Adhyaya 64

Verse 1

अत्-#-#क+ चतु:षष्टितमो<5 ध्याय: दुर्योधनका संजयके सम्मुख विलाप और वाहकोंद्वारा अपने साथियोको संदेश भेजना धृतराष्ट्र रवाच अधिष्ित: पदा मूर्थ्नि भग्नसक्थो महीं गत: । शौटीर्यमानी पुत्रो मे किमभाषत संजय

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Wahai Sañjaya, ketika anakku—pahanya hancur—rebah ke bumi, dan musuh meletakkan kaki di atas kepalanya, apakah yang dikatakannya? Dia dahulu amat bermegah pada kekuatannya. Di medan perang itu, ketika terjerat dalam bencana yang amat dahsyat, apakah kata-kata Duryodhana?”

Verse 2

अत्यर्थ कोपनो राजा जातवैरश्न पाण्डुषु व्यसन परमं प्राप्त: किमाह परमाहवे

Vaiśampāyana berkata: Raja Duryodhana, yang amat pemarah dan sejak lahir memikul permusuhan terhadap para Pāṇḍava, telah jatuh ke dalam bencana yang paling dahsyat dalam pertempuran agung itu. Apakah yang dikatakannya ketika itu? (Soalan ini ditimbulkan dalam konteks bahawa, setelah pahanya dipatahkan, dia rebah ke tanah dan Bhīmasena meletakkan kakinya di atas kepala Duryodhana—suatu perbuatan yang menajamkan ketegangan etika antara kemenangan yang benar dan keterlanjuran dendam.)

Verse 3

संजय उवाच शृणु राजन प्रवक्ष्यामि यथावृत्तं नराधिप । राज्ञा यदुक्त भग्नेन तस्मिन्‌ व्यसन आगते

Sañjaya berkata: “Dengarlah, wahai Raja; akan aku ceritakan dengan tepat sebagaimana yang berlaku, wahai tuan manusia—apa yang diucapkan oleh raja itu ketika dia telah hancur dan malapetaka menimpanya.”

Verse 4

संजयने कहा--राजन्‌! सुनिये। नरेश्वर! उस भारी संकटमें पड़ जानेपर टूटी जाँघवाले राजा दुर्योधनने जो कुछ कहा था, वह सब वृत्तान्त यथार्थरूपसे बता रहा हूँ ।।

Sañjaya berkata: “Wahai Raja, dengarlah. Wahai tuan manusia, setelah terjerumus ke dalam bencana yang berat itu, segala kata yang diucapkan Raja Duryodhana—yang pahanya hancur—akan aku sampaikan dengan benar. Dengan paha yang patah, raja itu terbaring di tanah, diselaputi debu. Dia mengumpulkan rambutnya yang kusut lalu memandang ke segenap sepuluh penjuru. Kemudian, sambil mencela yang sulung di antara Pāṇḍava, dia menghela nafas pahit dan mula berkata—nafasnya kasar, hatinya menyala oleh marah dan hina.”

Verse 5

केशान्‌ नियम्य यत्नेन नि:श्वसन्नुरगो यथा । संरम्भाश्रुपरीताभ्यां नेत्राभ्यामभिवीक्ष्य माम्‌

Sañjaya berkata: “Dengan susah payah dia menahan rambutnya, dan sambil tercungap-cungap seperti ular, dia memandangku dengan kedua mata yang dibanjiri air mata, lahir daripada gelora amarah yang dahsyat.”

Verse 6

बाहू धरण्यां निष्पिष्य सुदुर्मत्त इव द्विप: । प्रकीर्णान्‌ मूर्थजान्‌ धुन्वन्‌ दन्तैर्दन्तानुपस्पृशन्‌

Sañjaya berkata: “Dia menghentak dan menekan kedua lengannya ke bumi seperti gajah yang mengamuk; menggoncang rambutnya yang kusut dan menggesel gigi dengan gigi—ribut zahir duka dan murka, tanda bahawa perang memaksa bahkan yang perkasa jatuh ke dalam sengsara yang tidak berdaya, memakan diri sendiri.”

Verse 7

भीष्मे शान्तनवे नाथे कर्णे शस्त्रभृतां वरे

Sañjaya berkata: “Tatkala Bhīṣma, putera Śāntanu, pelindung yang agung, dan tatkala Karṇa, yang terunggul antara para pemegang senjata, (hadir/diangkat sebagai pemimpin)…”

Verse 8

गौतमे शकुनौ चापि द्रोणे चास्त्रभृतां वरे । अश्वत्थाम्नि तथा शल्ये शूरे च कृतवर्मणि

Sañjaya berkata: “Pada Gautama, pada Śakuni juga, pada Droṇa—yang terunggul antara para pemegang senjata—demikian pula pada Aśvatthāmā, pada Śalya, dan pada wira Kṛtavarman…”

