Adhyaya 42
हा अध्याय तीन परस्परसंबंधित भागांत उलगडतो. प्रथम भागात नारद तीर्थ-तत्त्व सांगतात—वासुदेवाविना तीर्थ अपूर्ण. ते दीर्घ योगपूजन व अष्टाक्षर-जप करून सर्वलोकहितासाठी विष्णूची एक ‘कला’ तेथे प्रतिष्ठित करण्याची विनंती करतात; भगवान विष्णू मान्यता देतात आणि वासुदेव-प्रतिष्ठेमुळे त्या स्थळाला विशेष नाम-कीर्ती व विधी-प्रामाण्य प्राप्त होते. दुसऱ्या भागात कार्त्तिक शुक्ल एकादशीचे व्रतविधान—नियत जलात स्नान, पंचोपचार पूजा, उपवास, रात्रजागरणात कीर्तन/पाठ/वाद्य, क्रोध-मानाचा त्याग व दान. भक्ती-नीतीगुणांचा आदर्श सांगून, परिपूर्ण जागरण करणारा पुन्हा जन्म घेत नाही असे फलश्रुतीत म्हटले आहे. तिसऱ्या भागात उपदेशात्मक दृष्टांत येतो. अर्जुनाच्या प्रश्नावर नारद ऐतरेयाची वंशपरंपरा, अखंड मंत्रजपामुळे त्याची मौनवत स्थिती आणि घरातील तणाव वर्णन करतात. ऐतरेय देहधारी जीवनातील सर्वव्यापी दुःख, बाह्य शुद्धीची अपुरेपणा व भावशुद्धीची अनिवार्यता सांगून निरवेद→वैराग्य→ज्ञान→विष्णुसाक्षात्कार→मोक्ष असा क्रम मांडतो. विष्णू प्रकट होऊन स्तोत्र स्वीकारतात, वर देतात, स्तोत्राला ‘अघानाशन’ प्रभावी म्हणतात आणि कोटितीर्थ व हरिमेधस प्रसंगाचा निर्देश करतात; अखेरीस ऐतरेय वासुदेव-स्मरणाने मुक्ती पावतो।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । ततो मया स्थापिते च स्थाने कालांतरेण ह । चिंतितं हृदये भूयो द्विजानुग्रहकाम्यया
नारद म्हणाले—मी ते त्याच्या स्थानी स्थापित केल्यावर, काही काळानंतर पुन्हा हृदयात विचार केला—द्विजांच्या (ब्राह्मणांच्या) कल्याण व अनुग्रहाची इच्छा धरून।
Verse 2
वासुदेवविहीनं हि तीर्थमेतन्न रोचते । असूर्यं हि जगद्यद्वत्स हि भूषण भूषणम्
वासुदेवविरहित हे तीर्थ मला रुचत नाही; जसा सूर्याविना जग नीरस असते—कारण तोच सर्व भूषणांचा भूषण आहे।
Verse 3
यत्र नैव हरिः स्वामी तीर्थे गेहेऽथ मानसे । शास्त्रे वा तदसत्सर्वं हांसं तीर्थं न वायसम्
जिथे तीर्थात, घरी, मनात किंवा शास्त्रातही स्वामी हरि नाही—तिथे सर्व काही निष्फळ ठरते. तीर्थ हंसासारखे शुद्ध-विवेकी असावे, कावळ्यासारखे नव्हे।
Verse 4
तस्मात्प्रसाद्य वरदं तीर्थेऽस्मिन्पुरुषोत्तमम् । आनेष्ये कलया साक्षाद्विश्वनुग्रहकाम्यया
म्हणून या तीर्थात वरद पुरुषोत्तमाला प्रसन्न करून, विश्वावर अनुग्रह व्हावा या इच्छेने, त्यांना त्यांच्या दिव्य कलासह साक्षात् येथे आणीन।
Verse 5
इति संचिंत्य कौरव्य ततोऽहं चात्र संस्थितः । ज्ञानयोगेन योगींद्रं शतं वर्षाण्यतोषयम्
असे चिंतन करून, हे कौरव्य, मी येथेच स्थिर राहिलो; आणि ज्ञानयोगाच्या साधनेने योगींद्राला शंभर वर्षे संतुष्ट केले।
Verse 6
अष्टाक्षरं जपन्मंत्रं संनिगृह्येंद्रियाणि च । वासुदेवमयो भूत्वा सर्वभूतकृपापरः
अष्टाक्षरी मंत्राचा जप करून व इंद्रिये संयमून मी वासुदेवमय झालो आणि सर्व भूतांवर करुणा ठेवणारा झालो।
Verse 7
एवं मयाराध्यमानो गरुडं हरिरास्थितः । गणकोटिपरिवृतः प्रत्यक्षः समजायत
अशा रीतीने माझ्या आराधनेने प्रसन्न झालेला हरि गरुडावर आरूढ होऊन, कोट्यवधी गणांनी वेढलेला, प्रत्यक्ष प्रकट झाला।
Verse 8
तमहं प्रांजलिर्भूत्वा दत्त्वार्घ्यं विधिवद्धरेः । प्रत्यवोचं प्रमम्याथ प्रबद्धकरसं पुटः
मग मी हात जोडून उभा राहिलो; विधिपूर्वक हरीला अर्घ्य अर्पण करून, नमस्कार करून, अंजलीबद्ध हातांनी त्यांना विनविले।
Verse 9
श्वेतद्वीपे पुरा दृष्टं मया रूपं तव प्रभो । अजं सनातनं विष्णो नरनारायणात्मकम्
हे प्रभो! पूर्वी श्वेतद्वीपात मी तुमचे ते रूप पाहिले—हे विष्णो! जे अजन्मा, सनातन आणि नर-नारायणस्वरूप आहे।
Verse 10
तद्रूपस्य कलामेकां स्थापयात्र जनार्दन । यदि तुष्टोऽसि मे विष्णो तदिदं क्रियतां त्वया
हे जनार्दन! त्या रूपाची एक दिव्य कला येथे स्थापावी. हे विष्णो! जर तू माझ्यावर प्रसन्न असशील, तर हे कार्य तूच करावे।
Verse 11
एवं मया प्रार्थितोऽथ प्रोवाच गरुडध्वजः । एवमस्तु ब्रह्मपुत्र यत्त्वयाभीप्सितं हृदि
माझ्या प्रार्थनेने प्रसन्न होऊन गरुडध्वज प्रभू म्हणाले— “तथास्तु, हे ब्रह्मपुत्रा! तुझ्या हृदयातील अभिलाषा पूर्ण होवो।”
Verse 12
तत्तथा भविता सर्वमप्यत्रस्थं सदैव हि । एवमुक्त्वा गते विष्णौ निवेश्य स्वकलां प्रभो
“ते सर्व तसेच घडेल आणि येथे सदैव स्थित राहील।” असे म्हणून विष्णु निघून गेल्यावर प्रभूंनी आपली दिव्य कला येथे स्थापित केली।
Verse 13
मया संस्थापितो विष्णुर्लोकानुग्रहकाम्यया । यस्मात्स्वयं श्वेतद्वीपनिवास्यत्र हरिः स्थितः
लोकांवर कृपा करण्याच्या इच्छेने मी येथे विष्णूंना स्थापित केले, ज्यामुळे श्वेतद्वीप-निवासी स्वयं हरि या स्थानी विराजमान राहतात।
Verse 14
वृद्धो विश्वस्य विश्वाख्यो वासुदेवस्ततः स्मृतः । कार्तिके शुक्लपक्षे या भवत्ये कादशी शुभा
ते ‘वासुदेव’ म्हणून स्मरणीय आहेत—विश्वाचे प्राचीन आणि जगात विख्यात। कार्तिक शुक्लपक्षातील जी शुभ एकादशी येते, ती विशेष पावन आहे।
Verse 15
स्नानं कृत्वा विधानेन तोयप्रस्रवणादिषु । योर्चयेदच्युतं भक्त्या पंचोपचारपूजया
झरे, जलप्रस्रवण इत्यादी ठिकाणी विधिपूर्वक स्नान करून जो भक्तिभावाने पंचोपचार-पूजेद्वारे अच्युताचे अर्चन करतो,
Verse 16
उपोष्य जागरं कुर्याद्गीतवाद्यं हरेः पुरः । कथां वा वैष्णवीं कुर्याद्दंभक्रोधविवर्जितः
उपवास करून जागरण करावे, हरि-समोर गीत-वाद्यांसह कीर्तन करावे; किंवा दंभ व क्रोध टाळून वैष्णव कथा वाचावी।
Verse 17
दानं दद्याद्यथाशक्त्या नियतो हृष्टमानसः । अनेकभवसंभूतात्कल्मषादखिलादपि
यथाशक्ती दान द्यावे; नियमबद्ध राहून, हर्षित मनाने—अनेक जन्मांत साचलेल्या सर्व पापसमूहातूनही।
Verse 18
मुच्यतेऽसौ न संदेहो यद्यपि ब्रह्मघातकः । गारुडेन विमानेन वैकुंठं पदमाप्नुयात्
तो निःसंशय मुक्त होतो, जरी तो ब्राह्मणहंता असला तरी; गरुड-विमानाने नेला जाऊन वैकुंठधाम प्राप्त करतो।
Verse 19
कुलानां तारयेत्पार्थ शतमेकोत्तरं नरः । श्रद्धायुक्तं मुदा युक्तं सोत्साहं सस्पृहं तथा
हे पार्थ! तो पुरुष एकशे एक कुळांचा उद्धार करतो; (व्रत) श्रद्धायुक्त, आनंदयुक्त, उत्साहयुक्त आणि प्रभूविषयी स्पृहायुक्त असो।
Verse 20
अहंकारविहीनं च स्नानं धूपानुपनम् । पुष्पनैवेद्यसंयुक्तमर्घदानसमन्वितम्
अहंकाररहित स्नान करावे आणि धूप अर्पण करावा; पुष्प व नैवेद्यांसह, अर्घ्यदान व दानाने ते पूर्ण करावे।
Verse 21
यामेयामे महाभक्त्या कृतारार्तिकसंयुतम् । चामराह्लादसंयुक्तं भेरीनादपुरस्कृतम्
रात्रीच्या प्रत्येक प्रहरात महाभक्तीने आरती केली जाते; चामर-व्यजनाच्या सुखद झुळकीने युक्त आणि भेरीच्या नादाने अग्रस्थानी शोभणारी।
Verse 22
पुराणश्रुतिसंपन्नं भक्तिनृत्यसमन्वितम् । विनिद्रंक्षृत्तृषास्वादस्पृहाहीनं च भारत
हे भारत! हे पुराणपाठ व पवित्र श्रवणाने समृद्ध, भक्तिनृत्याने युक्त; निद्रारहित आणि चव, भूक, तहान व भोगलालसा यांपासून मुक्त असते.
