Adhyaya 58

Verse 1

अपना बा | अकाल चतुष्पञ्चशत्तमो< ध्याय: भीमसेनका कलिंगों और निषादोंसे युद्ध

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Wahai Sañjaya, setelah panglima bala tentera—raja Kaliṅga—menerima perintah demikian (daripada Duryodhana), bagaimanakah dia bertempur dengan Bhīmasena yang perkasa, insan yang amat kuat itu?”

Verse 2

चरन्तं गदया वीरं दण्डहस्तमिवान्तकम्‌ । योधयामास समरे कालिड्र: सह सेनया

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Apabila wira Bhīmasena merayau di medan perang dengan gada di tangan, dia tampak bagaikan Maut itu sendiri—Yama yang memegang tongkat hukuman. Maka bagaimanakah raja Kaliṅga, bersama bala tenteranya, menyongsong dan bertempur dengannya dalam pertempuran itu?”

Verse 3

संजय उवाच पुत्रेण तव राजेन्द्र स तथोक्तो महाबल: । महत्या सेनया गुप्त: प्रायाद्‌ भीमरथं प्रति

Sañjaya berkata: “Wahai raja, setelah menerima perintah yang disampaikan oleh puteramu, pahlawan yang maha perkasa itu—dilindungi oleh bala tentera yang besar—maju menuju kereta perang Bhīma.”

Verse 4

तामापतन्तीं महतीं कलिड्रानां महाचमूम्‌ । रथाश्वनागकलिलां प्रगृहीतमहायुधाम्‌

Sañjaya berkata: “Kemudian dia melihat bala tentera Kaliṅga yang amat besar mara menerpa—suatu angkatan yang luas, padat dengan kereta perang, kuda dan gajah, serta menggenggam senjata-senjata besar, siap untuk pertempuran sengit.”

Verse 5

भीमसेन: कलिड्डनामार्च्छद्‌ भारत वाहिनीम्‌ । केतुमन्तं च नैषादिमायान्तं सह चेदिभि:

Sañjaya berkata: “Bhīmasena menerjang ke arah angkatan Kuru. Pada masa yang sama, dia juga berhadapan dengan Ketumat, pemimpin Naiṣāda, yang mara bersama orang-orang Cedi.”

Verse 6

भारत! रथ, घोड़े, हाथी और पैदलोंसे भरी हुई कलिंगोंकी उस विशाल वाहिनीको हाथोंमें बड़े-बड़े आयुध लिये आती देख चेदिदेशीय सैनिकोंके साथ भीमसेनने उसे बाणोंद्वारा पीड़ित करना आरम्भ किया। साथ ही युद्धके लिये आते हुए निषादराजपुत्र केतुमानको भी चोट पहुँचायी ।।

Sañjaya berkata: “Wahai Bharata, melihat angkatan Kaliṅga yang besar—penuh dengan kereta perang, kuda, gajah dan infantri—datang mara sambil menggenggam senjata-senjata besar, Bhīmasena bersama tentera Cedi mula menekan dan menyakiti mereka dengan hujan anak panah. Pada masa yang sama, dia juga mengenai Ketuman, putera raja kaum Naiṣāda, ketika Ketuman mara untuk bertempur. Lalu, Raja Shrutayu yang menyala amarah, ditemani Ketuman, tampil menentang Bhīma di medan perang, sementara formasi Cedi berdiri tersusun dalam susunan tempur yang teratur.”

Verse 7

रथैरनेकसाहस्रै: कलिड्रानां नराधिप । अयुतेन गजानां च निषादै: सह केतुमान्‌

Sañjaya berkata: “Wahai raja, Ketumān mara ke hadapan dengan beribu-ribu kereta perang kaum Kaliṅga, dan juga sepuluh ribu gajah, diiringi oleh kaum Niṣāda.”

Verse 8

चेदिमत्स्यकरूषाश्न॒ भीमसेनपदानुगा:

Sañjaya berkata: “Mengikuti jejak Bhīmasena, para Kṣatriya dari Cedi, Matsya dan Karūṣa mara ke medan perang lalu menyerbu kaum Niṣāda beserta raja-raja mereka. Maka meletuslah antara kedua-dua bala tentera suatu pertempuran yang amat dahsyat dan menggerunkan—perang yang digerakkan oleh momentum dan kesetiaan, hingga hampir tiada ruang lagi untuk menahan diri.”

Verse 9

अभ्यधावन्त समरे निषादान्‌ सह राजभि: । ततः प्रववृते युद्धें घोररूपं भयावहम्‌

Mereka menyerbu dalam pertempuran, menyerang kaum Niṣāda bersama raja-raja mereka. Lalu tercetuslah peperangan yang dahsyat, berwajah ngeri dan menakutkan.

Verse 10

न प्राजानन्त योधा: स्वान्‌ परस्परजिघांसया । घोरमासीत्‌ ततो युद्ध भीमस्य सहसा परै:

Sañjaya berkata: “Dalam keghairahan saling membunuh, para pahlawan tidak lagi mengenali bahkan rakan sendiri. Maka pertempuran tiba-tiba menjadi mengerikan, ketika Bhīma diserbu oleh para pejuang pihak lawan.”

Verse 11

तस्य सैन्यस्य संग्रामे युध्यमानस्य भारत

Sañjaya berkata: “Wahai Bhārata, ketika bala tentera itu sedang bertempur dalam kancah pertempuran…”

Verse 12

अन्योन्यं सम तदा योधा विकर्षन्तो विशाम्पते

Sañjaya berkata: Pada ketika itu, wahai tuan rakyat sekalian, para pahlawan yang seimbang kekuatannya saling menarik dan mengheret antara satu sama lain dalam himpitan medan perang, masing-masing berusaha menundukkan lawannya. Pemandangan itu menegaskan bahawa apabila kekuatan bertemu kekuatan, kemenangan bergantung pada keteguhan tekad dan disiplin, bukan semata-mata pada tenaga kasar.

Verse 13

योधांश्व स्वान्‌ परान्‌ वापि नाभ्यजानज्जिघांसया

Sañjaya berkata: Dalam keghairahan membunuh yang mengganas, dia tidak lagi mengenali para pejuang—sama ada pihaknya sendiri atau musuh—menunjukkan bagaimana ketagihan perang dapat menggelapkan pertimbangan dan menenggelamkan kekangan moral.

Verse 14

विमर्द: सुमहानासीदल्पानां बहुभि: सह

Sañjaya berkata: Terjadilah satu pertempuran campur-baur yang amat besar dan menghimpit, apabila yang sedikit dipaksa bertempur melawan yang ramai—gambaran ketidakseimbangan yang kejam dan bahaya yang menimpa mereka yang kalah bilangan.

Verse 15

कलिज्जैः सह चेदीनां निषादैश्व विशाम्पते । राजन्‌! इस प्रकार वहाँ बहुसंख्यक कलिंगों और निषादोंके साथ अल्पसंख्यक चेदिदेशीय सैनिकोंका बड़ा भयंकर युद्ध होने लगा || १४ $ ।।

Sañjaya berkata: Wahai tuan rakyat sekalian, wahai Raja—di sana meletuslah pertempuran yang amat mengerikan: ramai orang Kalinga dan Niṣāda bertembung dengan pasukan Cedi yang kecil bilangannya. Namun para pahlawan perkasa itu, setelah mengerahkan segala daya upaya setakat termampu, tetap mara dalam perjuangan.

Verse 16

सर्वे: कलिड्लैरासन्न: संनिवृत्तेषु चेदिषु

Sañjaya berkata: Apabila tentera Cedi berpaling dan melarikan diri, semua orang Kalinga pun mengepung Bhīmasena. Namun putera Pāṇḍu yang perkasa itu, bersandar pada kekuatan lengannya sendiri, tidak berundur, dan tidak berganjak walau sedikit pun dari tempat duduknya di atas rata perang. Pemandangan itu menonjolkan keberanian dan keteguhan hati di tengah nasib perang yang berubah-ubah.

Verse 17

स्वबाहुबलमास्थाय न न्यवर्तत पाण्डव: । न चचाल रथोपस्थाद्‌ भीमसेनो महाबल:

Sañjaya berkata: Bersandar pada kekuatan lengannya sendiri, sang Pāṇḍava tidak berpaling undur. Bhīmasena yang maha perkasa tidak berganjak sedikit pun dari tempat duduk keretanya—teguh menghadapi musuh yang menerjang, enggan menyerah tanah kerana takut atau goyah hati.

Verse 18

शितैरवाकिरद्‌ बाणै: कलिड्डानां वरूथिनीम्‌ । कालिड्रस्तु महेष्वास: पुत्रश्नास्य महारथ:

Sañjaya berkata: Dengan anak panah yang tajam, dia menghujani dan menenggelamkan barisan tempur kaum Kaliḍḍa. Namun Kāliḍra—pemanah yang sangat mahir, pahlawan kereta perang terkemuka, putera Putraśnā—tetap teguh menyambut serangan itu, memperlihatkan bahawa di tengah huru-hara perang, keberanian berdisiplin dan kewajipan yang teguh diuji di bawah hujan senjata.

Verse 19

ततो भीमो महाबाहुर्विधुन्वन्‌ रुचिरं धनु:

Sañjaya berkata: Kemudian Bhima, pahlawan berlengan perkasa, menggoncang busurnya yang gemilang—satu isyarat tegas tentang kesiapsiagaan dan tekad, tatkala pertaruhan dharma dalam perang dan sumpah peribadi mendesak menuju tindakan.

Verse 20

शक्रदेवस्तु समरे विसृजन्‌ सायकान्‌ बहून्‌

Sañjaya berkata: Di tengah pertempuran, Śakra—penguasa para dewa—terus melepaskan banyak anak panah, membangkitkan gambaran kekuatan yang melimpah lagi berdisiplin yang dilepaskan dalam perang.

Verse 21

त॑ दृष्टवा विरथं तत्र भीमसेनमरिंदमम्‌

Sañjaya berkata: Melihat Bhīmasena di sana—walau telah kehilangan keretanya namun tetap penunduk musuh yang menggerunkan—jelaslah bahawa dalam perang, kekuatan sejati tidak diukur oleh kelengkapan, tetapi oleh keberanian yang teguh tatkala nasib berbalik secara mendadak.

Verse 22

भीमस्योपरि राजेन्द्र शक्रदेवो महाबल:

Sañjaya berkata: “Wahai raja, Śakra sendiri—dewa perkasa yang berkuasa besar—telah berada di atas Bhīma, seolah-olah mengawasi serta menyokongnya pada saat itu.”

Verse 23

ववर्ष शरवर्षाणि तपान्ते जलदो यथा । राजेन्द्र! जैसे गर्मीके अन्तमें बादल पानीकी बूँदें बरसाता है, उसी प्रकार महाबली शक्रदेव भीमसेनके ऊपर बाणोंकी वृष्टि करने लगा || २२ है ।।

Sañjaya berkata: “Wahai raja! Seperti awan hujan di penghujung musim panas yang membara mencurahkan titisan air, demikianlah Śakra yang perkasa menurunkan hujan anak panah tanpa henti ke atas Bhīmasena. Namun Bhīma, yang berdaya besar, tetap teguh berdiri di atas keretanya walaupun kuda-kudanya telah terbunuh.”

Verse 24

स तया निहतो राजन्‌ कालिड्रतनयो रथात्‌

Sañjaya berkata: “Wahai raja, dipukul jatuh olehnya, putera Kāliḍrata terhempas dari keretanya—satu lagi nyawa terputus di tengah arus pertempuran yang tidak mengenal henti, tempat keberanian dan takdir segera menumbangkan keangkuhan dunia.”