Verse 9

इमामवस्थां प्राप्तोडस्मि कालो हि दुरतिक्रम: । 'शान्तनुनन्दन भीष्म, अस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ कर्ण, कृपाचार्य, शकुनि, अस्त्रधारियोंमें सर्वश्रेष्ठ द्रोणाचार्य, अश्वत्थामा, शूरवीर शल्य तथा कृतवर्मा मेरे रक्षक थे तो भी मैं इस दशाको आ पहुँचा। निश्चय ही कालका उल्लंघन करना किसीके लिये भी अत्यन्त कठिन है।।

Sañjaya berkata: “Aku telah sampai ke keadaan ini, kerana Kala (Waktu) memang sukar dilangkaui. Walaupun pelindungku ialah Bhīṣma, putera Śāntanu; Karṇa, terunggul antara para pemegang senjata; guru Kṛpa; Śakuni; Droṇa, yang terbaik daripada semua pembawa senjata; Aśvatthāmā; Śalya sang wira; dan Kṛtavarman—namun aku tetap jatuh ke dalam kesengsaraan ini. Sesungguhnya, melangkaui ketetapan Waktu amatlah sukar bagi sesiapa pun. Aku, yang pernah menjadi panglima sebelas divisi, telah sampai ke keadaan ini.”

Verse 10

आखूयातव्यं मदीयानां ये5स्मिन्‌ जीवन्ति संयुगे

Sañjaya berkata: “Hal ini mesti dilaporkan kepada pihakku—mereka yang masih hidup dalam peperangan ini.”

Verse 11

बहूनि सुनृशंसानि कृतानि खलु पाण्डवै:

Sañjaya berkata: “Sesungguhnya, banyak perbuatan kejam dan tidak berperikemanusiaan telah dilakukan oleh para Pāṇḍava.”

Verse 12

इदं चाकीर्तिजं कर्म नृशंसै: पाण्डवै: कृतम्‌

Sañjaya berkata: “Ini juga suatu perbuatan yang membawa aib—suatu tindakan kejam—yang dilakukan oleh para Pāṇḍava.”

Verse 13

का प्रीति: सत्त्वयुक्तस्य कृत्वोपधिकृतं जयम्‌

Sañjaya berkata: “Apakah kepuasan bagi seseorang yang berpegang pada kebajikan sejati, jika kemenangan dicapai hanya dengan syarat yang direka dan helah terselindung?”

Verse 14

अधर्मेण जयं लब्ध्वा को नु हृष्येत पण्डित:

Sañjaya berkata: “Setelah meraih kemenangan melalui adharma, siapakah orang bijak yang benar-benar akan bersukacita? Kemenangan yang lahir daripada adharma tidak dapat menjadi sebab kepuasan sejati bagi mereka yang memahami dharma dan akibatnya.”

Verse 15

किन्नु चित्रमितस्त्वद्य भग्नसक्थस्य यन्मम

Sanjaya berkata: “Apakah yang benar-benar menghairankan pada hari ini—bahawa aku, yang pahaku telah hancur remuk, kini berada dalam keadaan begini?”

Verse 16

प्रतपन्तं श्रिया जुष्टं वर्तमानं च बन्धुषु

Sanjaya berkata: “(Dia) menyala dengan keperwiraan, dikurniai tuah, dan bergerak di tengah kaum kerabatnya (di tengah rakyatnya sendiri).”

Verse 17

अभिशनज्ञौ युद्धधर्मस्य मम माता पिता च मे

Sanjaya berkata: “Ibu dan ayahku mahir dalam dharma peperangan. Apabila mereka mendengar khabar kematianku, mereka akan ditimpa dukacita. Sampaikan kepada mereka, atas permintaanku, pesan ini: bahawa aku telah melaksanakan korban suci, melindungi mereka yang layak dipelihara, dan memerintah bumi dengan baik hingga ke batas lautan.”

Verse 18

तौ हि संजय दुःखार्तो विज्ञाप्यौ वचनाद्धि मे । इष्टं भृत्या भृता: सम्यग्‌ भू: प्रशास्ता ससागरा

Sanjaya berkata: “Wahai Sanjaya, kedua ibu bapaku pasti akan dirundung dukacita apabila mendengar kematianku. Maka, atas permintaanku, engkau mesti menyampaikan pesan ini kepada mereka: bahawa aku telah menunaikan korban-korban yang diperintahkan, memelihara dengan sepatutnya mereka yang bergantung padaku, dan memerintah bumi dengan baik, hingga ke lautan yang mengelilinginya.”

Verse 19

मूर्थ्नि स्थितममित्राणां जीवतामेव संजय । दत्ता दाया यथाशक्ति मित्राणां च प्रियं कृतम्‌

Sanjaya berkata: “Wahai Sanjaya, ketika musuh-musuh masih hidup, aku berdiri mengatasi mereka dalam kekuasaan; aku membahagikan bahagian dan hadiah menurut kemampuanku, dan aku juga melakukan apa yang menyenangkan sahabat-sahabatku.”