Verse 23
तत्पादसौरभघ्राणसंयुतं विष्णुवल्लभम् । सगीतं सार्चनकरं तत्क्षेत्रगमनान्वितम्
त्याच्या चरणसौरभाचा आस्वाद घेणारा, विष्णूस प्रिय; कीर्तन-गानासह, पूजाअर्चनेत रत आणि त्या क्षेत्र-तीर्थगमनाने युक्त.
Verse 24
पायुरोधेन संयुक्तं ब्रह्मचर्यसमन्वितम् । स्तुतिपाठेन संयुक्तं पादोदकविभूषितम्
हे इंद्रियनिग्रहाने संयुक्त व ब्रह्मचर्यपालनाने युक्त; स्तुतिपाठासह आणि प्रभूच्या चरणोदकाने विभूषित असते.
Verse 25
सत्यान्वितं सत्ययोगसंयुतं पुण्यवार्तया । पंचविंशतिभिर्युक्तं गुणैर्यो जागरं नरः । एकादश्यां प्रकुर्वीत पुनर्न जायते भुवि
जे जागरण सत्याने परिपूर्ण, सत्ययोगाच्या अनुशासनाने संयुक्त आणि पुण्यवार्तेने पोषित—पंचवीस गुणांनी युक्त—जो नर एकादशीस ते करतो, तो पुन्हा पृथ्वीवर जन्म घेत नाही.
Verse 26
अत्र तीर्थवरे पूर्वमैतरेय इति द्विजः । सिद्धिं प्राप्तो महाभागो वासुदेवप्रसादतः
या श्रेष्ठ तीर्थस्थानी पूर्वी ‘ऐतरेय’ नावाचा एक द्विज, महाभाग्यवान, वासुदेवाच्या प्रसादाने सिद्धीला प्राप्त झाला।
Verse 27
अर्जुन उवाच । ऐतरेयः कस्य पुत्रो निवासः क्वास्य वा मुने । कथं सिद्धिमागाद्धीमान्वासुदेवप्रसादतः
अर्जुन म्हणाला—हे मुने! ऐतरेय कोणाचा पुत्र होता, त्याचा निवास कुठे होता, आणि तो बुद्धिमान वासुदेवाच्या प्रसादाने सिद्धीला कसा पोहोचला?
Verse 28
नारद उवाच । अस्मिन्नेव मम स्थाने हारीतस्यान्वयेऽभवत्
नारद म्हणाले—याच माझ्या या स्थानी, तो हारीताच्या वंशात उत्पन्न झाला।
Verse 29
मांडूकिरिति विप्राग्र्यो वेदवेदांगपारगः
मांडूकि नावाचा एक श्रेष्ठ ब्राह्मण होता, जो वेद व वेदांगांत पारंगत होता।
Verse 30
तस्यासी दितरा नाम भार्या साध्वीगुणैर्युता । तस्यामुत्पद्यत सुतस्त्वैतरेय इति स्मृतः
त्याची ‘दितरा’ नावाची पत्नी होती, साध्वीगुणांनी युक्त. तिच्यापासून एक पुत्र जन्मला, जो ‘ऐतरेय’ या नावाने प्रसिद्ध झाला।
Verse 31
स च बाल्यात्प्रभृत्येव प्राग्जन्मन्यनुशिक्षितम् । जजापमंत्रं त्वनिशं द्वादशाक्षरसंज्ञितम्
तो बाल्यापासूनच, पूर्वजन्मीच्या संस्कारांनी शिक्षित होऊन, ‘द्वादशाक्षर’ म्हणून प्रसिद्ध मंत्राचा तो अखंड जप करी।
Verse 32
न श्रृणोति न वक्त्येव मनसापि च किंचन । एवंप्रभावः सोऽभूच्च बाल्ये विप्रसुतस्तदा
तो न ऐके, न बोले; मनानेही कशात प्रवृत्त होईना. त्या वेळी तो विप्रपुत्र असूनही अशी विलक्षण स्थिती त्याची होती।
Verse 33
ततो मूकोऽयमित्येव नानोपायैः प्रबोधितः । पित्रा यदा न कुरुते व्यवहाराय मानसम्
मग ‘हा मुका आहे’ असे समजून पित्याने नानाविध उपायांनी त्याला जागृत करण्याचा प्रयत्न केला; पण तो व्यवहारासाठी मनही लावीत नसे—
Verse 34
ततो निश्चित्य मनसा जडोयमिति भारत । अन्यां विवाहयामास दारान्पुत्रांस्तथादधे
मग, हे भारत, मनात निश्चय करून ‘हा जडबुद्धी आहे’ असे मानून त्याने दुसरी स्त्री विवाहिली आणि तिच्यापासून पत्नीधर्म व पुत्रप्राप्ती केली।
Verse 35
पिंगानाम च सा भार्या तस्याः पुत्राश्च जज्ञिरे । चत्वारः कर्मकुशला वेदवेदांगवादिनः
त्या पत्नीचे नाव पिंगा होते; तिच्यापासून चार पुत्र झाले—कर्मकांडात कुशल आणि वेद व वेदांगांचे पारंगत वक्ते।
Verse 36
यज्ञेषु शांतिहोमेषु द्विजैः सर्वत्र पूजिताः । ऐतरेयोपि नित्यं च त्रिकालं हरिकंदिरे
यज्ञांत व शांतिहोमांत ते सर्वत्र द्विजांकडून पूजिले जात. आणि ऐतरेयही नित्य त्रिकाळ हरिमंदिरी वास करी.
Verse 37
जजाप परमं जाप्यं नान्यत्र कुरुते श्रमम् । ततो माता निरीक्ष्यैव सपत्नीतनयांस्तथा
तो परम जप्य मंत्राचा जप करी, अन्यत्र कशातही श्रम करीना. तेव्हा माता सपत्नीतनयांनाही पाहून दुःखी झाली.
Verse 38
दार्यमाणेन मनसा तनयं वाक्यमब्रवीत् । क्लेशायैव च जातोऽसि धिग्मे जन्म च जीवितम्
दुःखाने फाटलेल्या मनाने ती पुत्रास म्हणाली—“तू केवळ क्लेशासाठीच जन्मलास. धिक माझा जन्म आणि जीवन!”
Verse 39
नार्यास्तस्या नृलोकेऽत्र वरैवाजननिः स्फुटम् । विमानिता या भर्त्रास्यान्न पुत्रः स्याद्गुणैर्युतः
या मनुष्यलोकी स्त्रियांमध्ये ती दुसरी माता खरोखर श्रेष्ठ आहे. जिचा पती अपमान करतो, तिचा पुत्र गुणवान कसा होईल?
Verse 40
पिंगेयं कृतपुण्या वै यस्याः पुत्रा महागुणाः । वेदवेदांगतत्त्वज्ञाः सर्वत्राभ्यर्चिता गुणैः
ही पिंगा खरोखर कृतपुण्या आहे; तिचे पुत्र महागुणी आहेत—वेद व वेदांगांचे तत्त्व जाणणारे—आणि गुणांमुळे सर्वत्र पूजिले जातात.
Verse 41
तदहं पुत्र दुर्भाग्या महीसागरसंगमे । निमज्जीष्ये वरं मृत्युर्जीविते किं फलं मम । त्वमप्येवं महामौनी नन्द भक्तो हरेश्चिरम्
हे पुत्रा, मी दुर्दैवी आहे, म्हणून मी महीसागर संगमात जलसमाधी घेईन; जगण्यापेक्षा मरणेच बरे, माझ्या जगण्यात काय अर्थ आहे? तू सुद्धा असा महामौनी आणि हरीचा भक्त आहेस.
Verse 42
नारद उवाच । इति मातुर्वचः श्रुत्वा प्रहसन्नैतरेयकः
नारद म्हणाले: मातेचे हे वचन ऐकून ऐतरेय हसले.
