Previous Verse
Next Verse

Shloka 6

Daiva–Puruṣakāra Discourse and the Elephant-Corps Engagement (भीमगजानीक-सम्भ्रान्ति)

भारत! रथ, घोड़े, हाथी और पैदलोंसे भरी हुई कलिंगोंकी उस विशाल वाहिनीको हाथोंमें बड़े-बड़े आयुध लिये आती देख चेदिदेशीय सैनिकोंके साथ भीमसेनने उसे बाणोंद्वारा पीड़ित करना आरम्भ किया। साथ ही युद्धके लिये आते हुए निषादराजपुत्र केतुमानको भी चोट पहुँचायी ।। ततः श्रुतायु: संक्रुद्धों राज्ञा केतुमता सह । आससाद रणे भीम॑ व्यूढानीकेषु चेदिषु,तब राजा केतुमानके साथ क्रोधमें भरा हुआ श्रुतायु भी रणक्षेत्रमें भीमसेनके सामने आया। उस समय चेदि-देशीय सैनिकोंकी सेनाएँ व्यूहबद्ध होकर खड़ी थीं

bhārata! ratha-ghoḍa-hastī-pādātaiḥ paripūrṇāṃ kaliṅgānāṃ tāṃ vipulāṃ vāhinīm āyāntīm hastayoḥ mahāyudhāni dhṛtvā dṛṣṭvā, cedi-deśīya-sainikaiḥ sārdhaṃ bhīmaseno bāṇair eva tāṃ pīḍayitum ārabdhavān; sahaiva yuddhāya āyāntaṃ niṣāda-rāja-putraṃ ketumantaṃ ca vyathayām āsa. tataḥ śrutāyuḥ saṃkruddho rājñā ketumatā saha raṇe bhīmaṃ āsasāda, cediṣu vyūḍha-anīkeṣu (sthiteṣu).

Sañjaya berkata: “Wahai Bharata, melihat angkatan Kaliṅga yang besar—penuh dengan kereta perang, kuda, gajah dan infantri—datang mara sambil menggenggam senjata-senjata besar, Bhīmasena bersama tentera Cedi mula menekan dan menyakiti mereka dengan hujan anak panah. Pada masa yang sama, dia juga mengenai Ketuman, putera raja kaum Naiṣāda, ketika Ketuman mara untuk bertempur. Lalu, Raja Shrutayu yang menyala amarah, ditemani Ketuman, tampil menentang Bhīma di medan perang, sementara formasi Cedi berdiri tersusun dalam susunan tempur yang teratur.”

ततःthen, thereafter
ततः:
TypeIndeclinable
Rootततः
श्रुतायुःShrutayu (a king)
श्रुतायुः:
Karta
TypeNoun
Rootश्रुतायु
FormMasculine, Nominative, Singular
संक्रुद्धःenraged
संक्रुद्धः:
TypeAdjective
Rootसंक्रुद्ध
FormMasculine, Nominative, Singular
राज्ञाby/with the king
राज्ञा:
Karana
TypeNoun
Rootराजन्
FormMasculine, Instrumental, Singular
केतुमताwith Ketumat
केतुमता:
Karana
TypeNoun
Rootकेतुमत्
FormMasculine, Instrumental, Singular
सहtogether with
सह:
TypeIndeclinable
Rootसह
आससादapproached, attacked, came up to
आससाद:
TypeVerb
Rootसद्
FormPerfect (Liṭ), 3rd, Singular
रणेin battle
रणे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootरण
FormNeuter, Locative, Singular
भीमम्Bhima
भीमम्:
Karma
TypeNoun
Rootभीम
FormMasculine, Accusative, Singular
व्यूढarrayed, drawn up (in formation)
व्यूढ:
TypeAdjective
Rootव्यूढ
FormNeuter, Locative, Plural
अनीकेषुin the divisions/armies
अनीकेषु:
Adhikarana
TypeNoun
Rootअनीक
FormNeuter, Locative, Plural
चेदिषुamong the Cedis (Chedi troops)
चेदिषु:
Adhikarana
TypeNoun
Rootचेदि
FormMasculine, Locative, Plural

संजय उवाच

S
Sanjaya
D
Dhritarashtra (addressed as Bharata)
B
Bhimasena (Bhima)
K
Kalingas (Kaliṅga army)
C
Cedi troops (Cedi-deśīya soldiers)
K
Ketuman (Niṣāda-rāja-putra)
S
Shrutayu (Śrutāyu)
B
Battlefield (raṇa)
C
Chariots
H
Horses
E
Elephants
I
Infantry
W
Weapons
A
Arrows
B
Battle formations (vyūha/anīka)

Educational Q&A

The verse underscores disciplined martial response (kṣatriya-dharma) in the face of an advancing enemy host, while also warning implicitly how anger (saṃkrodha) rapidly intensifies conflict and personalizes violence within a larger war.

Bhima, fighting alongside the Cedi forces, checks the advancing Kalinga army with arrow volleys and wounds Ketuman, the Nishada king’s son. In response, the enraged King Shrutayu arrives with Ketuman to confront Bhima as the Cedi troops stand arranged in battle formation.