Verse 20

मानिता बान्धवा: सर्वे वश्य: सम्पूजितो जन:

Sañjaya berkata: “Segala kaum kerabat telah dihormati sewajarnya, dan rakyat dibawa di bawah kawalan—dihargai sepenuhnya serta disambut dan dilayani dengan patut.”

Verse 21

त्रितयं सेवितं सर्व को नु स्वन्ततरो मया । “मैंने सभी बन्धु-बान्धवोंको सम्मान दिया। अपनी आज्ञाके अधीन रहनेवाले लोगोंका सत्कार किया और धर्म, अर्थ एवं काम सबका सेवन कर लिया। मेरे समान सुन्दर अन्त किसका हुआ होगा? ।।

“Aku telah memuliakan semua sanak saudara. Aku telah menyambut dan memelihara rakyat yang berada di bawah perintahku, dan telah menunaikan ketiga-tiganya—Dharma, Artha dan Kama. Siapakah yang akan memperoleh pengakhiran seindah aku? Dan di kalangan raja-raja, kemuliaan yang amat sukar diperoleh itu telah sampai kepadaku menurut titah.”

Verse 22

यातानि परराष्ट्राणि नूपा भुक्ताश्च दासवत्‌

Sañjaya berkata: “Mereka telah pergi ke kerajaan-kerajaan lain, dan di sana mereka dipaksa hidup sebagai orang tanggungan—dipergunakan dan dieksploitasi seperti hamba.”

Verse 23

अधीतं विधिवदू दत्तं प्राप्तमायुर्निरामयम्‌

Sañjaya berkata: “Aku telah belajar menurut ketetapan, memberi sedekah dengan cara yang benar, dan memperoleh umur panjang tanpa penyakit. Dengan keberuntungan, kemakmuran diraja yang besar adalah milikku, dan hanya selepas kematianku ia berpindah ke tangan orang lain, wahai yang perkasa.”

Verse 24

स्वर्मेण जिता लोका: को नु स्वन्ततरो मया । दिष्ट्या नाहं जित: संख्ये परान्‌ प्रेष्यवदाश्रित:

Sañjaya berkata: “Dengan kelakuanku sendiri aku telah menaklukkan alam-alam syurga—siapakah yang lebih menguasai diri daripada aku? Dengan keberuntungan, aku tidak pernah dikalahkan di medan perang, dan tidak pula dijatuhkan hingga hidup bergantung pada orang lain seperti seorang hamba.”

Verse 25

यदि क्षत्रबन्धूनां स्वधर्ममनुतिष्ठताम्‌

Sañjaya berkata: “Jika bagi mereka yang hanya ‘kerabat para kṣatriya’ namun menuntut martabat pahlawan, mereka benar-benar menunaikan dharma mereka sendiri…”

Verse 26

दिष्ट्या नाहं परावृत्तो वैरात्‌ प्राकृतवज्जित:

Sañjaya berkata: “Syukurlah, aku tidak berpaling kerana dendam, dan aku juga tidak bertindak dengan cara hina seperti orang kebanyakan.”

Verse 27

सुप्तं वाथ प्रमत्तं वा यथा हन्याद्‌ विषेण वा

Sañjaya berkata: “Sebagaimana seseorang boleh menewaskan orang yang sedang tidur atau lalai—atau bahkan membinasakannya dengan racun—demikianlah cara membunuh seperti itu juga disebut,” yakni suatu perbuatan curang yang tercela, melanggar tata susila ksatria dalam pertempuran terbuka.

Verse 28

अश्वत्थामा महाभाग: कृतवर्मा च सात्वत:

Sañjaya berkata: Aśvatthāmā yang termasyhur, dan Kṛtavarmā dari keturunan Sātvata, juga berada di sana—disebut sebagai pelaku utama dalam rentetan pascaperang, ketika kesetiaan peribadi dan sisa-sisa keganasan terus membentuk pilihan serta akibatnya.

Verse 29

अधर्मेण प्रवृत्तानां पाण्डवानामनेकश:

Sañjaya berkata: “Dalam banyak hal, para Pāṇḍava—yang telah bergerak dengan cara adharma (tidak benar)—…”

Verse 30

वार्तिकांश्षाब्रवीद्‌ राजा पुत्रस्ते सत्यविक्रम:

Sañjaya berkata: Kemudian raja—putera tuanku, teguh dalam keberanian yang benar—bertutur demikian: “Aku akan menyusul mereka, seperti seorang musafir yang tertinggal setelah kehilangan kafilahnya.” Dalam bingkai kisah ini, Duryodhana menafsirkan kematiannya yang mendatang sebagai perjalanan sunyi sesudah gugurnya para sahabat seperjuangan, seakan menandai perhitungan moral yang kelam selepas perang yang baginya berakhir melalui adharma.

Verse 31

अधर्माद्‌ भीमसेनेन निहतो<हं यथा रणे । सोऊ हं द्रोणं स्वर्गगतं कर्णशल्यावुभौ तथा

Sañjaya berkata: “Di medan perang aku dibunuh oleh Bhīmasena melalui perbuatan adharma. Maka aku akan pergi menemui Droṇa yang telah ke svarga, dan demikian juga kedua-duanya, Karṇa dan Śalya.”

