Shloka 106

यथेन्द्रस्य महाराज महत्या दैत्यसेनया । महाराज! उस समय एक-दूसरोंको मार डालनेकी इच्छा रखकर सब योद्धा अपने और परायेकी पहचान नहीं कर पाते थे। शत्रुओंके साथ भीमसेनका वह युद्ध सहसा उसी प्रकार अत्यन्त भयंकर हो चला, जैसे विशाल दैत्य-सेनाके साथ देवराज इन्द्रका युद्ध हुआ करता है,ततः शान्तनवो भीष्म: श्रुत्वा त॑ं निनदं रणे । अभ्ययात्‌ त्वरितो भीम॑ व्यूढानीक: समन्तत: तदनन्तर शान्तनुनन्दन भीष्म रणभूमिमें उस कोलाहलको सुनकर अपनी सेनाको सब ओरसे व्यूह-बद्ध करके तुरंत ही भीमसेनके पास आये

yathendrasya mahārāja mahatyā daityasenayā | tataḥ śāntanavo bhīṣmaḥ śrutvā taṃ ninadaṃ raṇe | abhyayāt tvarito bhīmaṃ vyūḍhānīkaḥ samantataḥ ||

Sañjaya berkata: “Wahai raja yang agung, pada ketika itu semua pahlawan, kerana dahaga untuk saling membunuh, tidak lagi mampu membezakan kawan dan lawan. Pertempuran Bhīmasena dengan musuh tiba-tiba menjadi amat mengerikan, seperti pertempuran Dewa-raja Indra melawan bala Dānava yang besar. Mendengar gemuruh itu di medan, Bhīṣma putera Śāntanu segera mara menuju Bhīma, setelah menyusun tenteranya dalam formasi di segenap arah.”

यथाjust as
यथा:
TypeIndeclinable
Rootयथा
इन्द्रस्यof Indra
इन्द्रस्य:
TypeNoun
Rootइन्द्र
FormMasculine, Genitive, Singular
महाराजO great king
महाराज:
TypeNoun
Rootमहाराज
FormMasculine, Vocative, Singular
महत्याby/with a great
महत्या:
Karana
TypeAdjective
Rootमहत्
FormFeminine, Instrumental, Singular
दैत्यसेनयाby/with the demon-army
दैत्यसेनया:
Karana
TypeNoun
Rootदैत्यसेना
FormFeminine, Instrumental, Singular
ततःthen/thereupon
ततः:
TypeIndeclinable
Rootततः
शान्तनवःthe son of Śantanu (Bhīṣma)
शान्तनवः:
Karta
TypeNoun
Rootशान्तनव
FormMasculine, Nominative, Singular
भीष्मःBhīṣma
भीष्मः:
Karta
TypeNoun
Rootभीष्म
FormMasculine, Nominative, Singular
श्रुत्वाhaving heard
श्रुत्वा:
TypeVerb
Rootश्रु
Formक्त्वा (absolutive/gerund), Parasmaipada (usage-neutral)
तम्that
तम्:
Karma
TypePronoun
Rootतद्
FormMasculine, Accusative, Singular
निनदम्roar/din
निनदम्:
Karma
TypeNoun
Rootनिनद
FormMasculine, Accusative, Singular
रणेin battle
रणे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootरण
FormMasculine, Locative, Singular
अभ्ययात्approached/went towards
अभ्ययात्:
TypeVerb
Rootया
FormImperfect (Laṅ), 3rd, Singular, Parasmaipada, अभि
त्वरितःswiftly/hastened
त्वरितः:
TypeAdjective
Rootत्वरित
FormMasculine, Nominative, Singular
भीमम्Bhīma
भीमम्:
Karma
TypeNoun
Rootभीम
FormMasculine, Accusative, Singular
व्यूढानीकःwith the army drawn up in formation
व्यूढानीकः:
TypeAdjective
Rootव्यूढानीक
FormMasculine, Nominative, Singular
समन्ततःon all sides
समन्ततः:
TypeIndeclinable
Rootसमन्ततः

संजय उवाच

S
Sañjaya
D
Dhṛtarāṣṭra
I
Indra
D
Daityas (Dānavas)
B
Bhīṣma
Ś
Śāntanu
B
Bhīma (Bhīmasena)
B
battlefield (raṇa)

Educational Q&A

The verse highlights the ethical weight of kṣatriya leadership in war: when violence swells into chaos, commanders respond by restoring order through disciplined formation (vyūha) and direct engagement, aiming to contain the battlefield’s disorder rather than let it become indiscriminate slaughter.

The fighting grows extremely fierce—likened to Indra battling a huge demon host. Hearing the battlefield’s roar, Bhīṣma quickly advances toward Bhīma, surrounding the area with his troops arranged in a coordinated battle formation.