Verse 43
ध्यात्वा मुहुर्तं धर्मज्ञो मातरं प्रणतोऽब्रवीत् । मातर्मिथ्याभिभूतासि अज्ञाने ज्ञानवत्यसि
धर्मज्ञाने क्षणभर ध्यान करून मातेला प्रणाम केला आणि म्हणाला: हे माते, तू भ्रमात आहेस, अज्ञानात असूनही स्वतःला ज्ञानी समजतेस.
Verse 44
अशोच्ये शोचसि शुभे शोच्ये नैवाऽपि शोचसि । देहस्यास्य कृते मिथ्यासंसारे किं विमुह्यसि
हे शुभे! ज्याचा शोक करू नये त्याचा तू शोक करतेस, आणि ज्याचा शोक करायला हवा त्याचा करत नाहीस. या देहासाठी या खोट्या संसारात का मोहित होत आहेस?
Verse 45
मूर्खाचरितमेतद्धि मन्मातुरुचितं न हि । अन्यत्संसारसारं च सारमन्यच्च मोहिताः
हे मूर्खासारखे वर्तन माझ्या मातेला शोभत नाही. मोहित लोक भलत्याच गोष्टीला संसाराचे सार मानतात, पण खरे सार वेगळेच आहे.
Verse 46
प्रपश्यंति यथा रात्रौ खद्योतं दीपवत्स्थितम् । यदिदं मन्यसे सारं श्रृणु तस्याप्यसारताम्
जसे रात्री लोक काजव्याला दिवा समजतात, तसेच तू ज्याला ‘सार’ मानतोस—आता त्याचीही असारता ऐक।
Verse 47
एवंविधं हि मानुऽयमा गर्भादिति कष्टदम् । अस्थिपट्टतुलास्तम्भे स्नायुबन्धेन यंत्रिते
असाच हा मानवी देह—गर्भापासूनच क्लेशदायक; हाडांच्या पट्ट्या व स्तंभांच्या चौकटीसारखा, स्नायूंच्या बंधनाने जखडलेला।
Verse 48
रक्तमांसमदालिप्ते विण्मूत्रद्रव्यभाजने । केशरोमतृणच्छन्ने सुवर्णत्वक्सुधूतके
रक्त-मांसाच्या मलाने लिप्त, विष्ठा-मूत्र धारण करणारे भांडे; केस-रोमांच्या तृणाने झाकलेले, वरून ‘सुवर्णत्वचा’च्या धुतल्यासारख्या झळाळीने लपविलेले।
Verse 49
वदनैकमहाद्वारे षड्गवाक्षवितभूषिते । ओष्ठद्वयकाटे च तथा दंतार्गलान्विते
मुख हेच याचे एक महाद्वार, सहा ‘गवाक्षां’नी शोभलेले; दोन ओठ हे कपाट, आणि दात ही त्याची अर्गला (कडी) आहेत।
Verse 50
नाडीस्वेदप्रवाहे च कालवक्त्रानलस्थिते । एवंविधे गृहे गेही जीवो नामास्ति शोभने
नाड्यांतून घामाचे प्रवाह वाहतात, आणि काळाच्या मुखातील अग्नी आत धगधगतो; अशा घरात, हे सुंदरी, ‘जीव’ नावाचा गेही वास करतो।
Verse 51
गुणत्रयमयी भार्या प्रकृतिस्तस्य तत्र च । बोधाहंकारकामाश्च क्रोधलोभादयोऽपि च
तेथे त्याची ‘पत्नी’ त्रिगुणमयी प्रकृती आहे; आणि तेथेच बोध, अहंकार, काम तसेच क्रोध‑लोभ इत्यादीही आहेत।
Verse 52
अपत्यान्यस्य हा कष्टमेवं मूढः प्रवर्तते । तस्य योयो यथा मोहस्तथा तं श्रृणु तत्त्वतः
हाय, किती क्लेश—ही ‘अपत्ये’ खरे तर त्याची नाहीत! अशा रीतीने मूढ मनुष्य वागतो. त्याचा जो‑जो जसा मोह उत्पन्न होतो, तो माझ्याकडून तत्त्वतः ऐक।
Verse 53
स्रोतांसि यस्य सततं प्रस्रवंति गिरेरिव । कफमूत्रादिकान्यस्य कृते देहस्य मुह्यति
ज्याचे देहस्रोत पर्वताच्या झऱ्यासारखे सतत वाहतात, तो तरीही कफ‑मूत्र इत्यादींनी भरलेल्या या देहासाठी मोहित होतो।
Verse 54
सर्वाशुचिनिधानस्य शरीरस्य न विद्यते । शुचिरेकप्रदेशोऽपि विण्मूत्रस्य दृतेरिव
हा देह सर्व अशुचींचा साठा आहे; यात खरोखर शुद्ध असा एकही भाग नाही—जणू विष्ठा‑मूत्राने भरलेली चामडीची पिशवी।
Verse 55
स्पृष्ट्वा स्वदेहस्रोतांसि मृत्तोयैः शोध्यते करः । तथाप्यशुचिभांडस्य न विरज्यति किं नरः
स्वदेहस्रोतांना स्पर्श केल्यावर मनुष्य माती‑पाण्याने हात शुद्ध करतो; तरीही या अशुचि‑भांड्या देहाविषयी त्याला वैराग्य का येत नाही?
Verse 56
कायः सुगन्धतोयाद्यैर्यत्नेनापि सुसंस्कृतः । न जहाति स्वकं भावं श्वपुच्छमिव नामितम्
सुगंधित पाणी इत्यादींनी कितीही प्रयत्नपूर्वक देह सुशोभित केला तरी तो आपला स्वभाव सोडत नाही—दाबूनही कुत्र्याच्या शेपटीसारखा।
Verse 57
स्वदेहाशुचिगंधेन न विरज्यति यो नरः । विरागे कारणं तस्य किमन्यदु पदिश्यते
जो मनुष्य स्वतःच्या देहाच्या अशुचि-दुर्गंधीनेही विरक्त होत नाही, त्याला वैराग्याचे आणखी कोणते कारण उपदेशावे?
Verse 58
गन्धलेपापनोदार्थं शौचं देहस्य कीर्तितम् । द्वयस्यापगमात्पश्चाद्भावशुद्ध्या विशुध्यति
देहशौच हे दुर्गंध व मळ दूर करण्यासाठी सांगितले आहे; पण ते दोन्ही गेल्यावरही, भावशुद्धीनेच खरी शुद्धता प्राप्त होते.
Verse 59
गंगातोयेन सर्वेण मृद्भारैः पर्वतोपमैः । आ मृत्योराचरञ्छौचं भावदुष्टो न शुध्यति
मृत्यूपर्यंत गंगेचे सर्व जल आणि पर्वतासारखे मातीचे ढीग वापरूनही शौच केले, तरी ज्याचा भाव दूषित आहे तो शुद्ध होत नाही.
Verse 60
तीर्थस्नानैस्तपोभिर्वा दुष्टात्मा नैव शुध्यति । स्वेदितः क्षालितस्तीर्थे किं शुद्धिमधिगच्छति
तीर्थस्नानांनी वा तपानेही दुष्टात्मा शुद्ध होत नाही. तीर्थात फक्त घाम गाळून आणि धुऊन तो कोणती शुद्धी मिळवणार?
Verse 61
अंतर्भावप्रदुष्टस्य विशतोऽपि हुताशनम् । न स्वर्गो नापपर्गश्च देहनिर्दहनं परम्
ज्याचा अंतर्भाव दूषित आहे, तो अग्नीत शिरला तरी स्वर्ग वा मोक्ष मिळत नाही; केवळ देहाचे अंतिम दहनच होते।
Verse 62
भावशुद्धिः परं शौचं प्रमाणं सर्वकर्मसु । अन्यथालिंग्यते कांता भावेन दुहिताऽन्यथा
भावशुद्धी हेच परम शौच असून सर्व कर्मांत तेच प्रमाण आहे। अन्यथा भावविपर्यासाने कांतेला दुहितेसारखे आलिंगन होते, आणि दुहिता जणू परकीच भासते।
Verse 63
अन्यथैव स्तनं पुत्रश्चिंतयत्यन्यथा पतिः । चित्तं विशोधयेत्तस्मात्किमन्यैर्बाह्यशोधनैः
पुत्र स्तनाचा विचार एका भावाने करतो, तर पती दुसऱ्या भावाने। म्हणून चित्त शुद्ध करावे; इतर बाह्य शुद्धींचा काय उपयोग?
Verse 64
भावतः संविशुद्धात्मा स्वर्गं मोक्षं च विंदति । ज्ञानामलांभसा पुंसः सद्वैराग्यमृदा पुनः
शुद्ध भावाने आत्मा पूर्णपणे निर्मळ होते आणि पुरुष स्वर्ग व मोक्ष दोन्ही प्राप्त करतो। सत्यज्ञानाच्या निर्मळ जलाने अज्ञानाचा मल धुतला जातो, आणि सद्वैराग्याच्या मृदेने पुन्हा स्थैर्य येते।
Verse 65
अविद्यारागविण्मूत्रलेपगंधविशोधनम् । एवमेतच्छरीरं हि निसर्गादशुचि विदुः
हे शरीर अविद्या व राग यांच्या मलिनतेने—मल, मूत्र, लेप व दुर्गंध—शुद्ध करावे लागते. म्हणून ज्ञानी याला स्वभावतःच अशुचि मानतात।
Verse 66
त्वङ्मात्रसारनिःसारं कदलीसारसंनिभम् । ज्ञात्वैवं दोषवद्देहं यः प्राज्ञः शिथिलीभवेत्
जो ज्ञानी पुरुष या देहाला केवळ कातडीचे आवरण असलेला, केळीच्या गाभ्याप्रमाणे निस्सार आणि दोषपूर्ण जाणून त्यावरील आसक्ती कमी करतो.