Verse 32

वृषसेनं महावीर्य शकुनिं चापि सौबलम्‌ । जलसन्ध॑ महावीर्य भगदत्तं च पार्थिवम्‌

Sañjaya berkata: “(Di sana ada) Vṛṣasena, pahlawan berkekuatan besar; dan Śakuni juga, putera Saubala; Jalasandha yang gagah perkasa; serta Raja Bhagadatta.”

Verse 33

सोमदत्तं महेष्वासं सैन्धवं च जयद्रथम्‌ । दुःशासनपुरोगांश्न भ्रातृनात्मसमांस्तथा

Sañjaya berkata: “(Dia menemui) Somadatta, pemanah agung, dan Jayadratha, putera Sindhu; serta saudara-saudaranya yang dipimpin oleh Duḥśāsana—lelaki yang setara dengannya dalam keteguhan.”

Verse 34

दौ:शासनिं च विक्रान्तं लक्ष्मणं चात्मजावुभौ । एतांश्वान्यांश्व सुबहून्‌ मदीयांश्व सहस्रश:

Sañjaya berkata: “(Aku melihat) putera Duḥśāsana yang gagah, dan Lakṣmaṇa, serta kedua-dua putera itu; dan selain mereka, ramai lagi—beribu-ribu pahlawan dari pihakku.”

Verse 35

कर्थ॑ भ्रातृन्‌ हतान्‌ श्र॒त्वा भर्तारं च स्‍्वसा मम

Sañjaya berkata: “Bagaimanakah adikku, setelah mendengar bahawa saudara-saudaranya telah terbunuh dan bahawa suaminya juga telah gugur, memberikan tindak balas?”

Verse 36

स्‍्नुषाभि: प्रस्नुषाभिश् वृद्धो राजा पिता मम

Sañjaya berkata: “Ayahandaku yang lanjut usia, sang raja, dikelilingi oleh menantu-menantu perempuan dan menantu perempuan kepada cucu-cucunya.”

Verse 37

नूनं लक्ष्मणमातापि हतपुत्रा हतेश्वरा

Sañjaya berkata: “Sesungguhnya ibu Lakṣmaṇa juga—kehilangan puteranya dan suaminya terbunuh—telah ditumbangkan oleh dukacita.”

Verse 38

यदि जानाति चार्वाक: परिव्राड्‌ वाग्विशारद:

Sañjaya berkata: “Jika Cārvāka—seorang pertapa pengembara yang petah berbicara—benar-benar mengetahui (hal itu)…”

Verse 39

समन्तपज्चके पुण्ये त्रिषु लोकेषु विश्वरुते

Sañjaya berkata: Di Samantapañcaka yang suci—terkenal di seluruh tiga alam—

Verse 40

ततो जनसहस्राणि बाष्पपूर्णानि मारिष

Kemudian, wahai yang mulia, beribu-ribu orang dipenuhi air mata.

Verse 41

ससागरवना घोरा पृथिवी सचराचरा

Sañjaya berkata: Bumi yang menggerunkan—bersama lautan dan rimba, dengan segala yang bergerak dan yang tidak bergerak—seakan-akan bergetar kerana ngeri.

Verse 42

ते द्रोणपुत्रमासाद्य यथावृत्तं नयवेदयन्‌

Sañjaya berkata: Para utusan itu mendekati putera Droṇa (Aśvatthāmā) lalu menyampaikan kepadanya, tepat sebagaimana yang berlaku, seluruh khabar—bagaimana Bhīmasena bertindak dalam pertarungan gada dan bagaimana raja dijatuhkan. Dilanda dukacita oleh apa yang mereka sampaikan, mereka lama tenggelam dalam fikiran yang resah; kemudian, dengan hati ditimpa sedih dan derita, mereka pun beredar sebagaimana mereka datang.

Verse 43

व्यवहारं गदायुद्धे पार्थिवस्थ च पातनम्‌ | तदाख्याय तत: सर्वे द्रोणपुत्रस्य भारत ।।

Sañjaya berkata: “Wahai Bhārata, setelah menyampaikan kepada putera Droṇa segala-galanya—bagaimana pertarungan gada berlangsung dan bagaimana raja dijatuhkan—para utusan itu, hangus oleh dukacita dan hati mereka dipukul oleh kesedihan, lama tenggelam dalam renungan. Kemudian, dalam ratap dan derita yang menguasai, mereka pun beredar sebagaimana mereka datang.”