Verse 25

हतमात्मसुतं दृष्टवा कलिड्रानां जनाधिप:

Sañjaya berkata: “Melihat puteranya sendiri terbunuh, penguasa kaum Kaliḍra dilanda dukacita dan terkejut—gambaran bagaimana perang menjadikan raja sekalipun seorang peratap, dan bagaimana keterikatan pada ‘milik sendiri’ menjadi punca sengsara tatkala dharma dan tertib runtuh di medan laga.”

Verse 26

ततो भीमो महावेगां त्यक्त्वा गुर्वी महागदाम्‌

Sañjaya berkata: “Kemudian Bhīma, setelah meninggalkan gada besarnya yang berat dan dahsyat, mengubah pendiriannya di tengah pertempuran—suatu tindakan yang menandakan perubahan taktik di bawah tuntutan perang yang berlandaskan dharma dan tidak mengenal henti.”

Verse 27

निस्त्रिंशमाददे घोरं चिकीर्षु: कर्म दारुणम्‌ चर्म चाप्रतिमं राजन्नार्षभं पुरुषर्षभ

Sañjaya berkata: “Wahai Raja, dengan niat melaksanakan perbuatan yang mengerikan dan kejam, dia mengangkat sebilah pedang yang menakutkan, dan juga sebuah perisai kulit lembu jantan yang tiada bandingan—wahai yang terbaik antara manusia.”

Verse 28

नक्षत्रैरर्धचन्द्रश्न शातकुम्भमयैश्चितम्‌ । नरश्रेष्ठ तब भीमसेनने अत्यन्त वेगशालिनी एवं भारी और विशाल गदाको वहीं छोड़कर अत्यन्त भयंकर कर्म करनेकी इच्छासे तलवार खींच ली तथा ऋषभके चमड़ेकी बनी हुई अनुपम ढाल हाथमें ले ली। राजन्‌! उस ढालमें सुवर्णमय नक्षत्र और अर्धचन्द्रके आकारकी फूलियाँ जड़ी हुई थीं ।।

Sañjaya berkata: “Wahai yang terbaik antara manusia, ketika itu Bhīmasena pun mencampakkan di situ gada yang amat pantas, berat, dan besar. Dahaga untuk melakukan perbuatan yang paling mengerikan, dia menghunus pedangnya dan menggenggam sebuah perisai kulit lembu jantan yang tiada bandingan. Wahai Raja, perisai itu dihiasi tatahan motif bintang emas dan paku hias berbentuk bulan sabit. Lalu raja Kaliṅga, menyala oleh amarah, menggesek dan menegangkan tali busurnya, menyambar sebatang anak panah yang dahsyat, berbisa seperti ular; dengan niat membunuh Bhīma, dia melepaskannya ke arah Bhīmasena.”

Verse 29

प्रगृह्ा च शरं घोरमेक॑ सर्पविषोपमम्‌ | प्राहिणोद्‌ भीमसेनाय वधाकाड्भक्षी जनेश्वर:

Sañjaya berkata: “Dikuasai amarah, penguasa manusia—raja Kaliṅga—menggenggam sebatang anak panah yang mengerikan, berbisa seperti ular, lalu melepaskannya ke arah Bhīmasena, berniat membunuhnya.”

Verse 30

तमापतत्तं वेगेन प्रेरितं निशितं शरम्‌ । भीमसेनो द्विधा राजंश्रिच्छेद विपुलासिना

Sañjaya berkata: “Wahai Raja, anak panah yang tajam itu, dipacu dengan kelajuan besar ketika meluru datang, telah dibelah dua oleh Bhīmasena dengan pedangnya yang lebar.”

Verse 31

उदक्रोशच्च संदहृष्टस्त्रासयानो वरूथिनीम्‌ । राजन! भीमसेनने अपने विशाल खड्गसे उसके वेगपूर्वक चलाये हुए तीखे बाणके दो टुकड़े कर दिये और कलिंगोंकी सेनाको भयभीत करते हुए हर्षमें भरकर बड़े जोरसे सिंहनाद किया || ३० ह ।।

Sañjaya berkata: “Dengan hati meluap gembira dan mengaum lantang, Bhīmasena menumpaskan anak-anak panah musuh yang meluru tajam dengan pedangnya yang lebar, membelahnya dua. Lalu, untuk menggoncang barisan Kaliṅga dengan ketakutan, dia dipenuhi kegirangan yang garang dan melepaskan auman singa yang dahsyat. Murka akan hal itu, raja Kaliṅga pun berpaling menghadapi Bhīmasena di tengah pertempuran.”

Verse 32

तोमरान्‌ प्राहिणोच्छीघ्रं चतुर्दश शिलाशितान्‌ | तब कलिंगराजने रणक्षेत्रमें अत्यन्त कुपित हो भीमसेनपर तुरंत ही चौदह तोमरोंका प्रहार किया, जिन्हें सानपर चढ़ाकर तेज किया गया था ।।

Sañjaya berkata: Raja Kaliṅga, menyala oleh amarah di medan perang, segera melontarkan empat belas lembing tomara yang diasah tajam pada batu ke arah Bhīmasena. Tatkala senjata-senjata itu melayang menghampirinya, Pāṇḍava yang berlengan perkasa menyambutnya seolah-olah burung-burung yang terbang—tidak gentar di tengah keganasan perang, teguh dalam keberanian dan tekad.

Verse 33

निकृत्य तु रणे भीमस्तोमरान्‌ वै चतुर्दश

Sañjaya berkata: Di tengah pertempuran, Bhīma—setelah menewaskan lawan—memusnahkan empat belas lembing, suatu gambaran tentang momentum ganasnya dan kekerasan perang yang meremukkan senjata tanpa henti.

Verse 34

भानुमन्तं ततो भीम: प्राद्रवत्‌ पुरुषर्षभ: । इस प्रकार पुरुषश्रेष्ठ भीमसेनने रणक्षेत्रमें उन चौदह तोमरोंको काटकर भानुमानपर धावा किया ।। ३३ ह || भानुमांस्तु ततो भीमं॑ शरवर्षेण च्छादयन्‌

Sañjaya berkata: Kemudian Bhīma, sang banteng di antara manusia, menerjang terus ke arah Bhānumān. Namun Bhānumān membalas dengan menutupi Bhīma dengan hujan anak panah. Dalam bingkai etika kisah perang, bait ini menonjolkan kṣātra-dharma: setelah menangkis senjata yang datang, seorang pejuang mara tanpa ragu, sementara lawan menjawab dengan ketertiban dan kemahiran, bukan dengan berundur.

Verse 35

नच तं ममृषे भीम: सिंहनादं महाहवे

Sañjaya berkata: Dalam pertempuran besar itu, Bhīma tidak dapat menahan ngauman seperti singa daripada Bhānumān. Tersulut, Bhīmasena pun melaungkan pekikan seperti singa yang lebih dahsyat lagi. Oleh kekuatan jeritannya, bala tentera besar Kaliṅga menjadi cemas dan gentar—menunjukkan bahawa dalam perang, keberanian dan gertakan bertarung bukan hanya melalui senjata, tetapi juga melalui semangat dan suara.

Verse 36

तत: शब्देन महता विननाद महास्वन: । तेन नादेन वित्रस्ता कलिड्रानां वरूथिनी

Sañjaya berkata: Lalu pahlawan yang bersuara menggelegar itu mengaum dengan dahsyat, menggetarkan segenap ruang. Oleh gema raungan itu, susunan tempur Kaliṅga menjadi panik. Dalam suasana moral peperangan, saat ini menunjukkan bahawa kekuatan kehadiran dan tekad tanpa gentar mampu menggoncang pihak lawan bahkan sebelum senjata menentukan keputusan.

Verse 37

न भीम समरे मेने मानुषं भरतर्षभ । ततो भीमो महाबारहुर्न्दित्वा विपुलं स्वनम्‌

Sañjaya berkata: “Wahai banteng di antara kaum Bharata, dalam pertempuran itu para pahlawan tidak memandang Bhīma sebagai manusia biasa, melainkan seakan-akan suatu wujud ketuhanan. Lalu Bhīma yang berlengan perkasa, setelah melepaskan raungan dahsyat, menerjang ke hadapan—pedang di tangan—melompat dengan tenaga, berpaut pada gading raja gajah dan memanjat naik ke atas kepalanya.”

Verse 38

सासिर्वेगवदाप्लुत्य दन्ताभ्यां वारणोत्तमम्‌ | आरुरोह ततो मध्यं नागराजस्य मारिष

Sañjaya berkata: Dengan pedang di tangan, Bhīmasena melompat menerjah sepantas kilat dan, menjadikan gading gajah terunggul itu sebagai tumpuan, memanjat naik ke atas kepala—bahkan ke puncak mahkota—tuan gajah tersebut. Pemandangan itu membuat para prajurit tidak lagi melihatnya sebagai manusia biasa di medan perang, melainkan sebagai sosok berdaya luar biasa, hampir bersifat ketuhanan—lambang tekad tanpa gentar di tengah keganasan perang.

Verse 39

ततो मुमोच कालिड्: शक्ति तामकरोद्‌ द्विधा । खड्गेन पृथुना मध्ये भानुमन्तमथाच्छिनत्‌

Kemudian putera Kaliṅga melontar lembingnya. Namun Bhīmasena membelah senjata itu menjadi dua dan, dengan pedangnya yang lebar, membelah Bhānumān tepat di tengah. Demikianlah, dalam dharma medan perang yang keras, tindak balas sepantas kilat dan kekuatan yang unggul menentukan hidup dan mati sekelip mata.

Verse 40

सोअन्तरायुधिन हत्वा राजपुत्रमरिंदम: । गुरु भारसहं स्कन्धे नागस्यासिमपातयत्‌

Sañjaya berkata: Setelah membunuh putera raja Kaliṅga yang bertempur dari atas gajah, Bhīmasena—penunduk musuh—lalu menghayunkan pedangnya yang berat, yang mampu menanggung beban besar, ke atas bahu gajah itu.

Verse 41

छिन्नस्कन्ध: स विनदन्‌ पपात गजयूथप: । आरुग्ण: सिन्धुवेगेन सानुमानिव पर्वत:,कंधा कट जानेसे वह गजयूथपति चिग्घाड़ता हुआ समुद्रके वेगसे भग्न होकर गिरनेवाले शिखरयुक्त पर्वतके समान धराशायी हो गया

Sañjaya berkata: Dengan bahunya tertebas putus, ketua kawanan gajah itu mengaum lalu rebah—hancur seolah-olah dihentam derasnya laut—bagaikan gunung berpuncak yang runtuh apabila rabungnya patah. Gambaran itu menegaskan dahsyatnya momentum perang: bahkan benteng hidup yang terkuat pun tumbang sekelip mata.

Verse 42

ततस्तस्मादवप्लुत्य गजादू भारत भारत: । खड्गपाणिरदीनात्मा तस्थौ भूमौ सुदंशित:,भारत! फिर कवचधारी, खड्गपाणि, उदारचित्त, भरतवंशी भीमसेन उस हाथीसे सहसा कूदकर धरतीपर खड़े हो गये

Sañjaya berkata: Kemudian, wahai Bhārata, wira keturunan Bhārata itu melompat turun dari gajah. Dengan pedang di tangan, semangatnya tidak patah, bersarung zirah yang kukuh, dia berdiri teguh di bumi—tetap mantap di tengah himpitan pertempuran, menzahirkan tekad, bukan putus asa.