Verse 67
स निष्क्रामति संसारे दृढग्राही स तिष्ठति । एवमेतन्महाकष्टं जन्म दुःखं प्रकीर्तितम्
जो आसक्ती सोडतो तो संसारातून मुक्त होतो, आणि जो घट्ट धरून ठेवतो तो इथेच राहतो. म्हणूनच जन्माला महाकष्ट आणि दुःख म्हटले गेले आहे.
Verse 68
पुंसामज्ञातदोषेण नानाकर्मवशेन च । यथा गिरिवराक्रांतः कश्चिद्दुःखेन तिष्ठति
स्वतःचे दोष न जाणल्यामुळे आणि अनेक प्रकारच्या कर्मांच्या अधीन झाल्यामुळे, एखादा मनुष्य पर्वताखाली दबल्याप्रमाणे दुःखात राहतो.
Verse 69
यथा जरायुणा देही दुःखं तिष्ठति वेष्टितः । पतितः सागरे यद्वद्दृःखमास्ते समाकुलः
ज्याप्रमाणे जीव गर्भाशयात वेष्टनाने गुंडाळलेला असून दुःखात असतो, त्याप्रमाणेच तो सागरात पडल्यासारखा व्याकुळ होऊन दुःखात राहतो.
Verse 70
गर्भोदकेन सिक्तांगस्तथाऽस्ते व्याकुलः पुमान् । लोहकुम्भे यथान्यस्त पच्यते कश्चिदग्निना
गर्भातील पाण्याने भिजलेले अंग असलेला तो जीव तिथे असा व्याकुळ असतो, जणू काही लोखंडाच्या भांड्यात ठेवून त्याला अग्नीवर शिजवले जात आहे.
Verse 71
गर्भकुम्भे तथा क्षिप्तः पच्यते जठराग्निना । सूचीभिरग्निवर्णाभिर्विभिन्नस्य निरन्तरम्
गर्भरूपी कुंभात टाकला गेलेला तो जठराग्नीने शिजतो; आणि अग्निवर्ण सूईसारख्या वेदनांनी अखंड टोचला जातो।
Verse 72
यद्दुःखं जायते तस्य तद्गर्भेऽष्टगुणं भवेत् । इत्येतद्गर्भदुःखं हि प्राणिनां परिकीर्तितम्
प्राण्याला जे काही दुःख होते, तेच गर्भात आठपटीने वाढते. म्हणून हे प्राण्यांचे ‘गर्भदुःख’ असे सांगितले आहे.
Verse 73
चरस्थिराणां सर्वेषामात्मगर्भानुरूपतः । तत्रस्थस्य च सर्वेषां जन्मनां स्मरणं भवेत्
चर-अचर सर्व प्राण्यांना त्यांच्या त्यांच्या गर्भस्थितीनुसार, तेथे असलेल्या जीवाला सर्व जन्मांचे स्मरण होते.
Verse 74
मृतश्चाहं पुनर्जातो जातश्चाहं पुनर्मृतः । नानायोनिसहस्राणि मया दृष्टान्वनेकधा
मी मेलो आणि पुन्हा जन्मलो; जन्मलो आणि पुन्हा मेलो. अनेक प्रकारे मी हजारो निरनिराळ्या योनी व जन्म पाहिले आहेत.
Verse 75
अधुना जातमात्रोऽहं प्राप्तसंस्कार एव च । ततः श्रेयः करिष्यामि येन गर्भो न संभवेत्
आता मी नव्याने जन्मलो असून पुन्हा संस्कारांच्या अधीन झालो आहे. म्हणून मी परम श्रेय साधीन, ज्यामुळे पुन्हा गर्भप्रवेश होणार नाही.
Verse 76
अध्येष्यामि हरेर्ज्ञानं संसारविनिवर्तनम् । एवं संचिंतयन्नास्ते मोक्षोपायं विचिन्तयन्
मी हरिचे ते मोक्षदायी ज्ञान अध्ययन करीन, जे संसारातून परावृत्त करते. असे चिंतित तो मोक्षोपायाचा विचार करीत तन्मय होऊन राहतो.
Verse 77
गभात्कोटिगुणं दुःखं जायमानस्य जायते । गर्भवासे स्मृतिर्यासीत्सा जातस्य प्रणश्यति
गर्भातील दुःखापेक्षा कोटीपटीने अधिक दुःख जन्मताच होते. आणि गर्भवासात जी स्मृती होती, ती जन्मानंतर नष्ट होते.
Verse 78
स्पृष्टमात्रस्य बाह्येन वायुना मूढता भवेत् । संमूढस्य स्मृतिभ्रंशः शीघ्रं संजायते पुनः
बाहेरील वायूचा स्पर्श होताच मूढता उत्पन्न होते. आणि संमूढ झालेल्याची स्मृतीभ्रंशता लवकरच पुन्हा होते.
Verse 79
स्मृतिभ्रंशात्ततस्तस्य पूर्वकर्मवशेन च । रतिः संजायते तूर्णं जंतोस्तत्रैव जन्मनि
मग स्मृतीभ्रंशामुळे आणि पूर्वकर्माच्या वशाने, त्याच जन्मात त्या जीवाची विषयासक्ती त्वरेने उत्पन्न होते.
Verse 80
रक्तो मूढश्च लोकोयमकार्ये संप्रवर्तते । तत्रात्मानं न जानाति न परं न च दैवतम्
हा लोक रागरंजित व मूढ होऊन अकार्याकडे धावतो. तेथे तो ना आत्म्याला जाणतो, ना परमाला, ना दैवताला.
Verse 81
न श्रृणोति परं श्रेयः सति चक्षुषि नेक्षते । समे पथि समैर्गच्छन्स्खलतीव पदेपदे
तो परम श्रेय ऐकत नाही; डोळे असूनही पाहात नाही। सम मार्गावर इतरांसह चालतानाही तो जणू प्रत्येक पावलोपावली ठेचकाळतो।
Verse 82
सत्यां बुद्धौ न जानाति बोध्यमानो बुधैरपि । संसारे क्लिश्यते तेन रागमोहवशानुगः
बुद्धी सत्य असूनही तो समजत नाही, ज्ञानी लोकांनी बोध केला तरीही। म्हणून राग-मोहाच्या अधीन होऊन तो संसारात क्लेश भोगतो।
Verse 83
गर्भस्मृतेरभावेन शास्त्रमुक्तं महर्षिभिः । तद्दृःखकथनार्थाय स्वर्गमोक्षप्रसाधकम्
गर्भस्मृतीचा अभाव असल्याने महर्षींनी शास्त्र सांगितले—त्या दुःखाचे कथन करण्यासाठी आणि स्वर्ग व मोक्ष साध्य करणारा उपाय प्रस्थापित करण्यासाठी।
Verse 84
ये शास्त्रज्ञाने सत्यस्मिन्सर्वकर्मार्थसाधके । न कुर्वंत्यात्मनः श्रेयस्तदत्र परमद्भुतम्
ज्यांच्याकडे सत्य शास्त्रज्ञान आहे—जे सर्व धर्मकर्मांचे प्रयोजन साधते—तरीही जे स्वतःचे श्रेय आचरत नाहीत, हेच येथे परम अद्भुत आहे।
Verse 85
अव्यक्तेन्द्रियवृत्तित्वाद्बाल्ये दुःखं महत्पुनः । इच्छन्नपि न शक्नोति वक्तुं कर्तुं च किञ्चन
इंद्रियांची वृत्ती अव्यक्त असल्याने बाल्यावस्थेत मोठे दुःख होते; इच्छा असूनही तो ना बोलू शकतो, ना काही करू शकतो।
Verse 86
दंतोत्थाने महद्दुःखं मौलेन व्याधिना तथा । बालरोगैश्च विविधैः पीडा बालग्रहैरपि
दात येताना मोठे दुःख होते, तसेच मस्तकाच्या व्याधीनेही पीडा होते। विविध बालरोगांनी क्लेश होतो, आणि बालग्रहांमुळेही संताप होतो।
Verse 87
तृड्बुभुक्षापरीतांगः क्वचित्तिष्ठति रारटन् । विण्मूत्रभक्षणाद्यं च मोहाद्बालः समाचरेत्
तहान-भुकेने व्याकुळ झालेला बाल कधी कधी उभा राहून रडत ओरडतो। आणि मोहामुळे तो विष्ठा खाणे व मूत्र पिणे इत्यादीही करतो।
Verse 88
कौमारे कर्णवेधेन मातापित्रोर्विताडनैः । अक्षराध्ययनाद्यैश्च दुःखं स्याद्गुरुशासनात्
कौमार्यावस्थेत कर्णवेधाने, आई-वडिलांच्या दंडाने, आणि अक्षर-अध्ययनादिने दुःख होते; गुरूंच्या शिस्तीनेही कष्ट होतात।
Verse 89
प्रमत्तेंद्रियवृत्तैश्च कामरागप्रपीडनात् । रागोद्वृत्तस्य सततं कुतः सौख्यं हि यौवने
यौवनात इंद्रिये प्रमत्तपणे वागतात आणि काम-रागाची पीडा होते। जो सतत रागाने अस्वस्थ आहे, त्याला यौवनात सुख कुठून मिळेल?