Verse 63

गर्हयन्‌ पाण्डवं ज्येष्ठं नि:श्वस्पेदमथाब्रवीत्‌ । राजन्‌! जब कौरव-नरेशकी जाँघें टूट गयीं तब वह धरतीपर गिरकर धूलमें सन गया। फिर बिखरे हुए बालोंको समेटता हुआ वहाँ दसों दिशाओंकी ओर देखने लगा। बड़े प्रयत्नसे अपने बालोंको बाँधकर सर्पके समान फुफकारते हुए उसने रोष और आँसुओंसे भरे हुए नेत्रोंद्वारा मेरी ओर देखा। इसके बाद दोनों भुजाओंको पृथ्वीपर रगड़कर मदोन्मत्त गजराजके समान अपने बिखरे केशोंको हिलाता

Sañjaya berkata: Sambil mengecam yang sulung antara Pāṇḍava, dia menghela nafas panjang lalu berkata. Setelah paha raja Kaurava dihancurkan dan dia rebah ke tanah berdebu, dia mengumpulkan rambutnya yang kusut, memandang ke sepuluh penjuru; kemudian, dengan susah payah mengikat rambutnya, dia mendesis seperti ular. Dengan mata yang bengkak oleh amarah dan air mata, dia memandang ke arahku; lalu, menggesel kedua-dua lengannya pada bumi seperti gajah jantan agung yang mabuk, menggoncang rambutnya yang terurai, mengertakkan gigi, dan mencela Yudhiṣṭhira, yang sulung antara Pāṇḍava, dia menarik nafas dan berkata demikian—

Verse 64

इति श्रीमहा भारते शल्यपर्वणि गदापर्वणि दुर्योधनविलापे चतु:षष्टितमो<5ध्याय: ।। धड ।। इस प्रकार श्रीमहाभारत शल्यपर्वके अन्तर्गत गदापर्वमें दुर्योधनका विलापविषयक चौसठवाँ अध्याय पूरा हुआ

Sañjaya berkata: “Demikianlah, dalam Mahābhārata yang suci, di dalam Śalya Parva—khususnya dalam Gadā Parva—berakhirlah bab yang keenam puluh empat, mengenai ratapan Duryodhana.” Kolofon penutup ini menandai selesainya suatu bahagian yang membingkai keruntuhan moral dan emosi seorang raja yang tewas: dukacita Duryodhana menjadi cermin naratif akan akibat kesombongan, adharma, dan kehancuran yang dibawa oleh perang.

Verse 93

काल प्राप्प महाबाहो न कश्िदतिवर्तते । “महाबाहो! मैं एक दिन ग्यारह अक्षौहिणी सेनाका स्वामी था; परंतु आज इस दशामें आ पड़ा हूँ। वास्तवमें कालको पाकर कोई उसका उल्लंघन नहीं कर सकता

Sañjaya berkata: “Wahai yang berlengan perkasa, apabila Kala (Waktu) telah tiba, tiada siapa dapat melampauinya. Bahkan orang yang dahulu memerintah sebelas akṣauhiṇī pun boleh dibawa ke keadaan ini; kerana sesungguhnya tiada siapa dapat melanggar ketetapan Waktu.”

Verse 106

यथाहं भीमसेनेन व्युत्क्रम्य समयं हतः । “मेरे पक्षके वीरोंमेंसे जो लोग इस युद्धमें जीवित बच गये हों, उन्हें यह बताना कि भीमसेनने किस तरह गदायुद्धके नियमका उल्लंघन करके मुझे मारा

Sañjaya berkata: “Bagaimana aku dibunuh oleh Bhīmasena setelah dia melanggar peraturan yang telah dipersetujui (dalam pertarungan gada).” Baris ini membingkai pembunuhan itu sebagai tercemar dari segi etika: si penutur menggambarkan kematiannya bukan sekadar kekalahan, tetapi akibat pelanggaran terhadap tata tertib duel yang diterima bersama.

Verse 116

भूरिश्रवसि कर्णे च भीष्मे द्रोणे च श्रीमति । 'पाण्डवोंने भूरिश्रवा, कर्ण, भीष्म तथा श्रीमान्‌ द्रोणाचार्यके प्रति बहुत-से नृशंस कार्य किये हैं

Sañjaya berkata: “Terhadap Bhūriśravas, Karṇa, Bhīṣma, dan Droṇa yang mulia, para Pāṇḍava telah melakukan banyak perbuatan yang kejam.” Baris ini menonjolkan ketegangan moral perang: bahkan pahlawan termasyhur pun menjadi sasaran tuduhan kekejaman, dan kemenangan digambarkan sebagai sarat beban etika, bukan semata-mata kepahlawanan.

Verse 126

येन ते सत्सु निर्वेद॑ गमिष्यन्ति हि मे मतिः । 'उन क्रूरकर्मा पाण्डवोंने यह भी अपनी अकीर्ति फैलानेवाला कर्म ही किया है, जिससे वे साधु पुरुषोंकी सभामें पश्चात्ताप करेंगे; ऐसा मेरा विश्वास है

Sañjaya berkata: “Inilah keyakinanku: oleh perbuatan yang telah mereka lakukan, para Pāṇḍava yang berkelakuan kejam itu akan menanggung noda pada nama mereka, dan di hadapan perhimpunan orang-orang berbudi, mereka akan didorong kepada penyesalan.”