Verse 43

स चचार बहून्‌ मार्गनभित: पातयन्‌ गजान्‌ | अग्निचक्रमिवाविद्ध सर्वतः प्रत्यदृश्यत

Sañjaya berkata: Dia merentas banyak lorong, berpusing ke segala arah sambil menjatuhkan gajah-gajah. Dalam putaran geraknya, dia kelihatan di setiap sisi seperti roda api yang berpusar—gambaran nyata tenaga perang yang tidak mengenal henti di tengah kekacauan medan laga.

Verse 44

अश्ववन्देषु नागेषु रथानीकेषु चाभि भू: । पदातीनां च संघेषु विनिघ्नन्‌ शोणितोक्षित:,शक्तिशाली भीमसेन घोड़ों, हाथियों, रथों और पैदलोंके समूहोंमें घुसकर सबका संहार करते हुए रक्तसे भीग गये

Sañjaya berkata: Mengatasi barisan kuda dan gajah, lalu menerobos masuk ke dalam formasi kereta perang dan himpunan besar infantri, dia menewaskan mereka tanpa henti—tubuhnya bermandi darah. Rangkap ini menegaskan beban moral tugas di medan perang: keberanian dan keberkesanan terserlah, namun pemandangan itu sarat dengan harga keganasan.

Verse 45

श्येनवद्‌ व्यचरद्‌ भीमो रणेडरिषु बलोत्कट: । छिन्दंस्तेषां शरीराणि शिरांसि च महाबल:

Sañjaya berkata: Di tengah pertempuran, Bhīma—mengerikan kerana kekuatannya—bergerak di antara musuh seperti helang, menetak tubuh mereka dan memenggal kepala-kepala mereka. Rangkap ini menegaskan keganasan perang kṣatriya: kuasa Bhīma digambarkan tegas dan mengatasi segalanya, namun tetap berada dalam kekerasan suram yang terikat oleh kewajipan perang Kurukṣetra.

Verse 46

खड्गेन शितधारेण संयुगे गजयोधिनाम्‌ | पदातिरेक: संक्रुद्धः शत्रूणां भयवर्धन:

Sañjaya berkata: Dalam himpitan pertempuran melawan para pahlawan gajah, seorang askar infantri yang marah, menghunus pedang yang tajam bak mata pisau, menjadi punca ketakutan yang kian memuncak bagi musuh. Rangkap ini menonjolkan bahawa dalam perang, tekad dan kemahiran boleh menjadikan seorang pejalan kaki pun digeruni, meski berhadapan dengan kekuatan yang tampak lebih unggul.

Verse 47

मूढाश्व॒ ते तमेवाजी विनदन्त: समाद्रवन्‌

Sañjaya berkata: Kuda-kuda itu, kebingungan dalam hiruk-pikuk pertempuran, meluru terus menuju kuda perang itu juga, meringkik nyaring—suatu gambaran kekacauan medan laga, ketika bahkan makhluk terlatih pun dihanyutkan oleh bunyi, ketakutan, dan momentum, bukan oleh pertimbangan yang jernih.

Verse 48

सासिमुत्तमवेगेन विचरन्तं महारणे । वे मूढ सैनिक गर्जना करते हुए उन्हींके पास दौड़े चले आते (और मारे जाते) थे। भीमसेन हाथमें तलवार लिये उस महान संग्राममें बड़े वेगसे विचरण करते थे ।।

Sañjaya berkata: Dalam pertempuran besar itu, Bhīmasena bergerak dengan kelajuan unggul, pedang di tangan. Setelah menebas para pahlawan kereta di medan laga, dia juga memutuskan kuk dan palang pengikat kuda pada kereta-kereta mereka—hingga para askar yang terkeliru, meluru sambil menjerit, hanya sempat mendekat untuk dibunuh. Adegan itu menegaskan bahawa amarah dan kekacauan yang tidak terkawal membawa manusia kepada kebinasaan, sedangkan keperkasaan tanpa kendali menjadi daya yang memecahkan manusia dan jalan lari mereka sekali gus.

Verse 49

जघान रथिनश्वापि बलवान रिपुमर्दन: । शत्रुओंका मर्दन करनेवाले बलवान भीम युद्धमें रथारोहियोंके रथोंके ईषादण्ड और जूए काटकर उन रथियोंका भी संहार कर डालते थे || ४८ ह ।।

Sañjaya berkata: Bhīma yang perkasa, pemusnah musuh, menewaskan juga para pahlawan kereta. Dalam himpitan pertempuran, demi mematahkan kekuatan lawan, dia memotong tiang kereta dan kuknya, lalu dengan itu membinasakan para penunggangnya juga. Pada saat itu Bhīmasena, putera Pāṇḍu, kelihatan bergerak melalui banyak lorong di medan perang, memperagakan pelbagai helah pedang—tipu daya, libasan berpusar, putaran mendadak, lompatan, terjahan ke hadapan, lonjakan maju, junaman menyambar, dan serangan yang menggelora—hingga keperkasaannya menjadi alat yang nyata bagi perjuangan Pāṇḍava dalam etika perang yang kelam.

Verse 50

भ्रान्तमाविद्धमुद्भ्रान्तमाप्लुतं प्रसृतं प्लुतम्‌ । सम्पातं समुदीर्ण च दर्शयामास पाण्डव:

Sañjaya berkata: Lalu Pāṇḍava (Bhīmasena) memperlihatkan banyak gerak pedang—pusingan tipu, hayunan pantas, putaran mendadak, lompatan, maraan panjang, lonjakan maju, junaman menyambar, dan gelombang serangan yang menghempas—sambil bergerak melalui pelbagai garis gerak di medan perang. Rangkap ini menonjolkan kemahiran tempur yang berdisiplin, diarahkan kepada tugas perang yang kelam: keperkasaan bukan untuk bermegah, tetapi sebagai peranan dalam konflik yang dianggap benar.

Verse 51

केचिदग्रासिना छिन्ना: पाण्डवेन महात्मना । विनेदुर्भिन्नमर्माणो निपेतुश्चव गतासव:

Sañjaya berkata: Ada yang ditebas oleh putera Pāṇḍu yang perkasa dengan pedangnya; titik-titik hayat mereka hancur, dan sambil menjerit kesakitan mereka rebah ke bumi tanpa nyawa. Rangkap ini menegaskan kedahsyatan segera pertempuran—bahawa keperkasaan dan kewajipan di medan laga menjelma sebagai akibat yang pantas dan tidak dapat dipulihkan bagi makhluk yang berbadan.

Verse 52

छिन्नदन्ताग्रहस्ताश्न भिन्नकुम्भास्तथा परे । वियोधा: स्वान्यनीकानि जघ्नुर्भारत वारणा:

Sañjaya berkata: Ada gajah-gajah yang hujung gading dan belalainya tertebas, dan ada pula yang pelipisnya terbelah. Namun, dalam kegilaan yang tidak lagi terkawal, mereka berpaling menyerang barisan sendiri, memijak dan membunuhnya, wahai Bhārata.

Verse 53

इस प्रकार श्रीमह्ााभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत भीष्मवधपर्वमें धृष्टट्युम्न और द्रोणका युद्धविषयक तिरपनवाँ अध्याय पूरा हुआ,छिन्नांश्न तोमरान्‌ राजन्‌ महामात्रशिरांसि च

Sañjaya berkata: Demikianlah, dalam Śrī Mahābhārata, di dalam Bhīṣma Parva—khususnya bahagian tentang gugurnya Bhīṣma—bab kelima puluh tiga yang mengisahkan pertempuran antara Dhṛṣṭadyumna dan Droṇa telah berakhir. Wahai Raja, kelihatan juga batang-batang lembing yang hancur dan kepala para panglima besar yang terpenggal—tanda ngeri harga perang.

Verse 54

परिस्तोमान्‌ विचित्रांश्व कक्ष्याश्न कनकोज्ज्वला: | ग्रैवेयाण्यथ शक्तीक्ष पताका: कणपांस्तथा,इति श्रीमहा भारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि द्वितीययुद्धदिवसे कलिड्रराजवधे चतुष्पञ्चाशत्तमो<ध्याय:

Sañjaya berkata: “Ada juga pelbagai perhiasan dan kelengkapan hiasan yang indah lagi beraneka, berkilau dengan emas—seperti kalungan bunga dan jalur hiasan, perhiasan leher; dan, wahai yang berlengan perkasa, juga lembing, panji-panji, serta kelengkapan perang yang lain.”

Verse 55

तूणीरानथ यन्त्राणि विचित्राणि धनूंषि च | भिन्दिपालानि शुभ्राणि तोत्राणि चाड्कुशै: सह

Sañjaya berkata: “Kemudian ada juga tabung anak panah, jentera perang yang cerdik, dan pelbagai jenis busur; lembing bhindipāla yang putih berkilau, serta cemeti penghalau dan cangkuk (ankusha).”

Verse 56

घण्टाश्न विविधा राजन्‌ हेमगर्भान्‌ त्सरूनपि | पतत: पातितांश्रैव पश्याम: सह सादिभि:

Sañjaya berkata: “Wahai Raja, kami melihat juga pelbagai jenis loceng, dan pedang-pedang berhulu emas—ada yang sedang jatuh, dan ada yang sudah ditumbangkan—bersama sarungnya.”

Verse 57

राजन! हमलोगोंने वहाँ देखा

Sañjaya berkata: Wahai Raja, kami melihat di sana ramai pemandu gajah dan para pahlawan rebah, kepala mereka terpenggal, dan tombak yang tidak terbilang jatuh berselerak. Medan perang dipenuhi perhiasan gajah—kain pelana dan selimut beraneka corak yang terlucut dari belakangnya—serta tali-tali berkilau berhias emas yang digunakan untuk mengikat dan mengawal gajah. Perhiasan leher gajah dan kuda bertaburan, bersama lembing, panji, senjata khas, tabung anak panah, alat-alat muslihat yang aneh, busur, lembing lontar yang menyala, cemeti, cangkuk, pelbagai jenis loceng, dan hulu pedang bertatah emas—semuanya jatuh bersama para penunggang dan terus berguguran. Dengan gajah-gajah yang masih bergerak walau anggota dan bahagian atas tubuhnya telah terkerat, bumi menjadi seakan berpermaidani oleh jasad-jasad besar, seolah-olah diselubungi gunung yang runtuh. Di suatu tempat terbaring bahagian atas gajah, di tempat lain bahagian bawah; di sini belalai yang terpenggal, di sana bangkai gajah yang terbunuh. Diliputi semuanya itu, medan laga tampak seperti bumi yang tertimbus di bawah puncak-puncak yang rebah—gambaran ngeri tentang harga perang dan runtuhnya kemegahan duniawi di tengah keganasan.

Verse 58

विमृद्यैवं महानागान्‌ ममर्दान्यान्‌ महाबल: । अश्वारोहवरांश्वैव पातयामास संयुगे

Sañjaya berkata: Demikianlah, dengan daya menghancurkan, pahlawan yang maha perkasa itu memijak dan meremukkan gajah-gajah perang yang besar, serta memecahkan yang lain juga; dan di tengah pertempuran dia turut menumbangkan para penunggang kuda yang paling unggul.

Verse 59

तद्‌ घोरमभवद्‌ युद्ध तस्य तेषां च भारत । भारत! इस प्रकार महाबली भीमसेनने कितने ही बड़े-बड़े गजराजोंको नष्ट करके दूसरे प्राणियोंका भी विनाश आरम्भ किया। उन्होंने युद्धस्थलमें बहुत-से प्रमुख अश्वारोहियोंको मार गिराया। इस प्रकार भीमसेन और कलिंग सैनिकोंका वह युद्ध अत्यन्त घोर रूप धारण करता गया ।।

Sañjaya berkata: “Wahai Bhārata, pertempuran antara dia dan mereka menjadi amat menggerunkan. Bhīmasena yang maha perkasa, setelah memusnahkan banyak gajah-raja yang besar, mula menebas jatuh para pejuang lain pula; di medan perang dia menumbangkan ramai penunggang kuda terkemuka. Maka pertembungan antara Bhīma dan tentera Kaliṅga itu semakin mengambil rupa yang menakutkan.”