Verse 90
ईर्ष्यया सुमहद्दुःखं मोहाद्रक्तस्य जायते । मत्तस्य कुपितस्यैव रागो दोषाय केवलम्
मोहाने रंगलेल्या मनाला ईर्ष्येमुळे अतिशय मोठे दुःख होते। मदांध व क्रुद्ध माणसासाठी राग हा केवळ दोषच ठरतो.
Verse 91
न रात्रौ विंदते निद्रा कामाग्निपरिखेदितः । दिवापि हि कुतः सौख्यमर्थोपार्जनचिंतया
कामाग्नीने पोळलेला मनुष्य रात्री निद्रा पावत नाही। आणि दिवसा धनोपार्जनाच्या चिंतेने व्याकुळ मनाला सुख कुठून लाभेल?
Verse 92
नारीषु त्वनुभूतासु सर्वदोषाश्रयासु च । विण्मुत्रोत्सर्गसदृशं सौख्यं मैथुनजं स्मृतम्
स्त्रियांमध्ये आसक्त होऊन, त्यांना सर्वदोषांचे आश्रयस्थान जाणल्यावर, मैथुनजन्य सुख हे विष्ठा-मूत्रोत्सर्गाने मिळणाऱ्या क्षणिक आरामासारखे मानले आहे।
Verse 93
सन्मानमपमानेन वियोगेनेष्टसंगमः । यौवनं जरया ग्रस्तं क्व सौख्यमनुपद्रवम्
सन्मानामागे अपमान येतो; प्रियजनांचा संगम वियोगाने संपतो। यौवनाला जरा ग्रासते—मग निर्विघ्न सुख कुठे?
Verse 94
वलीपलितकायेन शिथिलीकृतविग्रहः । सर्वक्रियास्वशक्तश्च जरयाजर्ज्जरीकृतः
सुरकुत्या व पांढऱ्या केसांनी चिन्हित देह शिथिल होतो; सर्व क्रियांमध्ये अशक्त होऊन मनुष्य जरेने पूर्णतः जर्जर होतो।
Verse 95
स्त्रीपुंसोर्यौवनं रूपं यदन्योन्याश्रयं पुरा । तदेवं जरया ग्रस्तमुभयोरपि न प्रियम्
स्त्री-पुरुषांचे जे यौवनरूप पूर्वी परस्परांवर अवलंबून होते, तेच जरेने ग्रस्त झाल्यावर दोघांनाही प्रिय राहत नाही।
Verse 96
जराभिभूतःपुरुषः पत्नीपुत्रादिबांधवैः । अशक्तत्वाद्दुराचारैर्भृत्यैश्च परिभूयते
जो पुरुष जरेने ग्रासला जातो, तो आपल्या अशक्ततेमुळे पत्नी, पुत्र इत्यादी बांधवांकरिता तसेच दुराचारी सेवकांकडूनही तुच्छ मानला जाऊन पीडित होतो.
Verse 97
धर्ममर्थं च कामं च मोक्षं च नातुरो यतः । शक्तः साधयितुं तस्माद्युवा धर्मं समाचरेत्
कारण जो पुरुष जरा वा रोगाने पीडित नाही, तो धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्षही साधण्यास समर्थ असतो; म्हणून युवावस्थेत धर्माचे आचरण करावे.
Verse 98
वातपित्तकफादीनां वैषम्यं व्याधिरुच्यते । वातादीनां समूहश्च देहोऽयं परिकीर्तितः
वात, पित्त, कफ इत्यादींचे वैषम्य म्हणजे ‘व्याधी’ असे म्हटले जाते; आणि हा देह वात इत्यादी घटकांचा केवळ समूह आहे असे वर्णिले आहे.
Verse 99
तस्माद्व्याधिमयं ज्ञेयं शरीरमिदमात्मनः । रोगैर्नानाविधैर्यांति देहे दुःखान्यनेकशः
म्हणून आपल्या या शरीराला व्याधिमय असे जाणावे; विविध प्रकारच्या रोगांमुळे देहात अनेकदा असंख्य दुःखे उत्पन्न होतात.
Verse 100
तानि न स्वात्मवेद्यानि किमन्यत्कथयाम्यहम् । एकोत्तरं मृत्युशतमस्मिन्देहे प्रतिष्ठितम्
ती (आंतरिक क्लेशे) स्वतःलाही पूर्णपणे जाणता येत नाहीत—मी आणखी काय सांगू? या देहात ‘एकशे एक’ मृत्यू, म्हणजे असंख्य मृत्युकारणे, प्रतिष्ठित आहेत.
Verse 101
तत्रैकः कालसंयुक्तः शेषास्त्वागंतवः स्मृताः । ये त्विहागंतवः प्रोक्तास्ते प्रशाम्यन्ति भेषजैः
त्यांपैकी एक कालसंयुक्त, अनिवार्य असा सांगितला आहे; उरलेले ‘आगंतुक’ मानले जातात. येथे जे आगंतुक म्हटले आहेत ते औषधांनी शांत होतात.
Verse 102
जपहोमप्रदानैश्च कालमृत्युर्न शाम्यति । विविधा व्याधयः शस्ताः सर्पाद्याः प्राणिनस्तथा
जप, होम आणि दान यांनीही काळमृत्यू शांत होत नाही. अनेक प्रकारचे रोग, शस्त्राघात, तसेच सर्प इत्यादी प्राणीही (मृत्यूची) कारणे ठरतात.
Verse 103
विषाणि चाभिचाराश्च मृत्योर्द्वाराणि देहिनाम् । पीडितं सर्परोगाद्यैरपि धन्वंतरिः स्वयम्
विष आणि अभिचार—ही देहधाऱ्यांसाठी मृत्यूची दारे आहेत. स्वयं धन्वंतरीही सर्पदंश, रोग इत्यादींनी पीडित झाले होते.
Verse 104
स्वस्थीकर्तुं न शक्नोति कालप्राप्तं हि देहिनम् । नैषधं न तपो मंत्रा न मित्राणि न बांधवाः
देहधाऱ्याचा नियत काळ आला की त्याला स्वस्थ करणे शक्य नाही—ना औषध, ना तप, ना मंत्र, ना मित्र, ना बंधुजन.
Verse 105
शक्नुवंति परित्रातुं नरं कालेन पीडितम् । रसायनतपोजप्यैर्योगसिद्धैर्महात्मभिः
काळाच्या पीडेत सापडलेल्या मनुष्याचे रक्षण केवळ ते महात्मे करू शकतात, जे रसायन-साधना, तप आणि अखंड जप यांनी योगसिद्ध झालेले, परम धीर आहेत.
Verse 106
कालमृत्युरपि प्राज्ञैर्नीयते नापि संयुतैः । नास्ति मृत्युसमं दुःखं नास्ति मृत्युसमं भयम्
काळरूपी मृत्यूला ना प्राज्ञ, ना सर्व साधनांनी युक्त असे लोकही टाळू शकतात. मृत्यूसारखे दुःख नाही, मृत्यूसारखा भयही नाही.
Verse 107
नास्ति मृत्युसमस्रासः सर्वेषामपि देहिनाम् । सद्भार्यापुत्रमित्राणि राज्यैश्वर्यसुखानि च
सर्व देहधारी जीवांसाठी मृत्यूसारखा त्रास नाही—जरी सद्भार्या, पुत्र, मित्र आणि राज्य-ऐश्वर्याची सुखे असली तरीही.
Verse 108
आबद्धानि स्नेहपाशैर्मृत्युः सर्वाणि कृंतति । किं न पश्यसि मातस्त्वं सहस्रस्यापि मध्यतः
स्नेहाच्या पाशांनी बांधलेल्यांना मृत्यू सर्वांना छेदून टाकतो. हे माता, हजारोंच्या मध्येत असूनही तू हे का पाहत नाहीस?
Verse 109
जनाः शतायुषः पंचभवंति न भवन्ति वा । अशीतिका विपद्यन्ते केचित्सप्ततिका नराः
काही लोक शंभर वर्षे—किंवा त्याहून अधिक—जगतात, किंवा नाहीही. काही ऐंशीला मरण पावतात, तर काही नर सत्तरीतच नष्ट होतात.
Verse 110
परमायुः स्थिता षष्टिस्तदप्यस्ति न निष्ठितम् । तस्य यावद्भवेदायुर्देहिनः पूर्वकर्म भिः
परम आयुष्य साठ वर्षे असे म्हणतात; तरी तेही निश्चित नाही. देहधारीचे आयुष्य पूर्वकर्मांनुसार जितके ठरेल तितकेच टिकते.
Verse 111
तस्यार्धमायुषो रात्रिर्हरते मृत्युरूपिणी । बालभावेन मोहेन वार्धके जरया तथा
त्या आयुष्याचा अर्धा भाग रात्रि—मृत्युरूपिणी—हरून नेते. उरलेलेही बाल्यकाळी बालभावाच्या मोहाने आणि वार्धक्यात जराजन्य क्षयाने नष्ट होते.