Verse 136

को वा समयके त्तारं बुध: सम्मन्तुमर्हति । “छलसे विजय पाकर किसी सत्त्वगुणी या शक्तिशाली पुरुषको क्या प्रसन्नता होगी? अथवा जो युद्धके नियमको भंग कर देता है, उसका सम्मान कौन विद्वान्‌ कर सकता है?

Sañjaya berkata: “Siapakah orang bijaksana yang akan menganggap layak dihormati seseorang yang melanggar aturan pertempuran yang telah dipersetujui? Menang melalui tipu daya—apakah kepuasan yang dapat dirasai oleh lelaki yang benar-benar berbudi atau perkasa? Dan jika seseorang meruntuhkan dharma peperangan, siapakah cendekia yang dapat menghormatinya dengan wajar?”

Verse 143

यथा संहृष्यते पाप: पाण्डुपुत्रो वृकोदर: | “अधर्मसे विजय प्राप्त करके किस बुद्धिमान्‌ पुरुषको हर्ष होगा? जैसा कि पापी पाण्डुपुत्र भीमसेनको हो रहा है

Sañjaya berkata: “Bagaimana mungkin seorang yang bijaksana bergembira setelah meraih kemenangan melalui adharma? Namun Vṛkodara—Bhīmasena, putera Pāṇḍu—yang berdosa itu bersukacita tepat demikian.”

Verse 153

क्रुद्धेन भीमसेनेन पादेन मृदितं शिर: । “आज जब मेरी जाँघें टूट गयी हैं; ऐसी दशामें कुपित हुए भीमसेनने मेरे मस्तकको जो पैरसे ठुकराया है, इससे बढ़कर आश्वर्यकी बात और क्या हो सकती है?

Sañjaya berkata: Dalam kemarahannya, Bhīmasena menghentak kepala itu dengan kakinya. “Hari ini, ketika pahaku telah patah; dalam keadaan demikian, Bhīmasena yang murka menendang kepalaku dengan kaki—apakah ada hal yang lebih menghairankan daripada ini?”

Verse 163

एवं कुर्यान्नरो यो हि स वै संजय पूजित: । “संजय! जो अपने तेजसे तप रहा हो

Sañjaya berkata: “Wahai Sañjaya, orang yang bertindak demikianlah yang benar-benar layak dipuja. Kerana apabila musuh menyala dengan keperwiraan, dilayani tuah kerajaan, dan berdiri di tengah kaum kerabat serta sekutu yang menyokongnya, hanya wira sejati mampu menanganinya menurut dharma yang ditetapkan. Apakah kebesaran pada memukul orang yang sudah mati?”

Verse 193

अमित्रा बाधिता: सर्वे को नु स्वन्ततरो मया । “संजय! मैंने जीवित शत्रुओंके ही मस्तकपर पैर रखा। यथाशक्ति धनका दान और मित्रोंका प्रिय किया। साथ ही सम्पूर्ण शत्रुओंको सदा ही क्लेश पहुँचाया। संसारमें कौन ऐसा पुरुष है

Sañjaya berkata: “Semua musuhku telah dihancurkan—siapakah, sebenarnya, yang menemui pengakhiran lebih mujur daripada aku? Aku meletakkan kakiku di atas kepala musuh yang masih hidup; sedaya upaya aku menghulur harta sebagai sedekah dan melakukan apa yang menyenangkan sahabat-sahabatku; dan aku sentiasa menimpakan derita kepada semua lawanku. Di dunia ini, lelaki manakah yang memperoleh kesudahan seindah kesudahanku?”

Verse 213

आजानेयैस्तथा यात॑ को नु स्वन्ततरो मया । “बड़े-बड़े राजाओंपर हुक्म चलाया, अत्यन्त दुर्लभ सम्मान प्राप्त किया तथा आजानेय (अरबी) घोड़ोंपर सवारी की, मुझसे अच्छा अन्त और किसका हुआ होगा?

Sañjaya berkata: “Aku telah menunggang kuda ājāneya yang unggul, dan telah mengeluarkan titah ke atas raja-raja besar, meraih kehormatan yang sukar diperoleh—siapakah, sesungguhnya, yang dapat menemui pengakhiran yang lebih baik daripada aku?”

Verse 223

प्रियेभ्य: प्रकृतं साधु को नु स्वन्ततरो मया । “दूसरे राष्ट्रोपर आक्रमण किया और कितने ही राजाओंसे दासकी भाँति सेवाएँ लीं। जो अपने प्रिय व्यक्ति थे

Sañjaya berkata: “Aku telah berbuat baik kepada mereka yang kukasihi; maka siapakah, sesungguhnya, yang dapat menemui pengakhiran yang lebih baik daripada aku? Setelah menyerang kerajaan-kerajaan lain dan memaksa ramai raja berkhidmat seperti hamba, aku tetap memastikan kebajikan dan kesejahteraan orang-orang kesayanganku—maka pengakhiran apakah yang dapat dianggap lebih mulia daripada pengakhiranku?”