Verse 60

परिस्तोमाशक्ष प्रासाक्ष ऋष्टयश्षु महाधना: । कवचान्यथ चर्माणि चित्राण्यास्तरणानि च

Sañjaya berkata: “Di sana juga terdapat pelbagai senjata dan kelengkapan perang yang kaya—belantan dan tombak, serta lembing yang sangat bernilai; baju zirah juga, perisai, dan pelbagai penutup serta hiasan pelana yang berwarna-warni.”

Verse 61

तत्र तत्रापविद्धानि व्यदृश्यन्त महाहवे । उस महासमरमें घोड़ोंकी लगाम, जोत, सुवर्णमण्डित चमकीली रस्सियाँ, पीठपर कसी जानेवाली गद्दियाँ (जीन), प्रास, बहुमूल्य ऋष्टियाँ, कवच, ढाल तथा भाँति-भाँतिके विचित्र आस्तरण इधर-उधर बिखरे दिखायी देने लगे || ५९-६० हू ।।

Sañjaya berkata: Dalam pertempuran besar itu, di sana sini kelihatan banyak benda tercampak—pelbagai alat pelontar lembing dan senjata lain, terang dan berkilat, terasah rapi. Medan itu tampak berselerak dengan kelengkapan perang yang mahal, memperlihatkan betapa ganasnya pertempuran mengocak manusia dan tunggangan, dan betapa cepatnya harta serta pelindung ditinggalkan di tengah pembunuhan.

Verse 62

स चक्रे वसुधां कीर्णा शबलै: कुसुमैरिव । भीमसेनने बहुत-से प्रासों, विचित्र यन्त्रों और चमकीले शस्त्रोंसे वहाँकी भूमिको पाट दिया, जिससे वह चितकबरे पुष्पोंसे आच्छादित-सी प्रतीत होने लगी || ६१ ह ।।

Sañjaya berkata: Dia menjadikan bumi bertaburan senjata dan yang gugur, seolah-olah diselimuti bunga-bunga beraneka warna. Melompat ke tengah beberapa pahlawan berkereta dan menumbangkan mereka, sang perkasa itu menukar medan perang menjadi hamparan senjata yang jatuh dan tubuh manusia—gambaran yang menegaskan bahawa perang mampu menjadikan keindahan pun suatu ilusi yang ngeri.

Verse 63

पातयामास खड्गेन सध्वजानपि पाण्डव: । महाबली पाण्डुनन्द्न भीम उछलकर कितने ही रथियोंके पास पहुँच जाते और उन्हें पकड़कर ध्वजोंसहित तलवारसे काट गिराते थे ।। ६२ ह ।। मुहुरुत्पततो दिक्षु धावतश्च॒ यशस्विन:

Sañjaya berkata: Sang Pāṇḍava—Bhima yang gagah, putera Pāṇḍu—terus menumbangkan dengan pedangnya bahkan kereta-kereta perang bersama panji-panji mereka. Berkali-kali dia melompat ke pelbagai arah dan meluru, mendekati ramai pahlawan berkereta, menangkap mereka lalu menetak jatuh bersama bendera-bendera mereka—gambaran keperkasaan yang tidak mengenal henti dan gerak ngeri perang yang dianggap demi dharma.

Verse 64

स जघान पदा कांद्रिद्‌ व्याक्षिप्पान्यानपोथयत्‌

Sañjaya berkata: Ada yang dihancurkannya mati di bawah pijakan kaki; ada yang dilambungkannya ke atas lalu dihempas jatuh; ada pula yang ditebasnya dengan pedang. Sebahagian digentarkannya dengan raungan yang mengerikan, dan sebahagian lagi dicampakkannya ke bumi dengan momentum yang dahsyat—gambaran kekuatan perang yang melanda tanpa tertahan di medan laga.

Verse 65

खड़गेनान्यांश्व चिच्छेद नादेनान्यांश्व भीषयन्‌ । ऊरुवेगेन चाप्यन्यान्‌ पातयामास भूतले

Sañjaya berkata: Dengan pedangnya dia menetak ramai; dengan raungan yang menggerunkan dia menakutkan yang lain; dan dengan semata-mata daya paha, dia menghempaskan yang selebihnya ke tanah. Demikianlah, dalam kegilaan pertempuran, dia menghancurkan sebahagian di bawah pijakan, melambungkan sebahagian lalu menghempasnya, dan menumbangkan ramai dengan bilah serta gertakan—gambaran bahawa dalam perang, kekuatan dan ketakutan menjadi senjata seiring besi.

Verse 66

अपरे चैनमालोक्य भयात्‌ पज्चत्वमागता: । एवं सा बहुला सेना कलिज्जानां तरस्विनाम्‌

Sañjaya berkata: Ada pula yang, hanya dengan memandangnya, ditundukkan oleh ketakutan hingga menemui ajal. Demikianlah bala tentera Kaliṅga yang besar, para pahlawan yang gagah, menjadi sedemikian rupa—kekuatan mereka dileraikan oleh gerun terhadap seorang pejuang yang amat menggerunkan.

Verse 67

ततः कालिडूसैन्यानां प्रमुखे भरतर्षभ

Sañjaya berkata: “Kemudian, wahai banteng di antara kaum Bharata, di barisan paling hadapan pasukan Kāliḍū…”

Verse 68

तमायान्तमभिप्रेक्ष्य कालिज्रो नवभि: शरै:

Sañjaya berkata: Melihat dia mara, Kālija memanahnya dengan sembilan batang anak panah.

Verse 69

भीमसेनममेयात्मा प्रत्यविध्यत्‌ स्तनान्तरे । उन्हें आते देख अमेय आत्मबलसे सम्पन्न कलिंग-राज श्रुतायुने भीमसेनकी छातीमें नौ बाण मारे || ६८ ह || कालिड्रबाणाभिहतत्तोत्रार्दित इव द्विप:

Sañjaya berkata: Raja Kalinga, Śrutāyu, yang berjiwa dan bertenaga tidak terukur, melihat Bhīmasena mara lalu memanah dadanya. Bhīma, ditembusi anak panah Kalinga, tampak seperti gajah yang dicucuk dan diseksa oleh cangkuk penggembala gajah.

Verse 70

अथाशोक: समादाय रथं हेमपरिष्कृतम्‌

Sañjaya berkata: Kemudian Aśoka mengambil sebuah rata yang dihias indah dengan emas.

Verse 71

भीम॑ सम्पादयामास रथेन रथसारथि: । इसी समय भीमसेनके सारथि अशोकने एक सुवर्णभूषित रथ लेकर उसे भीमके पास पहुँचाकर उन्हें भी रथसे सम्पन्न कर दिया || ७० ह ।। तमारुहा रथं तूर्ण कौन्तेय: शत्रुसूदन:

Sañjaya berkata: Aśoka, sais Bhīma, segera melengkapkannya dengan sebuah rata. Putera Kuntī, pemusnah musuh, naik ke atas rata itu dengan pantas dan bersiap mara ke medan perang.

Verse 72

ततः: श्रुतायुर्बलवान्‌ भीमाय निशितान्‌ शरान्‌

Sañjaya berkata: Maka Śrutāyu yang perkasa pun melepaskan anak-anak panah yang tajam lagi runcing ke arah Bhīma—menambah keganasan pertempuran dan menegaskan dharma kesatria, bahawa keperwiraan ditunjukkan melalui pertembungan langsung dengan lawan yang tangguh.

Verse 73

स कार्मुकवरोत्सूष्टर्नवभिर्निशितै: शरै:,महाराज! महामना कलिंगराजके द्वारा श्रेष्ठ धनुषसे छोड़े हुए नौ तीखे बाणोंसे घायल हो भीमसेन डंडेकी चोट खाये हुए सर्पकी भाँति अत्यन्त कुपित हो उठे

Sañjaya berkata: Wahai Raja, terkena sembilan anak panah setajam mata pisau yang dilepaskan dari busur unggul oleh raja Kaliṅga, Bhīmasena yang berhati besar pun menyala dalam amarah yang dahsyat—bagaikan ular yang dibangkitkan oleh hentakan tongkat.

Verse 74

समाहतो महाराज कालिड्लेन महात्मना । संचुक्रुशे भृशं भीमो दण्डाहत इवोरग:

Sañjaya berkata: Wahai Raja, dipukul oleh penguasa Kaliṅga yang berhati luhur, Bhīma menjerit dengan garang—seperti ular yang disebat dengan tongkat.

Verse 75

क्रुद्धश्न चापमायम्य बलवद्‌ बलिनां वर: । कालिज्गरमवधीत्‌ पार्थो भीम: सप्तभिरायसै:

Sañjaya berkata: Dalam kemarahan, Bhīma—putera Pṛthā, yang terunggul antara yang gagah perkasa—menarik busurnya dengan sekuat-kuatnya lalu menghujam raja Kaliṅga, Śrutāyu, dengan tujuh anak panah besi.

Verse 76

भीमसेनं रणे राजन्‌ समन्तात्‌ पर्यवारयत्‌ | नरेश्वर! कलिंगोंके कई सहस्न रथ और दस हजार हाथियों एवं निषादोंके साथ केतुमान्‌ उस रणस्थलमें भीमसेनको सब ओरसे रोकने लगा

Sañjaya berkata: Wahai Raja, dalam pertempuran Bhīmasena dikepung dari segenap arah. Wahai tuan manusia, Ketumān—disokong oleh beribu-ribu kereta perang Kaliṅga, sepuluh ribu gajah, serta kaum Niṣāda—mengepung Bhīma di medan laga dari semua penjuru. Lalu dengan dua anak panah bermata tajam, dia menghantar ke kediaman Yama para pengawal roda kereta raja Kaliṅga yang gagah, Satyadeva dan Satya.

Verse 77

ततः पुनरमेयात्मा नाराचैनिशितैस्त्रिभि: । केतुमन्तं रणे भीमोडगमयद्‌ यमसादनम्‌,इसके बाद अमेय आत्मबलसे सम्पन्न भीमने तीन तीखे नाराचोंद्वारा रणक्षेत्रमें केतुमान्‌को मारकर उसे यमलोक भेज दिया

Sañjaya berkata: Kemudian sekali lagi, Bhīma—berjiwa yang tidak terukur—menyerang Ketumān di tengah gelanggang perang dengan tiga anak panah nārāca yang setajam mata pisau, lalu menghantarnya ke kediaman Yama.

Verse 78

ततः कलिज्जा: संनद्धा भीमसेनममर्षणम्‌ | अनीकैर्बहुसाहस: क्षत्रिया: समवारयन्‌,तब कलिंगदेशीय समस्त क्षत्रियोंने कई हजार सैनिकोंके साथ आकर युद्धके लिये उद्यत हो अमर्षशील भीमसेनको आगे बढ़नेसे रोक दिया

Sañjaya berkata: Lalu orang Kalinga, lengkap bersenjata, mara dalam jumlah yang besar. Dengan ribuan tentera dalam formasi pertempuran, para kṣatriya itu mengepung Bhīmasena—yang garang dan tidak menahan penghinaan—serta menahan kemaraannya ke hadapan.