Verse 112
वर्षाणां विंशतिर्याति धर्मकामार्थवर्जितः । आगन्तुकैर्भवैः पुंसां व्याधिशोकैरनेकधा
वीस वर्षे धर्म, काम व अर्थ यांपासून वंचितच निघून जातात. पुढे माणूस अनेक प्रकारच्या अनपेक्षित अवस्थांनी—रोग व शोकांनी—अधिकच क्षीण होतो.
Verse 113
ह्रियतेर्द्धं हि तत्रापि यच्छेषं तद्धि जीवितम् । जीवितांतेच मरणं महाघोरमवाप्नुयात्
तिथेही काही अंश हरपतो; जे उरते तेच खरे ‘जीवन’ होय. आणि जीवनाच्या शेवटी अत्यंत घोर मरण प्राप्त होते.
Verse 114
जायते योनिकोटीषु मृतः कर्मवशात्पुनः । देहभेदेन यः पुंसां वियोगः कर्मसंख्यया
कर्मवश झालेला मृत जीव पुन्हा कोट्यवधी योन्यांत जन्म घेतो. मनुष्यांसाठी ‘मरण’ हा वियोग देहभेदाने होणारा देहपरिवर्तनच असून तो कर्मांच्या गणनेनुसार घडतो.
Verse 115
मरणं तद्विनिर्द्दिष्टं न नाशः परमार्थतः । महातमःप्रविष्टस्य च्छिद्यमानेषु मर्मसु
यालाच ‘मरण’ असे सांगितले आहे; परमार्थतः तो नाश नव्हे. महातमात प्रविष्ट झालेल्याची ती अवस्था—जेव्हा मर्मस्थाने छेदली व भंगली जातात.
Verse 116
यद्दुःखं मरणं जंतोर्न तस्येहोपमा क्वचित् । हा तात मातर्हा कांते क्रंदत्येवं सुदुःखितः
जिवाला येणारे मरणरूपी दुःख या लोकी कुठेही तुलनेसारखे नाही. त्या तीव्र वेदनेत अतिदुःखी होऊन तो ‘हाय बाप! हाय आई! हाय प्रिये!’ असे म्हणत आक्रोश करतो.
Verse 117
मण्डूक इव सर्पेण गीर्यते मृत्युना जनः । बांधवैः संपरित्यक्तः प्रियैश्च परिवारितः
जसा साप बेडकाला गिळतो, तसा मृत्यू मनुष्याला गिळून टाकतो. काही बांधव त्याला सोडून देतात, पण प्रियजन त्याच्या भोवती जमलेले असतात.
Verse 118
निःश्वसन्दीर्घमुष्णं च मुकेन परिशुष्यता । चतुरंतेषु खट्वायाः परिवर्तन्मुहुर्मुहुः
तो लांब व गरम श्वास सोडतो, तोंड कोरडे पडते, आणि खाटेच्या चारही टोकांवर तो वारंवार करवट बदलत राहतो.
Verse 119
संमूढः क्षिपतेत्यर्थं हस्तपादावितस्ततः । खट्वातो वांछते भूमिं भूमेः खट्वां पुनर्महीम्
भ्रमित होऊन तो हातपाय सर्व दिशांना आपटतो. खाटेवरून त्याला जमीन हवी वाटते; जमिनीवरून पुन्हा खाट हवी वाटते—आणि पुन्हा जमीनच.
Verse 120
विवस्त्रो मुक्तलज्जश्च विष्ठानुलेपितः । याचमानश्च सलिलं शुष्ककण्ठोष्ठतालुकः
तो विवस्त्र होतो, लाज निघून जाते, विष्ठेने माखलेला असतो; आणि कंठ, ओठ व टाळू कोरडे पडल्याने पाण्याची याचना करतो.
Verse 121
चिंतयानः स्ववित्तानि कस्यैतानि मृते मयि । पंचावटान्खनमानः कालपाशेन कर्षितः
स्वधनाची चिंता करीत—“मी मेल्यावर हे कोणाचे होईल?”—तो जणू लपलेला निधी उपसत असावा तसा, काळाच्या पाशाने ओढला जातो।
Verse 122
म्रियते पश्यतामेव गले घुर्घुररावकृत् । जीवस्तृणजलूकेव देहाद्देहं विशेत्क्रमात्
लोक पाहत असतानाच तो घशात घुरघुर असा आवाज करीत मरतो; पण जीव मात्र तृणावरील जळू जशी, तसा क्रमाने देहातून देहात प्रवेश करतो।
Verse 123
संप्राप्योत्तरमंशेन देहं त्यजति पूर्वकम् । मरणात्प्रार्थना दुःखमधिकं हि विवेकिनः
पुढील अंशास (पुढील देहास) प्राप्त होऊन तो पूर्व देह त्यागतो; परंतु विवेकी पुरुषास याचना-प्रार्थनेचे दुःख मरणापेक्षाही अधिक असते।
Verse 124
क्षणिकं मरणे दुःखमनंतं प्रार्थनाकृतम् । ज्ञातं मयैतदधुना मृतो भवति यद्गुरुः
मरणाचे दुःख क्षणिक असते, पण याचनेने उत्पन्न होणारे दुःख अनंत असते. हे मी आता स्पष्ट जाणले—कारण माझे गुरुही मृत झाले आहेत।
Verse 125
न परः प्रार्थयेद्भूयस्तृष्णा लाघवकारणम् । आदौ दुःखं तथा मध्ये ह्यन्त्ये दुःखं च दारुणम्
म्हणून पुन्हा पुन्हा पराकडे याचना करू नये; तृष्णा माणसाला लघु व हीन करते. आरंभी दुःख, मध्येही दुःख, आणि शेवटी तर अत्यंत दारुण दुःख होते।
Verse 126
निसर्गात्सर्वभूतानामिति दुःखपरंपरा । क्षुधा च सर्वरोगाणां व्याधिः श्रेष्ठतमः स्मृतः
स्वभावतः सर्व प्राण्यांना दुःखांची परंपरा भोगावी लागते. आणि सर्व रोगांमध्ये क्षुधा हीच श्रेष्ठ ‘व्याधी’ मानली आहे.
Verse 127
स चान्नौषधिलेपेन क्षणमात्रं प्रशाम्यति । क्षुद्ध्याधेर्वेदना तीव्रा निःशेषबलकृन्तनी
ती क्षुधा अन्न, औषध किंवा लेपानेही केवळ क्षणभरच शांत होते. क्षुधा-व्याधीची वेदना तीव्र असून ती सर्व बळ पूर्णपणे छेदून टाकते.
Verse 128
तयाभिभूतो म्रियते यथान्यैर्व्याधिभिर्न्नरः । राज्ञोऽभिमानमात्रं हि ममैव विद्यते गृहे
त्या (क्षुधेने) अभिभूत झालेला मनुष्य जसा इतर व्याधींनी मरतो तसाच मरतो. माझ्या घरी तर राजपदाचा केवळ अभिमानच आहे, दुसरे काही नाही.
Verse 129
सर्वमाभरणं भारं सर्वमालेपनं मम । सर्वं प्रलापितं गीतं नित्यमुन्मत्तचेष्टितम्
माझी सर्व आभूषणे ओझेच आहेत; माझे सर्व लेपन-शृंगार निरर्थक आहेत. माझे सारे बडबडणे व गाणे व्यर्थ प्रलाप—सतत उन्मत्ताच्या चेष्टेसारखे.
Verse 130
इत्येवं राज्यसंभोगैः कुतः सौख्यं विचारतः । नृपाणां व्यग्रचित्तानामन्योन्यविजिगीषया
अशा रीतीने विचार केला तर राज्यभोगांत सुख कुठे? कारण परस्परांना जिंकण्याच्या इच्छेने राजांचे चित्त सदैव व्यग्र असते.
Verse 131
प्रायेण श्रीमदालेपान्नहुषाद्या महानृपाः । स्वर्गं प्राप्यापि पतिताः कः श्रियो विंदते सुखम्
बहुधा नहुषादि महानृप श्रीसमृद्धीच्या झळाळीने माखलेले असूनही स्वर्ग मिळवूनही पतित झाले; केवळ लक्ष्मीच्या बळावर कोण खरे सुख पावतो?
Verse 132
उपर्युपरि देवानामन्योन्यातिशये स्थितम् । नरैः पुण्यफलं स्वर्गे मूलच्छेदेन भुज्यते
देवांमध्ये वरचेवर एकमेकांपेक्षा श्रेष्ठ अशी स्थिती आहे; मनुष्य स्वर्गात पुण्यफळ भोगतात, पण तो भोग पुण्याच्या मुळावरच घाव घालून होतो.
Verse 133
न चान्यत्क्रियते कर्म सोऽत्र दोषः सुदारुणः । छिन्नमूलतरुर्यद्वदवशः पतते क्षितौ
आणि तेथे दुसरे कोणतेही कर्म केले जात नाही—हा त्या अवस्थेचा अत्यंत भयंकर दोष; जसा मुळ कापलेला वृक्ष विवश होऊन भूमीवर कोसळतो.
Verse 134
पुण्यमूलक्षये तद्वत्पातयंति दिवौकसः । इति स्वर्गेपि देवानां नास्ति सौख्यं विचारतः
पुण्याच्या मुळाचा क्षय झाला की तसेच दिवौकस खाली पडतात; म्हणून विचार करता स्वर्गातही देवांना नित्य सुख नाही.