Verse 243

दिष्ट्या मे विपुला लक्ष्मीमृते त्वन्यगता विभो । “विधिवत्‌ वेदोंका स्वाध्याय किया

Sañjaya berkata: “Dengan keberuntungan, kemakmuran diraja yang luas yang menjadi milikku berpindah kepada orang lain hanya setelah kematianku, wahai yang perkasa. Aku menunaikan swādhyāya Veda menurut tatacara, mengurniakan derma pelbagai jenis, dan memperoleh usia yang bebas penyakit. Lebih daripada itu, melalui dharmaku aku menakluki alam-alam pahala. Siapakah yang dapat memiliki pengakhiran lebih baik daripada aku? Dengan keberuntungan, aku tidak pernah ditewaskan dalam peperangan, dan tidak pernah berlindung kepada musuh seperti seorang hamba. Dengan keberuntungan, kedaulatan dan tuah diraja yang besar tetap di bawah kuasaku, berpindah kepada orang lain hanya ketika aku telah tiada.”

Verse 253

निधन तन्मया प्राप्तं को नु स्वन्ततरो मया । “अपने धर्मका पालन करनेवाले क्षत्रिय-बन्धुओंको जो अभीष्ट है, वैसी ही मृत्यु मुझे प्राप्त हुई है; अतः मुझसे अच्छा अन्त और किसका हुआ होगा?

Sañjaya berkata: “Aku telah memperoleh kematian sebagaimana yang diidamkan oleh sanak saudara kṣatriya yang menegakkan dharma. Maka siapakah yang dapat menemui pengakhiran yang lebih baik daripada aku?”

Verse 266

दिष्टया न विमतिं कांचिद्‌ भजित्वा तु पराजित: । /हर्षकी बात है कि मैं युद्धमें पीठ दिखाकर भागा नहीं। निम्नश्रेणीके मनुष्यकी भाँति हार मानकर वैरसे कभी पीछे नहीं हटा तथा कभी किसी दुर्विचारका आश्रय लेकर पराजित नहीं हुआ--यह भी मेरे लिये गौरवकी ही बात है

Sañjaya berkata: “Suatu berkatlah bahawa, meskipun aku ditewaskan, aku tidak berpaut pada sebarang tekad yang sesat. Bahkan dalam kekalahan, aku tidak berlindung pada penyerahan diri yang hina atau pada fikiran yang bengkok dan tercela—ini juga suatu kehormatan.”

Verse 273

एवं व्युत्क्रान्तधर्मेण व्युत्क्रम्य समयं हत: । “जैसे कोई सोये अथवा पागल हुए मनुष्यको मार दे या धोखेसे जहर देकर किसीकी हत्या कर डाले

Sañjaya berkata: “Demikianlah, oleh seorang yang telah menyimpang daripada dharma—setelah melanggar perjanjian dan aturan yang dipersetujui dalam pertarungan—aku telah ditumbangkan.” Baris ini menegaskan bahawa pembunuhan itu bukan sekadar kekalahan di medan perang, tetapi suatu pelanggaran etika: si penutur menuduh pukulan itu mencabuli ‘samaya’, iaitu tata tertib duel gada, lalu menandainya sebagai adharma, bukan kemenangan yang sah.

Verse 286

कृप: शारद्वतश्वैव वक्तव्या वचनान्मम | “महाभाग अअश्वत्थामा, सात्वतवंशी कृतवर्मा तथा शरद्वानके पुत्र कृपाचार्य--इन सबको मेरी यह बात सुना देना

Sañjaya berkata: “Sampaikan kata-kataku kepada Kṛpa, putera Śaradvan. Dan demikian juga kepada Aśvatthāmā yang mulia, serta Kṛtavarmā daripada keturunan Sātvata. Bawalah pesanku ini kepada mereka semua.”

Verse 296

विश्वासं समयघ्नानां न यूय॑ गन्तुमर्ह थ । 'पाण्डवोंने अधर्ममें प्रवृत्त होकर अनेकों बार युद्धकी मर्यादा तोड़ी है; अतः आपलोग कभी उनका विश्वास न करें"

Sañjaya berkata: “Janganlah kamu menaruh kepercayaan kepada mereka yang memungkiri janji dan memecahkan perjanjian. Para Pāṇḍava, setelah cenderung kepada adharma, telah berulang kali melanggar batasan perang yang diterima; maka jangan sekali-kali bersandar kepada mereka.”

Verse 343

पृष्ठतोडनुगमिष्यामि सार्थहीनो यथाध्वग: । इसके बाद आपके सत्यपराक्रमी पुत्र राजा दुर्योधनने संदेशवाहक दूतोंसे इस प्रकार कहा-- 'भीमसेनने रणभूमिमें अधर्मसे मेरा वध किया है। अब मैं स्वर्गमें गये हुए द्रोणाचार्य

Sañjaya berkata: “Aku akan menyusul dari belakang—seperti seorang pengembara yang ditinggalkan tanpa kafilahnya.” Dalam konteksnya, baris ini melukiskan kehampaan moral dan batin seseorang yang, setelah para sahabatnya binasa oleh perang dan perbuatan salah, hanya mampu mengekori mereka menuju pengakhiran yang sama, tanpa sandaran dan tanpa arah.