Verse 79

ततः शक्तिगदाखड््‌गतोमरष्टथिपरश्वधै: । कलिज्जश्न॒ ततो राजन्‌ भीमसेनमवाकिरन्‌,राजन्‌! उस समय कलिंग-योद्धा भीमसेनपर शक्ति, गदा, खड़्ग, तोमर, ऋष्टि तथा फरसोंकी वर्षा करने लगे

Sañjaya berkata: Kemudian, wahai Raja, para pahlawan Kalinga menghujani Bhīmasena dengan ribuan senjata—lembing, gada, pedang, tomar (lembing lontar), tombak panjang, dan kapak perang.

Verse 80

संनिवार्य स तां घोरां शरवृष्टिं समुत्थिताम्‌ । गदामादाय तरसा संनिपत्य महाबल:

Sañjaya berkata: Setelah menangkis hujan anak panah yang menggerunkan itu, Bhīmasena yang maha perkasa menggenggam gadanya dan, dengan kelajuan yang meluru, menerjah masuk ke barisan Kalinga. Menembusi bala tentera itu, dia menghantar ramai pahlawan ke alam Maut—suatu kejadian yang menghairankan di medan perang.

Verse 81

भीम: सप्त शतान्‌ वीराननयद्‌ यमसादनम्‌ । पुनश्चैव द्विसाहस्नान्‌ कलिज्ञानरिमर्दन:

Sañjaya berkata: Bhīma, penghancur musuh, menghantar tujuh ratus pahlawan ke kediaman Yama. Kemudian sekali lagi, dia menghantar dua ribu orang Kalinga ke alam kematian.

Verse 82

एवं स तान्यनीकानि कलिड्ञानां पुन: पुन:

Demikianlah dia meneliti semula formasi-formasi perang itu berulang kali, dengan cermat mencatat kekuatan pihak lawan—suatu penilaian berjaga-jaga di tengah beratnya tuntutan dharma menjelang pembantaian yang bakal tiba.

Verse 83

हतारोहाश्न मातड्रा: पाण्डवेन कृता रणे

Di medan itu, setelah Bhīma putera Pāṇḍu membunuh para penunggang, banyak gajah yang mengamuk menjadi kacau dalam bala Kaurava bagaikan awan dipukul angin; mereka memijak-mijak barisan sendiri dan, diseksa sakit anak panah, menjerit dengan pilu.

Verse 84

विप्रजग्मुरनीकेषु मेघा वातहता इव । मृद्नन्तः स्वान्यनीकानि विनदन्त: शरातुरा:

Sañjaya berkata: Setelah Bhīma, putera Pāṇḍu, membunuh para penunggang, banyak gajah yang mengamuk—bagaikan awan dipukul dan dihalau angin—menerobos kacau ke dalam formasi-formasi. Mereka memijak barisan sendiri dan, diseksa sakit anak panah, menjerit dalam derita—menunjukkan bahawa dalam perang, kekuatan yang tidak terkawal boleh berbalik memusnahkan pihak sendiri.

Verse 85

ततो भीमो महाबाहु: खड्गहस्तो महा भुज: । सम्प्रह्ृष्टो महाघोष॑ शड्खं प्राध्मापयद्‌ बली,तदनन्तर महाबली महाबाहु भीमसेनने खड्ग हाथमें लिये हुए अत्यन्त प्रसन्न हो बड़े जोरसे शंख बजाया

Sañjaya berkata: Kemudian Bhīma—yang berlengan perkasa dan kuat, dengan pedang di tangan—dalam kegirangan dan dengan raungan yang dahsyat, meniup sangkakala (conch)nya dengan sekuat-kuatnya.

Verse 86

सर्वकालिड्रसैन्यानां मनांसि समकम्पयत्‌ । मोहश्नापि कलिड्रानामाविवेश परंतप,परंतप! उस शंखनादके द्वारा उन्होंने सम्पूर्ण कलिंगोंके हृदयमें कम्प मचा दिया और उन सबपर बड़ा भारी मोह छा गया

Sañjaya berkata: Dengan tiupan sangkakala itu dia menggoncangkan hati seluruh bala Kalinga; dan kekeliruan yang berat menyelubungi orang Kalinga—demikian dahsyatnya kuasanya di tengah perang.

Verse 87

प्राकम्पन्त च सैन्यानि वाहनानि च सर्वशः । भीमेन समरे राजन्‌ गजेन्द्रेणेव सर्वश:

Sañjaya berkata: “Wahai Raja, dalam pertempuran itu seluruh bala tentera beserta segala tunggangan dan kenderaan mereka mula menggigil di setiap penjuru, dilanda ketakutan terhadap Bhīma—yang merentas medan seperti gajah agung, menyerbu ke sana ke mari. Tatkala dia berulang kali melompat dan menerjang ke hadapan, kekeliruan pun menyelubungi semuanya.”

Verse 88

मार्गान्‌ बहून्‌ विचरता धावता च ततस्ततः । मुहुरुत्पतता चैव सम्मोह: समपद्यत

Sañjaya berkata: “Wahai Raja, ketika dia merayau di banyak lorong medan dan berlari ke sana ke mari, serta berulang kali melompat, maka satu kepanikan yang mengelirukan pun menyergap seluruh gelanggang perang. Seperti gajah agung di tengah pertempuran, gerak-geri Bhimasena dan kegerunannya membuat para askar serta tunggangan mereka menggigil, lalu kekacauan merebak ke atas semuanya.”

Verse 89

भीमसेन भयत्रस्तं सैन्यं च समकम्पत । क्षोभ्यमाणमसम्बाधं ग्राहेणेव महत्‌ सर:

Sañjaya berkata: Tentera yang digentarkan oleh Bhimasena pun mula menggigil. Tanpa dapat dihalang dan tanpa rintangan, mereka dikocak menjadi huru-hara—seperti tasik besar yang bergelora apabila dicengkam buaya. Demikianlah seluruh angkatan itu, diputar-belit oleh Bhimasena tanpa henti, bergetar kerana ketakutan.

Verse 90

त्रासितेषु च सर्वेषु भीमेनाद्भुतकर्मणा । पुनरावर्तमानेषु विद्रवत्सु च सडूघश:

Sañjaya berkata: “Wahai Raja, apabila semua orang digentarkan oleh Bhīma—yang perbuatannya menakjubkan—dan apabila para pahlawan Kalinga, dalam kelompok-kelompok yang kacau, melarikan diri lalu berulang kali berpaling kembali, maka panglima tentera Pāṇḍava, Dhṛṣṭadyumna putera Drupada, menyeru seluruh pasukannya: ‘Wahai para wira, bertempurlah—majulah dengan berani!’”

Verse 91

सर्वकालिज्ञ्योधेषु पाण्डूनां ध्वजिनीपति: । अब्रवीत्‌ स्वान्यनीकानि युध्यध्वमिति पार्षत:

Sañjaya berkata: Maka Dhṛṣṭadyumna, putera Drupada dan panglima bala tentera Pāṇḍava—yang sentiasa peka akan saat yang tepat dalam perang—berkata kepada bahagian-bahagian tenteranya sendiri: “Bertempurlah, wahai para wira!”

Verse 92

सेनापतिवच: श्रुत्वा शिखण्डिप्रमुखा गणा: । भीममेवाभ्यवर्तन्त रथानीकै: प्रहारिभि:,सेनापतिकी बात सुनकर शिखण्डी आदि महारथी प्रहारकुशल रथियोंकी सेनाओंके साथ भीमसेनका ही अनुसरण करने लगे

Sanjaya berkata: Setelah mendengar kata-kata panglima, para pahlawan yang dipimpin oleh Shikhaṇḍī mara menyerang Bhīmasena seorang diri, menekan dengan bahagian-bahagian kereta perang yang mahir melancarkan pukulan.

Verse 93

धर्मराजश्न तान्‌ सर्वानिपजग्राह पाण्डव: । महता मेघवर्णेन नागानीकेन पृष्ठत:,तत्पश्चात्‌ पाण्डुनन्दन धर्मराज युधिष्ठिर मेघोंकी घटाके समान हाथियोंकी विशाल सेना साथ लिये पीछेसे आकर उन सबकी सहायता करने लगे

Sanjaya berkata: Kemudian Dharmarāja Yudhiṣṭhira, sang Pāṇḍava, mara ke hadapan lalu menaungi dan menyokong mereka semua. Dari belakang baginda maju dengan kor gajah yang amat besar, gelap seperti gumpalan awan hujan, memperkukuh barisan mereka.

Verse 94

एवं संनोद्य सर्वाणि स्वान्यनीकानि पार्षत: । भीमसेनस्य जग्राह पार्ष्णि सत्पुरुषैर्वत:

Sanjaya berkata: Demikianlah, setelah membangkitkan dan menggesa semua formasi tempurnya sendiri, putera Pṛṣata (Dhṛṣṭadyumna) bersama para pahlawan mulia mengambil tugas menjaga bahagian belakang Bhīmasena.

Verse 95

न हि पञज्चालराजस्य लोके कश्षन विद्यते | भीमसात्यकयोरन्य: प्राणेभ्य: प्रियकृत्तम:,जगतमें पांचालराज धृष्टद्युम्नके लिये भीम और सात्यकिको छोड़कर दूसरा कोई ऐसा पुरुष नहीं था, जो प्राणोंसे भी बढ़कर हो

Sanjaya berkata: “Di seluruh dunia, bagi raja Pāñcāla, tiada seorang pun—selain Bhīma dan Sātyaki—yang lebih dikasihi daripada nyawanya sendiri.”

Verse 96

सो<पश्यच्च कलिड्लेषु चरन्तमरिसूदन: । भीमसेनं महाबाहुं पार्षत: परवीरहा,शत्रुवीरोंका नाश करनेवाले वैरिविनाशक द्रुपद-कुमार धृष्टद्युम्नने महाबाहु भीमसेनको कलिंगोंकी सेनामें विचरते देखा

Sanjaya berkata: Lalu Dhṛṣṭadyumna, putera Drupada, pembunuh wira musuh, melihat Bhīmasena yang berlengan perkasa bergerak di tengah-tengah pasukan Kaliṅga, merayau dalam barisan mereka sambil menumpaskan lawan.

Verse 97

ननर्द बहुधा राजन्‌ हृष्टश्नासीत्‌ परंतप: । शड्खं दध्मौ च समरे सिंहनादं ननाद च

Sañjaya berkata: Wahai Raja, pahlawan yang membakar semangat musuh itu dipenuhi kegembiraan yang meluap. Berkali-kali dia mengaum; di medan perang dia meniup sangkha dan melaungkan pekik perang laksana singa—untuk menguatkan pihaknya sendiri dan mencabar musuh dalam pertarungan senjata yang berlandaskan dharma.

Verse 98

सच पारावताश्वस्य रथे हेमपरिष्कृते । कोविदारध्वजं दृष्टवा भीमसेन: समाश्वसत्‌

Sañjaya berkata: Melihat panji bertanda pohon kovidāra berkibar di atas rata yang gemilang, berhias emas, ditarik kuda berwarna seperti merpati—rata Dhr̥ṣṭadyumna—Bhīmasena berasa sangat terjamin. Di tengah ketidakpastian perang, lambang sekutu yang dipercayai dan kesiagaannya menenangkan hati serta memperbaharui tekad untuk menunaikan dharma.

Verse 99

धृष्टय्युम्नस्तु तं दृष्टवा कलिज्ञैः समभिद्रुतम्‌ । भीमसेनममेयात्मा त्राणायाजौ समभ्ययात्‌

Sañjaya berkata: Melihat Bhīmasena diserbu hebat oleh para pahlawan Kaliṅga, Dhṛṣṭadyumna—berjiwa tak terukur—maju di medan perang untuk melindunginya. Peristiwa ini menonjolkan etika kṣatriya: berdiri bersama sekutu saat genting, kerana keberanian bukan sekadar gagah seorang diri, tetapi penjagaan tepat pada waktunya terhadap sahabat yang diserang.