Verse 135
तथा नारकिणां दुःखं प्रसिद्धं किं च वर्ण्यते । स्थावरेष्वपिदुःखानि दावाग्निहिमशोषणम्
तसेच नारकी जनांचे दुःख तर सर्वविदित आहे—ते काय वर्णावे? स्थावरांनाही दुःख आहेत: दावाग्नी, हिमशीत आणि शोषक दुष्काळ.
Verse 136
कुठारैश्ठेदनं तीव्रं वल्कलानां च तक्षणम् । पर्णशखाफलानां च पातनं चंडवायुना
तेथे कुऱ्हाडींनी तीव्र छेदन, सालीचे सोलणे, आणि चंड वाऱ्याने पाने-फांद्या-फळे कोसळणे घडते।
Verse 137
अपमर्दश्च सततं गजैर्वन्यैश्च देहिभिः । तृड्बुभुक्षा च सर्पाणां क्रोधो दुःखं च दारुणम्
वन्य हत्ती व इतर देहधारी प्राण्यांकडून सतत चिरडणे-तुडवणे होते। सर्पांनाही तहान-भुकेचा क्लेश आणि उग्र क्रोध हेच दारुण दुःख ठरते।
Verse 138
दुष्टानां घातनं लोके पाशेन च निबन्धनम् । एवं सरीसृपाणां च दुःखं मातर्मुहुर्मुहुः
लोकी दुष्टांचा घात होतो आणि कित्येकांना पाशाने बांधले जाते। हे मातः, अशा रीतीने सरीसृपांनाही पुन्हा पुन्हा दुःख भोगावे लागते।
Verse 139
अकस्माज्जन्ममरणं कीटादीनां तथाविधम् । वर्षाशीतातपैर्दुःखं सुकष्टं मृगपक्षिणाम्
कीटकादिंचे जन्म-मरण असे अकस्मात घडते। मृग व पक्ष्यांना पाऊस, थंडी आणि कडक ऊन यांमुळे अत्यंत कठोर दुःख भोगावे लागते।
Verse 140
क्षुत्तृट्क्लेशेन महता संत्रस्ताश्च सदा मृगाः । पशुनागनिकायानां श्रृणु दुःखानि यानि च
भूक-तहान यांच्या मोठ्या क्लेशाने मृग नेहमीच भयग्रस्त असतात। आता पशू आणि हत्ती यांच्या समुदायांची जी जी दुःखे आहेत, तीही ऐक।
Verse 141
क्षुत्तृट्छीतादिदमनं वधबन्धनताडनम् । नासाप्रवेधनं त्रासः प्रतोदांकुशताडनम्
भूक, तहान, थंडी इत्यादींनी दमन; वध, बंधन व मारहाण; नाक छेदन, सतत भीती, तसेच प्रतोद व अंकुशाने ताडना होते।
Verse 142
वेणुकुन्तादिनिगडमुद्गरांऽकुशताडनम् । भारोद्वहनसंक्लेशं शिक्षायुद्धादिपीडनम्
वेणू, भाला इत्यादींच्या बेड्यांनी जखडणे; मुद्गर व अंकुशाने मार; जड ओझे वाहण्याचा क्लेश, तसेच शिक्षण, युद्ध इत्यादींनी पीडा होते।
Verse 143
आत्मयूथवियोगश्च वने च नयनादिकम् । दुर्भिक्षं दुर्भगत्वं च मूर्खत्वं च दरिद्रता
स्वतःच्या कळपापासून वियोग, आणि वनात नेत्र इत्यादी अवयवांचा नाश; दुर्भिक्ष, दुर्भाग्य, मूर्खपणा व दारिद्र्यही येते।
Verse 144
अधरोत्तरभावश्च मरणं राष्ट्रविभ्रमः । अन्योन्याभिभवाद्दुःखमन्योन्यातिशयात्पुनः
येथे दर्जा-प्रतिष्ठेचा उत्थान-पतन, मरण आणि राज्यांचा विनाश होतो। परस्पर पराभवामुळे दुःख, आणि पुन्हा परस्पर श्रेष्ठत्वाच्या स्पर्धेमुळेही क्लेश होतो।
Verse 145
अनित्यता प्रभावाणामुच्छ्रयाणां च पातनम् । इत्येवमादिभिर्दुःखैर्यस्माद्व्याप्तं चराचरम्
संसारातील प्रभाव अनित्य आहेत, आणि प्रत्येक उन्नतीचा शेवट पतनात होतो। म्हणून अशा दुःखांनी व इतरांनी चराचर सर्व जग व्यापलेले आहे।
Verse 146
निरयादिमनुष्यांतं तस्मात्सर्वं त्यजेद्बुधः । स्कन्धात्सकन्धं नयेद्भारं विश्रामं मन्यतेन्यथा
म्हणून नरकादि अवस्थेपासून मनुष्यजीवनापर्यंत सर्व काही ज्ञानी पुरुषाने त्यागावे. नाहीतर एका खांद्यावरचा भार दुसऱ्या खांद्यावर नेऊन तोच विश्रांती मानतो.
Verse 147
तद्वत्सर्वमिदं लोके दुःखं दुःखेन शाम्यति । एवमेतज्जगत्सर्वमन्योन्यातिशयोच्छ्रितम्
तसेच या लोकी सर्व काही दुःखमय आहे, आणि दुःखाचे शमनही दुःखानेच होते. अशा रीतीने हे सारे जग परस्परांच्या अतिशयतेवर, एकमेकांना मागे टाकण्यावर, उभे आहे.
Verse 148
दुःखैराकुलितं ज्ञात्वा निर्वेदं परमाप्नुयात् । निर्वेदाच्च विरागः स्याद्विरागाज्ज्ञानसंभवः
जग दुःखांनी व्याकुळ आहे असे जाणून मनुष्याने परम निर्वेद प्राप्त करावा. निर्वेदातून वैराग्य उत्पन्न होते आणि वैराग्यातून मुक्तिदायक ज्ञानाचा उदय होतो.
Verse 149
ज्ञानेन तं परं ज्ञात्वा विष्णुं मुक्तिमवाप्नुयात् । नाहमेतादृशे लोके रमेयं जननि क्वचित्
ज्ञानाने त्या परम विष्णूला जाणून मनुष्य मुक्ती प्राप्त करतो. ‘हे जननी, अशा लोकात मी कधीही कुठे रमणार नाही.’
Verse 150
राजहंसो यथा शुद्धः काकामेध्यप्रदर्शकः । श्रृणु मातर्यत्र संस्थो रमेयं निरुपद्रवः
जसा राजहंस शुद्ध असून कावळ्यांतील अशुद्धता दाखवतो, तसे ऐक, हे माता—जिथे मी उपद्रवरहित राहू शकेन, त्या ठिकाणीच मला आनंद होईल.
Verse 151
अविद्यायनमत्युग्रं नानाकर्मातिशाखिनम् । संकल्पदंशमकरं शोकहर्षहिमातपम्
हे अविद्येचे अत्यंत उग्र वाहन आहे; नानाविध कर्मे त्याच्या पसरलेल्या शाखा आहेत. संकल्प हे त्यातील दंश करणारे डास व मकर आहेत, आणि शोक-हर्ष हेच त्याचे शीत व ताप आहेत.
Verse 152
मोहांधकारतिमिरं लोभव्यालसरीसृपम् । विषयानन्यथाध्वानं कामक्रोधविमोक्षकम्
यात मोहाचा अंधकार-तिमिर दाटलेला आहे आणि लोभ हे सर्पसदृश व्याल-सरिसृप आहेत. याचा मार्ग अटळपणे विषयांकडेच धावतो; काम-क्रोधाच्या वेगानेच ते सुटून पुढे ढकलत राहते.
Verse 153
तदतीत्य महादुर्गं प्रविष्टोऽस्मि महद्वनम् । न तत्प्रविश्य शोचंति न प्रदुष्यंति तद्विदः
ते महान् दुर्ग पार करून मी या विशाल वनात प्रविष्ट झालो आहे. ज्यांना याचे तत्त्व कळले आहे, ते तेथे प्रवेश करून न शोक करतात, न मलिन होतात.
Verse 154
न च बिभ्यति केषांचिन्नास्य बिभ्यति केचन
काहीजण मुळीच घाबरत नाहीत; आणि या (वन/स्थाना)ची भीती कोणालाही वाटत नाही.
Verse 155
तस्मिन्वने सप्तमहाद्रुमास्तु सप्तैव नद्यश्च फलानि सप्त । सप्ताश्रमाः सप्त समाधयश्च दीक्षाश्च सप्तैतदरण्यरूपम्
त्या वनात सात महावृक्ष आहेत, सात नद्या आणि सात प्रकारची फळे आहेत. सात आश्रम, सात समाधी आणि सात दीक्षा—हेच या पवित्र अरण्याचे स्वरूप आहे.
