेचिद्वानरैर्युद्धदुर्मदैः ।।6.53.24।।
ਵਜ੍ਰਦੰਸ਼ਟ੍ਰ ਰਣ ਵਿੱਚ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਡਰਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਘੁੰਮਦਾ ਰਿਹਾ—ਜਿਵੇਂ ਲੋਕ-ਸੰਹਾਰ ਵੇਲੇ ਪਾਸ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਧਰੇ ਅੰਤਕ (ਮੌਤ) ਆਪ ਹੀ ਵਿਚਰਦਾ ਹੋਵੇ।
Verse 25
वज्रदंष्ट्रोभृशंबाणै: रणेवित्रासयन्हरीन् ।चचारलोकसंहारेपाशहस्तइवान्तकः ।।।।
ਵਜ੍ਰਦੰਸ਼ਟ੍ਰ ਰਣ ਵਿੱਚ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਡਰਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਘੁੰਮਦਾ ਰਿਹਾ—ਜਿਵੇਂ ਲੋਕ-ਸੰਹਾਰ ਵੇਲੇ ਪਾਸ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਧਰੇ ਅੰਤਕ (ਮੌਤ) ਆਪ ਹੀ ਵਿਚਰਦਾ ਹੋਵੇ।
Verse 26
बलवन्तोऽस्त्रविदुषोनानाप्रहरणारणे ।जघ्नुर्वानरसैन्यानिराक्षसाःक्रोधमूर्छिताः ।।।।
ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਮੂਰਛਿਤ, ਬਲਵਾਨ ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਰਾਕਸ਼ਸ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਹਾਰਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜ ਕੇ ਰਣ ਵਿੱਚ ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਗਿਰਾਉਂਦੇ ਰਹੇ।
Verse 27
निघ्नतोराक्षसान्दृष्टवासर्वान्वालिसुतोरणे ।क्रोधेनवदिगुणाविष्टःसंवर्तकइवानलः ।।।।
ਰਣ ਵਿੱਚ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਸੰਹਾਰਦੇ ਵੇਖ ਕੇ ਵਾਲੀ-ਪੁੱਤਰ ਅੰਗਦ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਦੋਗੁਣਾ ਹੋ ਉਠਿਆ; ਪ੍ਰਲਯ-ਕਾਲ ਦੀ ਸੰਵਰਤਕ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਭੜਕ ਕੇ ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਟੁੱਟ ਪਿਆ।
Verse 28
तान् राक्षसगणान्सर्वान्वृक्षमुद्यम्यवीर्यवान् ।अङ्गदःक्रोधताम्राक्षःसिंहःक्षुद्रमृगानिव ।।।।कारकदनंघोरंशक्रतुल्यपराक्रमः ।।।।
ਤਦ ਬਲਵਾਨ ਅੰਗਦ—ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਤਾਂਬੇ ਵਰਗੀਆਂ ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਸ਼ਕ੍ਰ-ਤੁੱਲ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ—ਇੱਕ ਦਰੱਖ਼ਤ ਚੁੱਕ ਕੇ ਸਾਰੇ ਰਾਕਸ਼ਸ-ਗਣਾਂ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਘੋਰ ਸੰਹਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਸਿੰਘ ਛੋਟੇ ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਵਿੱਚ।
Verse 29
तान् राक्षसगणान्सर्वान्वृक्षमुद्यम्यवीर्यवान् ।अङ्गदःक्रोधताम्राक्षःसिंहःक्षुद्रमृगानिव ।।6.53.28।।कारकदनंघोरंशक्रतुल्यपराक्रमः ।।6.53.29।।
“ਤਥੇਤੀ,” ਕਹਿ ਕੇ ਮਾਇਆਵੀ ਰਾਕਸ਼ਸ-ਇਸ਼ਵਰ ਹੋਰ ਵੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਪਿਆ; ਅਨੇਕ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।
Verse 30
अङ्गदाभिहतास्तत्रराक्षसाभीमविक्रमाः ।विभिन्नशिरसःपेतुर्विकृताइवपादपाः ।।।।
ਉੱਥੇ ਅੰਗਦ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਭਿਆਨਕ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਉਹ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਢੇ-ਚੀਰੇ ਹੋਏ ਵਿਗੜੇ ਦਰੱਖ਼ਤ।
Verse 31
रथैरश्वैर्ध्वजैश्चित्रैश्शरैर्हरिरक्षसाम् ।रुधिरेणसञ्छन्नाभूमिर्भयकरातदा ।।।।
ਤਦ ਰਥਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਝੰਡਿਆਂ, ਤੀਰਾਂ ਅਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਖਰੀ ਹੋਈ, ਲਹੂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਧਰਤੀ ਡਰਾਉਣੀ ਲੱਗਦੀ ਸੀ।
Verse 32
हारकेयूरवस्स्रैश्चशत्रैश्चसमलङ्कृता ।भूमिर्भातिरणेतत्रशारदीवयथानिशा ।।।।
ਉੱਥੇ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਹਾਰਾਂ, ਕੇਯੂਰਾਂ, ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ‘ਸਜੀ’ ਹੋਈ ਧਰਤੀ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਦੀ ਰਾਤ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ।
Verse 33
अङ्गदस्यचवेगेनतद्राक्षसबलंमहत् ।प्राकम्पततदातत्रपवनेनाम्बुदोयथा ।।।।
ਅੰਗਦ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਝਪਟੇ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਖਸ਼ਸ-ਸੈਨਾ ਕੰਬ ਉਠੀ—ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਵਰਖਾ-ਬੱਦਲ ਹਿਲ ਜਾਵੇ।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāvaṇa’s command decision after receiving news of Dhūmrākṣa’s death: he escalates the war by ordering Vajradaṃṣṭra to kill Rāma and Sugrīva along with the Vānara host, shifting from reactive grief to strategic retaliation.
The sarga juxtaposes human resolve with omen-signs: even when portents warn of destruction, leaders may proceed through anger or duty; the implied instruction is to read warning signals (internal and external) and to discipline wrath, since unchecked krodha accelerates collective ruin.
The southern gate (दक्षिणद्वार) of Laṅkā is the key tactical landmark, marked as the egress point of the Rākṣasa army and the station of Aṅgada; culturally, the chapter highlights wartime soundscapes (conch and drums) and utpāta traditions (meteors, jackals) as battlefield semiotics.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.