Verse 100

तौ दूरात्‌ सात्यकिं दृष्टवा धृष्टद्युम्नवृकोदरौ । कलिड्डान्‌ समरे वीरौ योधयेतां मनस्विनौ

Sañjaya berkata: Di medan itu, para wira bersemangat tinggi, Dhṛṣṭadyumna dan Vṛkodara (Bhīma), melihat Sātyaki datang dari jauh; maka mereka pun bertambah berkobar-kobar lalu bertempur dengan orang Kaliṅga dengan lebih gagah.

Verse 101

स तत्र गत्वा शैनेयो जवेन जयतां वर: । पार्थपार्षतयो: पार्ष्णिं जग्राह पुरुषर्षभ:,विजयी वीरोंमें श्रेष्ठ पुरुषप्रवर सात्यकिने बड़े वेगसे वहाँ पहुँचकर भीमसेन और धृष्टद्युम्नके पृष्ठपोषणका कार्य सँभाला

Sañjaya berkata: Kemudian Śaineya (Sātyaki), yang terunggul antara para pemenang, segera tiba di tempat itu; bagaikan banteng di antara manusia, dia memikul tugas menjaga bahagian belakang pasukan Pārtha dan Pārṣata—memberi sokongan teguh kepada Bhīmasena dan Dhṛṣṭadyumna dalam himpitan pertempuran. Episod ini menonjolkan persahabatan yang berdisiplin: tugas seorang pahlawan bukan hanya menyerang, tetapi juga melindungi sekutu dan menahan barisan agar perjuangan dharma tidak goyah.

Verse 102

स कृत्वा दारुणं कर्म प्रगृहीतशरासन: । आस्थितो रौद्रमात्मानं कलिड्रानन्ववैक्षत,उन्होंने धनुष हाथमें लेकर भयंकर पराक्रम प्रकट करनेके पश्चात्‌ अपने रौद्ररूपका आश्रय ले कलिंगसेनाकी ओर दृष्टिपात किया

Sañjaya berkata: Setelah melakukan suatu perbuatan yang mengerikan dan mengangkat busurnya, dia mengambil sikap yang garang dan murka, lalu melemparkan pandangan ke arah bala tentera Kaliṅga—menandakan pertempuran kian memuncak, ketika amarah dan tekad kepahlawanan mula menguasai tingkah laku di medan perang.

Verse 103

कलिड्जप्रभवां चैव मांसशोणितकर्दमाम्‌ | रुधिरस्यन्दिनीं तत्र भीम: प्रावर्तयन्नदीम्‌

Sañjaya berkata: Di sana Bhīma menggerakkan sebuah sungai yang mengerikan, seolah-olah memancar dari bala tentera Kaliṅga sendiri—lumpurnya terdiri daripada daging dan darah, dan ia mengalir sebagai arus merah pekat. Gambaran ini menegaskan ngeri moral peperangan: keberanian menjadi tidak terpisah daripada pembantaian, dan medan perang berubah menjadi lanskap keruntuhan etika.

Verse 104

अन्तरेण कलिड्डानां पाण्डवानां च वाहिनीम्‌ । तां संततार दुस्‍्तारां भीमसेनो महाबल:,कलिंग और पाण्डव-सेनाके बीचमें बहनेवाली उस रक्तकी दुस्तर नदीको महाबली भीमसेन अपने पराक्रमसे पार कर गये

Sañjaya berkata: Di antara bala tentera Kaliṅga dan Pāṇḍava mengalir sebuah sungai darah yang mengerikan, sukar diseberangi; namun Bhīmasena, yang maha perkasa, menyeberanginya dengan semata-mata kekuatan keberaniannya—menerobos ngeri peperangan tanpa gentar.

Verse 105

भीमसेनं तथा दृष्टवा प्राक्रोशंस्तावका नृप । कालो<यं भीमरूपेण कलिदड्लैः सह युध्यते

Sañjaya berkata: “Wahai raja, melihat Bhīmasena dalam keadaan yang menggerunkan itu, para pahlawan tuanku menjerit lantang: ‘Inilah Kala sendiri—Maut yang menjelma—tampil dalam rupa Bhīma, bertempur di sini bersama orang Kaliṅga!’”

Verse 106

यथेन्द्रस्य महाराज महत्या दैत्यसेनया । महाराज! उस समय एक-दूसरोंको मार डालनेकी इच्छा रखकर सब योद्धा अपने और परायेकी पहचान नहीं कर पाते थे। शत्रुओंके साथ भीमसेनका वह युद्ध सहसा उसी प्रकार अत्यन्त भयंकर हो चला

Sañjaya berkata: “Wahai raja yang agung, pada ketika itu semua pahlawan, kerana dahaga untuk saling membunuh, tidak lagi mampu membezakan kawan dan lawan. Pertempuran Bhīmasena dengan musuh tiba-tiba menjadi amat mengerikan, seperti pertempuran Dewa-raja Indra melawan bala Dānava yang besar. Mendengar gemuruh itu di medan, Bhīṣma putera Śāntanu segera mara menuju Bhīma, setelah menyusun tenteranya dalam formasi di segenap arah.”

Verse 107

त॑ सात्यकिर्भीमसेनो धृष्टय्युम्नश्व॒ पार्षत: । अभ्यद्रवन्त भीष्मस्य रथं हेमपरिष्कृतम्‌,भीष्मके उस सुवर्णभूषित रथपर सात्यकि, भीमसेन तथा द्रुपदकुमार धृष्टद्युम्नने एक साथ ही धावा किया

Sañjaya berkata: Sātyaki, Bhīmasena, dan Dhṛṣṭadyumna—putera Pārṣata (Drupada)—bersama-sama mara terus menyerbu ke arah kereta perang Bhīṣma yang dihias dan dipasang dengan emas. Adegan ini menegaskan tekad tertumpu para juara Pāṇḍava untuk berhadapan dengan panglima tua terunggul pihak Kuru, ketika keberanian dan dharma peperangan bertembung dengan beban moral menentang seorang patriark yang dihormati.

Verse 108

परिवार्य तु ते सर्वे गाज़ेयं तरसा रणे । त्रिभिस्त्रिभि: शरैघोरे भींष्ममानच्छुरोजसा,उन सब लोगोंने रणक्षेत्रमें गंगानन्दन भीष्मको वेगपूर्वक घेरकर तीन-तीन भयंकर बाणोंद्वारा उन्हें यथाशक्ति पीड़ा पहुँचायी

Sañjaya berkata: Kemudian mereka semua, dengan pantas mengepung Bhīṣma—putera Gaṅgā—di medan perang, lalu menghujaninya dengan anak panah yang menggerunkan, tiga demi tiga, berusaha sedaya upaya untuk melukakannya. Adegan ini menegaskan tekanan perang yang tidak mengenal henti, sehingga bahkan pahlawan paling dihormati pun diserang oleh kekuatan kolektif dan tekad yang keras.

Verse 109

प्रत्यविध्यत तान्‌ सर्वान्‌ पिता देवव्रतस्तव । यतमानान्‌ महेष्वासांस्त्रिभिस्त्रिभिरजिद्यागैः

Sañjaya berkata: Lalu Devavrata (Bhīṣma), yang bagai bapa bagi tuanku, membalas serangan semua pemanah agung yang sedang berusaha dalam pertempuran itu, menikam setiap seorang dengan tiga anak panah yang meluncur lurus—membayar serangan mereka dengan kekuatan yang terukur dan berdisiplin.

Verse 110

ततः शरसहस््रेण संनिवार्य महारथान्‌ । हयान्‌ काञ्चनसंनाहान्‌ भीमस्य न्‍्यहनच्छरै:

Sañjaya berkata: Kemudian, dengan seribu anak panah, Bhīṣma menahan para pahlawan kereta perang itu; dan sesudahnya, dengan panah-panahnya, dia menumbangkan kuda-kuda Bhīma yang berabahkan perhiasan emas. Peristiwa ini menonjolkan ketepatan yang keras dalam dharma medan perang, apabila melumpuhkan pergerakan—bukan semata-mata mengejar kemasyhuran diri—menjadi taktik penentu yang sarat beban etika.

Verse 111

अश्वोंके मारे जानेपर भी उसी रथपर खड़े हुए प्रतापी भीमसेनने भीष्मजीके रथपर बड़े वेगसे शक्ति चलायी

Sañjaya berkata: Walaupun kuda-kuda telah dibunuh, Bhīmasena yang perkasa, masih berdiri di atas kereta itu juga, melontar lembing dengan daya yang besar ke arah kereta Bhīṣma—meneruskan pertempuran dengan tekad yang tidak berganjak di tengah kekacauan perang.

Verse 112

अप्राप्तामथ तां शक्ति पिता देवव्रतस्तव । त्रिधा चिच्छेद समरे सा पृथिव्यामशीर्यत,वह शक्ति अभी पासतक पहुँची ही न थी कि आपके पितृतुल्य भीष्मने समरभूमिमें उसके तीन टुकड़े कर डाले और वह भूतलपर बिखर गयी

Sañjaya berkata: Sebelum lembing itu sempat mencapai sasarannya, Devavrata (Bhīṣma)—penjaga yang bagai bapa kepadamu—telah membelahnya menjadi tiga di tengah pertempuran, lalu serpihannya bertaburan di bumi. Adegan ini menegaskan kewaspadaan dan penguasaan perang Bhīṣma: dengan kemahiran yang berdisiplin, beliau mengekang daya pemusnah sebelum sempat mencederakan sesiapa.

Verse 113

ततः शैक्यायसी गुर्वी प्रगृह्दा बलवान्‌ गदाम्‌ । भीमसेनस्ततस्तूर्ण पुप्लुवे मनुजर्षभ,नरश्रेष्ठ तब बलवान भीमसेन पूर्णतः लोहेके सारतत्त्व (फौलाद)-की बनी हुई भारी गदा हाथमें लेकर तुरंत उस रथसे कूद पड़े

Sañjaya berkata: Kemudian Bhīmasena yang perkasa, setelah menggenggam sebuah gada berat yang ditempa daripada besi padu, segera melompat turun dari kereta perang—bagai banteng di antara manusia—bersiap menekan pertempuran dengan kekuatannya sendiri. Saat itu menegaskan tekad sang pahlawan: dalam bara perang, dia memilih pertembungan langsung, memikul berat senjata dan berat tanggungjawab dalam tindakan.

Verse 114

सात्यको5पि ततस्तूर्ण भीमस्य प्रियकाम्यया । गाड़ेयसारथिं तूर्ण पातयामास सायकैः,इधर सात्यकिने भी भीमसेनका प्रिय करनेकी इच्छासे भीष्मके सारथिको तुरंत ही अपने सायकोंद्वारा मार गिराया

Sañjaya berkata: Kemudian Sātyaki juga bertindak pantas; kerana ingin menyenangkan hati Bhīma, dia segera menumbangkan sais kereta Gāḍeya dengan anak panahnya. Rangkap ini menonjolkan bagaimana kesetiaan peribadi dan dorongan untuk memuaskan sekutu boleh menghangatkan keganasan dalam kabus moral medan perang.