Verse 356

रोखूयमाणा दु:खार्ता दुःशला सा भविष्यति | “हाय! अपने भाइयों और पतिकी मृत्युका समाचार सुनकर दुःखसे आतुर हो अत्यन्त रोदन करती हुई मेरी बहिन दुःशलाकी क्या दशा होगी?

Sañjaya berkata: “Diliputi dukacita dan pecah dalam ratapan yang tidak putus-putus, adikku Duḥśalā akan hancur luluh. Aduhai—apabila dia mendengar khabar kematian saudara-saudaranya dan suaminya, apakah keadaan yang akan menimpanya?”

Verse 363

गान्धारीसहितकश्नैव कां गतिं प्रतिपत्स्यति । “पुत्रों और पौत्रोंकी बिलखती हुई बहुओंके साथ मेरे बूढ़े पिता राजा धृतराष्ट्र माता गान्धारीसहित किस अवस्थाको पहुँच जायँगे?

Sañjaya berkata: “Dan bersama Gāndhārī, ke keadaan atau kesudahan apakah dia akan sampai?” Sesudah bencana Kurukṣetra, pertanyaan ini menyingkap akibat moral dan kewujudan pascaperang: apakah yang menanti Dhṛtarāṣṭra yang uzur dan permaisurinya, tatkala keturunan mereka telah hancur dan istana tinggal diliputi dukacita.

Verse 373

विनाशं यास्यति क्षिप्रं कल्याणी पृथुलोचना । “निश्चय ही जिसके पति और पुत्र मारे गये हैं, वह कल्याणमयी विशाललोचना लक्ष्मणकी माता भी सारा समाचार सुनकर तुरंत ही प्राण दे देगी

Sañjaya berkata: “Wanita bertuah, bermata bundar itu akan segera menemui ajalnya. Sesungguhnya, apabila dia mendengar khabar penuh bahawa suami dan anak lelakinya telah terbunuh, ibu Lakṣmaṇa akan serta-merta melepaskan nyawanya.”

Verse 386

करिष्यति महाभागो श्रुवं चापचितिं मम । 'संन्यासीके वेषमें सब ओर घूमनेवाले प्रवचनकुशल चार्वाकको- यदि मेरी दशा ज्ञात हो जायगी तो वे महाभाग निश्चय ही मेरे वैरका बदला लेंगे

Sañjaya berkata: “Orang mulia itu pasti akan memberikan kepadaku kepuasan dan pembalasan yang setimpal. Jika Cārvāka—si petah berpidato yang merantau ke serata tempat dalam rupa seorang pertapa—mengetahui keadaanku, maka tokoh agung itu tentu akan menuntut balas bagi permusuhanku.”

Verse 393

अहं निधनमासाद्य लोकानू प्राप्स्यामि शाश्वतान्‌ | “तीनों लोकोंमें विख्यात पुण्यमय समन्त-पंचवकक्षेत्रमें मृत्युको प्राप्त होकर अब मैं सनातन लोकोंमें जाऊँगा'

Sañjaya berkata: “Setelah aku menemui kematian, aku akan mencapai alam-alam yang kekal. Dengan mati di Samanta-pañcaka—tanah yang paling berkat, termasyhur di tiga alam—aku akan pergi ke wilayah yang abadi.”

Verse 403

प्रलापं नृपते: श्र॒त्वा व्यद्रवन्त दिशो दश । मान्यवर! राजा दुर्योधनका यह विलाप सुनकर हजारों मनुष्योंकी आँखोंमें आँसू भर आये और वे दसों दिशाओंमें भाग चले

Sañjaya berkata: “Mendengar ratapan raja, mereka dilanda takut dan keliru, air mata memenuhi mata, lalu lari bertempiaran ke sepuluh penjuru”—suatu gambaran bahawa dukacita dan putus asa, apabila dilafazkan oleh seorang pemerintah, mampu menggoncang semangat orang di sekelilingnya dan meruntuhkan tertib sebuah bala tentera.

Verse 413

चचालाथ सनिर्लहादा दिशश्वैवाविलाभवन्‌ । उस समय समुद्र, वन और चराचर प्राणियोंसहित यह पृथ्वी भयानक रूपसे हिलने लगी। सब ओर वज्रकी-सी गर्जना होने लगी और सारी दिशाएँ मलिन हो गयीं

Sañjaya berkata: Maka bumi pun mula bergegar dengan dahsyat—bersama lautan, rimba, serta segala makhluk yang bergerak dan yang tidak bergerak. Dentuman seperti vajra bergema di setiap penjuru, dan segala arah menjadi suram dan keruh, seolah-olah alam sendiri mengundurkan diri ngeri menyaksikan keganasan yang sedang berlaku di medan perang.