Verse 115

भीष्मस्तु निहते तस्मिन्‌ सारथौ रथिनां वर: । वातायमानैस्तैरश्वैरपनीतो रणाजिरात्‌,रथियोंमें श्रेष्ठ भीष्म सारथिके मारे जानेपर हवाके समान भागनेवाले घोड़ोंके द्वारा रणभूमिसे बाहर कर दिये गये

Sañjaya berkata: Apabila sais itu terbunuh, Bhīṣma—yang terunggul antara para pahlawan kereta perang—telah dibawa pergi dari medan laga oleh kuda-kuda itu, yang kini meluru bagaikan ditiup angin. Rangkap ini menegaskan bahawa di tengah perang, bahkan yang teragung pun terikat oleh keadaan: gugurnya satu agen penopang (sais) boleh memaksa pengunduran, menyingkap saling-bergantung dan kerapuhan di balik keperkasaan.

Verse 116

बभूव सुमहान्‌ शब्द: सागरस्येव गर्जतः । भरतनन्दन! संग्रामभूमिमें युद्ध करती हुई उस कलिंग-सेनाका महान्‌ कोलाहल समुद्रकी गर्जनाके समान जान पड़ता था

Sañjaya berkata: Terdengarlah gemuruh yang amat besar, bagaikan lautan mengaum. Wahai keturunan Bharata, hiruk-pikuk dahsyat pasukan Kalinga yang bertempur di medan perang tampak seperti deru laut itu sendiri. Kemudian, wahai raja, apabila Bhīṣma—pemegang ikrar agung—berundur dari gelanggang, Bhīmasena menyala dalam kegemilangan—seperti api yang menyambar semak kering, merebak sambil membakar habis.

Verse 117

स हत्वा सर्वकालिज्ान्‌ सेनामध्ये व्यतिष्ठत । नैनमभ्युत्सहन्‌ केचित्‌ तावका भरतर्षभ

Sañjaya berkata: Setelah membunuh semua pahlawan Kaliṅga, Bhīmasena berdiri teguh di tengah-tengah bala tentera. Namun tiada seorang pun daripada pasukan tuanku—wahai banteng kaum Bharata—berani mara menentangnya.

Verse 118

धृष्टद्युम्नस्तमारोप्य स्वरथे रथिनां वर: । पश्यतां सर्वसैन्यानामपोवाह यशस्विनम्‌,तत्पश्चात्‌ रथियोंमें श्रेष्ठ धृष्टद्यम्म यशस्वी भीमसेनको अपने रथपर चढ़ाकर सब सैनिकोंके देखते-देखते अपने दलमें ले गये

Sañjaya berkata: Dṛṣṭadyumna, yang terunggul antara para pahlawan kereta perang, mengangkat Bhīmasena yang termasyhur ke atas keretanya sendiri dan, di hadapan seluruh bala tentera, membawanya pergi ke pihaknya dengan selamat.

Verse 119

सम्पूज्यमान: पाज्चाल्यैर्मत्स्यैश्न भरतर्षभ । धृष्टद्युम्नं परिष्वज्य समेयादथ सात्यकिम्‌

Sañjaya berkata: Wahai banteng kaum Bharata, setelah dihormati oleh orang Pāñcāla dan Matsya, Bhīmasena memeluk Dṛṣṭadyumna lalu pergi bertemu Sātyaki juga.

Verse 120

अथाब्रवीद्‌ भीमसेनं सात्यकि: सत्यविक्रम: । प्रहर्षयन्‌ यदुव्याप्रो धृष्टद्युम्नस्य पश्यत:,उस समय सत्यपराक्रमी यदुकुलसिंह सात्यकिने धृष्टद्युम्मके सामने ही भीमसेनका हर्ष बढ़ाते हुए उनसे इस प्रकार कहा--

Sañjaya berkata: Kemudian Sātyaki, yang terbukti gagah berani, sang harimau kaum Yadu, berbicara kepada Bhīmasena sambil membangkitkan semangatnya, di hadapan Dṛṣṭadyumna.

Verse 121

दिष्ट्या कलिड्डराजश्न राजपुत्रश्न केतुमान्‌ । शक्रदेवश्व कालिज्गभः कलिड्राश्व मृधे हता:

Sañjaya berkata: “Syukurlah raja Kaliṅga, putera raja Ketumān, serta Śakradeva, Kaliṅgabha, dan para pahlawan Kaliṅga telah gugur di medan perang.”

Verse 122

“वीरवर! बड़े सौभाग्यकी बात है कि कलिंगराज भानुमान्‌, राजकुमार केतुमान्‌, कलिंगवीर शक्रदेव तथा अन्य बहुसंख्यक कलिंग-सैनिक आपके द्वारा युद्धमें मारे गये ।।

Sañjaya said: “O best of heroes, it is indeed a matter of great fortune that in battle you have slain the king of Kaliṅga, Bhānumān, the prince Ketumān, the Kaliṅga champion Śakradeva, and many other Kaliṅga soldiers. By the strength and valor of your own arms, you have made the field crowded with elephants, horses, and chariots; it is a scene dominated by great men and frequented by steadfast warriors.”

Verse 123

एवमुकक्‍्त्वा शिनेर्नप्ता दीर्घबाहुररिंदम

Sañjaya said: Having spoken thus, Śini’s grandson—long-armed and a subduer of foes—(then proceeded to act accordingly). The line highlights the warrior’s resolve after giving his words, underscoring the ethical weight of speech followed by decisive action in the midst of war.

Verse 124

रथाद्‌ रथमभिद्र॒त्य पर्यष्वजत पाण्डवम्‌ | शत्रुओंका दमन करनेवाले नरेश! ऐसा कहकर बड़ी भुजाओंवाले सात्यकि अपने रथसे कूदकर भीमसेनके रथपर जा चढ़े और उनको हृदयसे लगा लिया || १२३ है || ततः स्वरथमास्थाय पुनरेव महारथ: । तावकानवधीत्‌ क्रुद्धो भीमस्य बलमादधत्‌

Sanjaya said: Then Sātyaki, the great chariot-warrior, mounted his own chariot again. Inflamed with anger and intent on strengthening Bhīmasena’s momentum, he began to cut down your troops. The episode underscores a battlefield ethic of loyal support: Sātyaki’s fury is not mere rage, but a directed resolve to protect allies and uphold the Pandava cause in the chaos of war.

Verse 126

महीं चक्रुश्चितां सर्वां शशलोहितसंनि भाम्‌ । राजन्‌! उस समय सब योद्धाओंने छिन्न-भिन्न होकर परस्पर एक-दूसरेको खींचते हुए वहाँकी सारी भूमिको अपनी रक्तरंजित लाशोंसे पाट दिया। वह भूमि खरगोशके रक्तकी भाँति लाल दिखायी देने लगी

Sañjaya said: “O King, in that moment the warriors, shattered and dismembered, dragged one another in mutual struggle and covered the entire ground with their blood-soaked bodies. The earth appeared red, like the blood of a hare.” Ethically, the verse underscores the dehumanizing momentum of battle: even as life ebbs away, hostility persists, and the battlefield becomes a stark testimony to the cost of adharma-driven conflict and unchecked wrath.

Verse 133

स्वानप्याददते स्वाश्व शूरा: परमदुर्जया: । परम दुर्जय शूर सैनिक विपक्षीको मार डालनेकी अभिलाषा लेकर अपने और परायेको भी जान नहीं पाते थे। बहुधा अपने ही पक्षके सैनिक अपने ही योद्धाओंको मारनेके लिये पकड़ लेते थे

Sañjaya said: Those exceedingly hard-to-defeat warriors, seized by the frenzy of battle, even laid hands on their own men and their own horses. In the blind desire to strike down the opposing host, discernment collapsed—so that, again and again, soldiers of the same side would even seize their own fighters as if to kill them.

Verse 156

भीमसेन परित्यज्य संन्यवर्तन्त चेदय: । महाबली चेदि सैनिक यथाशक्ति पुरुषार्थ प्रकट करके भीमसेनको छोड़कर भाग चले

Sañjaya berkata: Para pahlawan Cedi, walau gagah perkasa, telah menzahirkan keberanian setakat yang termampu; namun akhirnya mereka meninggalkan Bhīmasena, berpaling dan melarikan diri. Peristiwa itu menampakkan bahawa dalam gerun pertempuran, keberanian boleh runtuh menjadi undur diri apabila berhadapan dengan kekuatan yang mengatasi segalanya.

Verse 186

शक्रदेव इति ख्यातो जघ्नतु: पाण्डवं शरै: । वे कलिंगोंकी सेनापर अपने तीखे बाणोंकी वर्षा करने लगे। महाधनुर्धर कलिंगराज और उसका महारथी पुत्र शक्रदेव दोनों मिलकर पाण्डुनन्दन भीमसेनपर बाणोंका प्रहार करने लगे

Sañjaya berkata: Raja Kalinga dan puteranya, pahlawan kereta perang yang masyhur bernama Śakradeva, bersama-sama menyerang Bhīmasena, Pāṇḍava itu, sambil menghujaninya dengan anak panah yang tajam. Dalam himpitan medan perang, serangan tertumpu itu memperlihatkan penyelarasan perang yang kejam—di mana keperkasaan dan persekutuan digerakkan demi satu tujuan: menundukkan musuh yang dipilih.

Verse 196

योधयामास कालिऊ्ू स्वबाहुबलमाश्रित: । तब महाबाहु भीमने अपने बाहुबलका आश्रय लेकर सुन्दर धनुषकी टंकार फैलाते हुए कलिंगराजसे युद्ध आरम्भ किया

Sañjaya berkata: Bersandar pada kekuatan lengannya sendiri, Bhima yang berlengan perkasa bertempur dengan raja Kalinga. Lalu, dengan menjadikan keperwiraannya sebagai sandaran dan menyebarkan denting nyaring busur indahnya, Bhima memulakan pertempuran—gambaran keberanian peribadi dalam keganasan Kurukṣetra yang terikat oleh dharma.

Verse 203

अश्वाज्जघान समरे भीमसेनस्य सायकै: । शक्रदेवने समरभूमिमें बहुत-से सायकोंकी वर्षा करते हुए उन सायकोंद्वारा भीमसेनके घोड़ोंको मार डाला

Sañjaya berkata: Di tengah pertempuran, sambil menghujani dengan banyak anak panah, Śakradeva menewaskan kuda-kuda Bhīmasena dengan panah-panah itu. Peristiwa ini menonjolkan ketepatan perang yang kejam: melumpuhkan gerak lawan menjadi taktik yang menentukan—walau suram—tatkala batas etika biasa runtuh di medan tempur.

Verse 216

शक्रदेवो5भिदुद्राव शरैरवकिरन्‌ शितै: । शत्रुदमन भीमसेनको वहाँ रथहीन हुआ देख शक्रदेव तीखे बाणोंकी वर्षा करता हुआ उनकी ओर दौड़ा

Sañjaya berkata: Melihat Bhīmasena, penunduk musuh, berada tanpa kereta perangnya, Śakradeva segera menerpa ke arahnya sambil menghujaninya dengan anak panah yang tajam. Peristiwa ini menonjolkan momentum pertempuran yang tidak mengenal henti: kelebihan direbut sebaik sahaja lawan terdedah, dan keperkasaan diuji di tengah perubahan nasib yang mendadak.

Verse 236

शक्रदेवाय चिक्षेप सर्वशैक्यायसीं गदाम्‌ | जिसके घोड़े मारे गये थे, उसी रथपर खड़े हुए महाबली भीमसेनने शक्रदेवको लक्ष्य करके सम्पूर्णतः लोहेके सारतत्त्वकी बनी हुई अपनी गदा चलायी

Sañjaya berkata: Bhīmasena, pahlawan perkasa, berdiri di atas kereta yang sama—yang kuda-kudanya telah dibunuh—lalu melontarkan gada miliknya, yang seluruhnya ditempa daripada besi padu, dengan sasaran kepada Śakradeva (Indra). Adegan itu menegaskan derasnya arus peperangan: di tengah kehilangan dan kekacauan, seorang kṣatriya tetap mara dengan tekad yang tidak goyah, menghala kekuatannya kepada lawan yang gagah seakan-akan bertaraf dewa.

Verse 246

सध्वज: सह सूतेन जगाम धरणीतलम्‌ | राजन! उस गदाकी चोट खाकर कलिंगराजकुमार प्राणशून्य हो अपने सारथि और ध्वजके साथ ही रथसे नीचे पृथ्वीपर गिर पड़ा

Sañjaya berkata: Wahai Raja, terkena hentaman gada itu yang menghancurkan, putera raja Kaliṅga pun kehilangan nyawa, lalu bersama saisnya dan panji kereta, jatuh dari kereta ke bumi. Adegan ini menonjolkan ketegasan akhir dalam peperangan—tatkala keperkasaan dan dharma kewajipan bertembung, maut datang pantas apabila kekerasan dilepaskan.

Verse 256

रथैरनेकसाहसैर्भीमस्यावारयद्‌ दिश: । अपने पुत्रको मारा गया देख कलिंगराजने कई हजार रथोंके द्वारा भीमसेनकी सम्पूर्ण दिशाओंको रोक लिया

Sañjaya berkata: Melihat puteranya terbunuh, raja Kaliṅga, didorong oleh dukacita dan amarah, menutup segala arah di sekeliling Bhīmasena dengan beribu-ribu kereta perang—suatu pembalasan yang terdesak di tengah kekacauan moral peperangan.

Verse 326

चिच्छेद सहसा राजन्नसम्भ्रान्तो वरासिना । राजन! वे तोमर अभी भीमसेनतक पहुँच ही नहीं पाये थे कि उन महाबाहु पाण्डुकुमारने बिना किसी घबराहटके अपनी अच्छी तलवारसे सहसा उन्हें आकाशमें ही काट डाला

Sañjaya berkata: Wahai Raja, sebelum lembing-lembing itu sempat mencapai Bhīmasena, putera Pāṇḍu yang berlengan gagah itu, tanpa gentar dan tanpa gementar, segera menetaknya di udara dengan pedang pilihannya. Ini memperlihatkan kewaspadaan, penguasaan diri, dan kemahiran terlatih di tengah keganasan perang.

Verse 346

ननाद बलवतन्नादं नादयानो नभस्तलम्‌ । यह देख भानुमानने अपने बाणोंकी वर्षासे भीमसेनको आच्छादित करके आकाशको प्रतिध्वनित करते हुए बड़े जोरसे गर्जना की

Sañjaya berkata: Dia mengaum dengan dahsyat, hingga langit bergema oleh raungan itu. Melihat Bhīmasena diselubungi hujan anak panahnya, pahlawan yang bersinar itu membuat angkasa berbalas gema sambil melaung—suatu pengisytiharan kemenangan diri di tengah etika medan perang yang keras, ketika dominasi ditegakkan dengan kekuatan.

Verse 466

सम्मोहयामास स तान्‌ कालान्तकयमोपम: । उस रणदक्षेत्रमें गजारूढ़ होकर युद्ध करनेवाले योद्धाओंके मस्तकोंको अपनी तीखी धारवाली तलवारसे काटते हुए वे अकेले ही क्रोधमें भरकर पैदल विचरते और शत्रुओंके भयको बढ़ाते थे। उन्होंने प्ररयकालीन यमराजके समान भयंकर रूप धारण करके उन सबको भयसे मोहित कर दिया था

Sañjaya berkata: Dia memperdaya dan mengelirukan mereka semua, tampak seperti Yama—pengakhir zaman. Di tengah-tengah medan perang yang padat, dia bergerak berjalan kaki, seorang diri dalam amarah, menambah gentar musuh—menetak kepala para pahlawan yang bertempur dari atas gajah dengan pedang bermata tajam. Dengan menyarung rupa yang menggerunkan seperti Maut pada saat pralaya (kehancuran dunia), dia menjerumuskan mereka ke dalam panik dan kebingungan.

Verse 526

निपेतुरु्व्या च तथा विनदन्तो महारवान्‌ | भरतनन्दन! कुछ गजराजोंके दाँत और सूँड़के अग्रभाग कट गये

Sañjaya berkata: “Lalu mereka rebah ke bumi sambil mengaum dengan jeritan yang dahsyat. Wahai keturunan Bharata, sebahagian gajah-gajah perkasa terpotong gadingnya dan hujung belalainya; pelipisnya terbelah dan penunggangnya terbunuh. Dalam keadaan demikian, mereka lari bertempiaran ke sana sini, memijak dan meremukkan barisan sendiri, dan akhirnya—menjerit sekuat-kuatnya—mereka tumbang ke tanah lalu mati.”

Verse 633

मार्गाश्न चरतश्षित्रं व्यस्मयन्त रणे जना: । वे बार-बार उछलते

Sañjaya berkata: Ketika dia bergerak di medan perang, memperlihatkan gerak-geri yang ganjil dan pelbagai serta perubahan haluan yang pantas, orang-orang dalam pertempuran menjadi terpukau. Melihat keperkasaan Bhīmasena yang termasyhur—melompat berulang kali, menerjah ke segala arah, dan mempamerkan taktik luar biasa—para pemerhati tercengang akan tenaga perangnya.

Verse 666

परिवार्य रणे भीष्मं॑ भीमसेनमुपाद्रवत्‌ । दूसरे बहुत-से योद्धा इन्हें देखते ही भयके मारे निष्प्राण हो गये। इस प्रकार मारी जानेपर भी वेगशाली कलिंग वीरोंकी उस विशाल वाहिनीने रणक्षेत्रमें भीष्मकी रक्षाके लिये उन्हें चारों ओरसे घेरकर पुनः: भीमसेनपर धावा किया

Sañjaya berkata: Setelah mengitari Bhīṣma di medan perang, Bhīmasena pun menyerbu. Ramai lagi pahlawan lain, sebaik melihat mereka, menjadi kaku ketakutan seolah-olah hilang nyawa. Namun walau dibunuh demikian, bala besar para wira Kalinga yang tangkas itu mengepung Bhīṣma dari segenap arah demi melindunginya, lalu sekali lagi melancarkan serangan ke atas Bhīmasena.

Verse 676

श्रुतायुषमभिप्रेक्ष्य भीमसेन: समभ्ययात्‌ | भरतश्रेष्ठ) कलिंगसेनाके अग्रभागमें राजा श्रुतायुको देखकर भीमसेन उसका सामना करनेके लिये आगे बढ़े

Sañjaya berkata: Melihat Śrutāyu, Bhīmasena mara terus ke arahnya, berniat untuk berhadapan dengannya dalam pertempuran. Wahai yang terbaik antara keturunan Bharata, tatkala Bhīmasena melihat Raja Śrutāyu di barisan hadapan tentera Kalinga, dia pun maju untuk menyambut cabaran perang.

Verse 696

भीमसेन: प्रजज्वाल क्रोधेनाग्निरिवैधित: । कलिंगराजके बाणोंसे आहत हो भीमसेन अंकुशकी मार खाये हुए हाथीके समान क्रोधसे जल उठे, मानो घीकी आहुति पाकर आग प्रज्वलित हो उठी हो

Sañjaya berkata: Dipanah oleh raja Kaliṅga, Bhīmasena menyala-nyala dengan amarah—laksana api yang disuap bahan bakar lalu berkobar. Seperti gajah yang ditusuk dan dipukul dengan cangkuk penggiring, ia meledak murka, seolah-olah nyala api melonjak tinggi setelah menerima persembahan ghee.

Verse 716

कालिड्रमभिदुद्राव तिष्ठ तिछेति चाब्रवीत्‌ | शत्रुसूदन कुन्तीकुमार भीम तुरंत ही उस रथपर आरूढ़ हो कलिंगराजकी ओर दौड़े और बोले--'अरे! खड़ा रह, खड़ा रह”

Sañjaya berkata: Bhīma, putera Kuntī yang masyhur sebagai pembinasa musuh, segera menaiki kereta itu lalu meluru terus ke arah raja Kaliṅga. Ketika mendekat, dia melaungkan cabaran pahlawan: “Berdiri! Berdiri teguh!”

Verse 726

प्रेषयामास संक्रुद्धों दर्शयन्‌ पाणिलाघवम्‌ । तब बलवान श्रुतायुने कुपित हो अपने हाथकी फुर्ती दिखाते हुए बहुत-से पैने बाण भीमसेनपर चलाये

Sañjaya berkata: Dalam kemarahan, dia melepaskan senjatanya, memperlihatkan kepantasan dan ketangkasan tangan. Lalu Śrutāyu yang perkasa, turut berang, melepaskan banyak anak panah tajam ke arah Bhīmasena.

Verse 816

प्राहिणोन्मृत्युलोकाय तदद्भुतमिवाभवत्‌ वहाँ होती हुई उस भयंकर बाण-वर्षाको रोककर महाबली भीमसेन हाथमें गदा ले बड़े वेगसे कलिंग-सेनामें कूद पड़े। उस सेनामें घुसकर शत्रुमर्दन भीमने पहले सात सौ वीरोंको यमलोक पहुँचाया। फिर दो हजार कलिंगोंको मृत्युके लोकमें भेज दिया। यह अद्भुत-सी घटना हुई

Sañjaya berkata: Dia menghantar mereka ke alam Maut; seolah-olah suatu keajaiban telah berlaku. Setelah menahan hujan anak panah yang menggerunkan itu, Bhīmasena yang maha perkasa menggenggam gada dan, dengan kelajuan besar, melompat masuk ke dalam bala tentera Kaliṅga. Menembusi barisan mereka, Bhīma—penghancur musuh—mula-mula mengirim tujuh ratus pahlawan ke kediaman Yama, lalu menghumban dua ribu orang Kaliṅga ke wilayah kematian. Maka terjadilah peristiwa yang menakjubkan itu.

Verse 826

बिभेद समरे तूर्ण प्रेक्ष्य भीष्मं महारथम्‌ | इस प्रकार भीमसेनने महारथी भीष्मकी ओर देखते हुए कलिंगोंकी सेनाको बार-बार समरभूमिमें शीघ्रतापूर्वक विदीर्ण किया

Sañjaya berkata: Melihat Bhīṣma, sang maharathi, Bhīmasena dengan pantas mengoyak dan memecahkan bala tentera Kaliṅga berulang kali di medan perang.

Verse 1131

हताश्वे स रथे तिष्ठन्‌ भीमसेन: प्रतापवान्‌ । शक्तिं चिक्षेप तरसा गाड्रेयस्य रथं प्रति

Sañjaya berkata: Walaupun kuda-kuda keretanya telah dibunuh, Bhīmasena yang perkasa dan gagah tetap teguh berdiri di atas kereta, lalu dengan daya yang mendadak melemparkan lembing śakti tepat ke arah kereta Gāḍreya.

Verse 1226

महाव्यूह: कलिज्रानामेकेन मृदितस्त्वया । “आपने अकेले अपनी ही भुजाओंके बल और पराक्रमसे कलिंगोंके उस महान्‌ व्यूहको रौंदकर मिट्टीमें मिला दिया

Sañjaya berkata: “Engkau seorang diri telah menghancurkan dan memijak lumat formasi perang besar kaum Kalinga. Dengan kekuatan lenganmu sendiri dan keberanianmu, engkau memecahkan susunan yang padat—penuh dengan gajah, kuda, dan kereta—hingga menjadi runtuhan. Ramai dalam pasukannya tergolong antara tokoh terkemuka dunia, dan tidak terbilang para pahlawan tabah telah berlindung dalam formasi agung itu.”