Verse 156
पंचवर्णानि दिव्यानि चतुर्वर्णानि कानिचित् । त्रिद्विवर्णैकवर्णानि पुष्पाणि च फलानि च
तेथे दिव्य पुष्पे व फळे पाच रंगांची आहेत; काही चार रंगांची, तर काही तीन, दोन किंवा एकाच रंगाचीही आहेत।
Verse 157
सृजंतः पादपास्तत्र व्याप्य तिष्ठन्ति तद्वनम्
तेथे वृक्ष सतत सृजन करीत, फांद्या पसरवीत, त्या वनाला व्यापून उभे राहतात।
Verse 158
सप्त स्त्रियस्तत्र वसंति सत्यस्त्ववाङ्मुख्यो भानुमतो भवंति । ऊर्ध्वं रसानाददते प्रजाभ्यः सर्वाश्च तास्तत्त्वतः कोपि वदे
तेथे सत्यस्वरूप अशा सात स्त्रिया वसतात; ऊर्ध्वमुख होऊन त्या सूर्याप्रमाणे तेजस्वी होतात। त्या प्रजांतून रस वरच्या दिशेने आकृष्ट करतात; त्यांच्या तत्त्वाचे यथार्थ वर्णन कोण करू शकेल?
Verse 159
सप्तैव गिरयश्चात्र धृतं यैर्भुवनत्रयम् । नद्यश्च सरितः सप्त ब्रह्मवारिवहाः सदा
येथेही सात पर्वत आहेत, ज्यांनी त्रिभुवन धारण केले आहे। तसेच सात नद्या-सरिता आहेत, ज्या सदैव ब्रह्माचे पावन जल वाहतात।
Verse 160
तेजश्चाभयदानत्वमद्रोहः कौशलं तथा । अचापल्यम थाक्रोधः प्रियवादश्च सप्तमः
तेज, अभयदान, अद्रोह आणि कौशल्य; अचंचलता, अक्रोध, आणि सातवे—प्रिय व मधुर वचन।
Verse 161
इत्येते गिरयो ज्ञेयास्तस्मिन्विद्यावने स्थिताः । दृढनिश्चयस्तथा भासा समता निग्रहो गुणः
अशा रीतीने त्या विद्या-वनात स्थित हे ‘पर्वत’ जाणावेत—दृढ निश्चय, भासा (प्रकाश), समता, इंद्रियनिग्रह आणि सद्गुण।
Verse 162
निर्ममत्वं तपश्चात्र सन्तोषः सप्तमो ह्रदः । भगवद्गुणविज्ञानाद्भक्तिः स्यात्प्रथमा नदी
येथे निर्ममत्व व तप आहे; संतोष हा सातवा ह्रद आहे. भगवंताच्या गुणांचे ज्ञान झाल्याने भक्ती उत्पन्न होते—तीच पहिली नदी।
Verse 163
पुष्पादिपूजा द्वितीया तृतीया च प्रदक्षिणा । चतुर्थी स्तुतिवाग्रूपा पञ्चमी ईश्वरार्पणा
पुष्पादी पूजा ही दुसरी; प्रदक्षिणा तिसरी. स्तुतीरूप पवित्र वाणी चौथी; आणि ईश्वराला सर्व अर्पण करणे पाचवी।
Verse 164
षष्ठी ब्रह्मैकता प्रोक्ता सप्तमी सिद्धिरेव च । सप्त नद्योऽत्र कथिता ब्रह्मणा परमेष्ठिना
सहावी ब्रह्मैक्य असे सांगितले आहे; आणि सातवी सिद्धीच आहे. येथे सात नद्या कथिल्या आहेत—परमेष्ठी ब्रह्म्याने।
Verse 165
ब्रह्मा धर्मो यमश्चाग्निरिंद्रो वरुण एव च
ब्रह्मा, धर्म, यम, अग्नी, इंद्र आणि वरुण—यांचीही नावे येथे कथिली आहेत।
Verse 166
धनदश्च ध्रुवादीनां सप्तकानर्चयंत्यमी । नदीनां संगमस्तत्र वैकुंठसमुपह्वरे
धनद (कुबेर)ही ध्रुवादी सातकांची आराधना करतो. तेथे वैकुंठाजवळील उन्नत पवित्र परिसरात नद्यांचा संगम आहे.
Verse 167
आत्मतृप्ता यतो यांति शांता दांताः परात्परम् । केचिद्द्रुमाः स्त्रियः केचित्केचित्तत्त्वविदोऽपरे
आत्म्यात तृप्त, शांत व संयमी होऊन ते परात्पर परम पदाला जातात. काही जण जणू वृक्ष, काही स्त्रिया, तर काही अन्य तत्त्वज्ञ आहेत.
Verse 168
सरितः केचिदाहुः स्म सप्तैव ज्ञानवित्तमाः । अनपेतव्रतकामोऽत्र ब्रह्मचर्यं चरामि च
ज्ञान-विवेकात श्रेष्ठ काही जण म्हणतात—येथे खरोखर सातच नद्या आहेत. येथे व्रत न ढळो अशी इच्छा धरून मी ब्रह्मचर्यही आचरतो.
Verse 169
ब्रह्मैव समिधस्तत्र ब्रह्माग्निर्ब्रह्म संस्तरः । आपो ब्रह्म गुरुब्रह्म ब्रह्मचर्यमिदं मम
तेथे समिधा ब्रह्मच आहे, अग्नी ब्रह्म आहे आणि संस्तर (आसन/कुश)ही ब्रह्म आहे. जल ब्रह्म, गुरु ब्रह्म—हेच माझे ब्रह्मचर्य आहे.
Verse 170
एतदेवेदृशं सूक्ष्मं ब्रह्मचर्यं विदुर्बुधाः । गुरुं च श्रृणु मे मातर्यो मे विद्याप्रदोऽभवत्
बुद्धिमान लोक असेच सूक्ष्म ब्रह्मचर्य जाणतात. आणि हे माता, माझ्या गुरूविषयीही ऐक—तोच मला विद्यादाता झाला.
Verse 171
एकः शास्ता न द्वितीयोऽस्ति शास्ता हृद्येव तिष्ठन्पुरुषं प्रशास्ति । तेनाभियुक्तः प्रणवादिवोदकं यता नियुक्तोस्मि तथाचरामि
एकच शास्ता (नियंता) आहे; दुसरा शास्ता नाही. तो हृदयात वास करून पुरुषाला अनुशासित करतो. त्याच्या आज्ञेने, प्रणवाने प्रेरित झालेले पाणी जसे वाहते, तसेच मी जसा नियुक्त आहे तसाच आचरण करतो.
Verse 172
एको गुरुर्नास्ति तथा द्वितीयो हृदि स्थितस्तमहं नृ ब्रवीमि । यं चावमान्यैव गुरुं मुकुन्दं पराभूता दानवाः सर्व एव
एकच गुरु आहे; तसाच दुसरा नाही. जो हृदयात स्थित आहे, त्याच्याविषयी मी मनुष्यांना सांगतो. आणि त्या गुरु मुकुंदाचा अवमान केल्यामुळे सर्व दानव पूर्णतः पराभूत झाले.
Verse 173
एको बंधुर्नास्ति ततो द्वितीयो हृदी स्थितं तमहमनुब्रवीमि । तेनानुशिष्टा बांधवा बंधुमंतः सप्तर्षयः सप्त दिवि प्रभांति
एकच खरा बंधु आहे; त्यापलीकडे दुसरा नाही. जो हृदयात स्थित आहे, त्यालाच मी सतत सांगतो. त्याच्या उपदेशाने, खऱ्या बंधूने युक्त असे बंधु—सप्तर्षी—दिव्यात सात रूपांनी प्रकाशतात.
Verse 174
ब्रह्मचर्यं च संसेव्यं गार्हस्थ्य श्रृणु यादृशम् । पत्नी प्रकृतिरूपा मे तच्चित्तो नास्मि कर्हिचित्
ब्रह्मचर्याचे यथायोग्य पालन करून, आता माझे गार्हस्थ्य कसे आहे ते ऐक. माझी पत्नी प्रकृतिरूप आहे; तरीही माझे चित्त कधीही तिच्यात आसक्त होत नाही.
Verse 175
मच्चित्ता सा सदा मातर्मम सर्वार्थसाधनी । घ्राणं जिह्वा च चक्षुश्च त्वक्च श्रोत्रं च पंचमम्
हे मातः, ती सदैव माझ्याच चिंतनात असते व माझे सर्व प्रयोजन साधते. (तथापि) घ्राण, जिह्वा, चक्षु, त्वचा आणि पाचवे श्रोत्र—हीच इंद्रिय-करणे कार्यरत असतात.
Verse 176
मनो बुद्धिश्च सप्तैते दीप्यंते पावका मम । गंधो रसश्च रूपं च शब्दः स्पर्शश्च पंचमम्
मन व बुद्धींसह हे सात माझे प्रज्वलित पावक आहेत। गंध, रस, रूप, शब्द आणि स्पर्श—हे त्यांचे विषय आहेत।
Verse 177
मंतव्यमथ बोद्धव्यं सप्तैताः समिधो मम । हुतं नारायणध्यानाद्भुंक्ते नारायणः स्वयम्
हे मनन करून नीट जाणावे—हे सात माझ्या समिधा आहेत। नारायणध्यानाने जे हुत दिले जाते, ते स्वयं नारायण स्वीकारतो.
Verse 178
एवंविधेन यज्ञेन यजाम्यस्मि तमीश्वरम् । अकामयानस्य च सर्वकामो भवेदद्विषाणस्य च सर्वदोषः
अशा यज्ञाने मी त्या ईश्वराची उपासना करतो। जो निष्काम आहे त्याचे सर्व काम्य सिद्ध होतात; आणि जो अद्वेषी आहे त्याचे सर्व दोष नष्ट होतात.
Verse 179
न मे स्वभावेषु भवंति लेपास्तोयस्य बिंदोरिव पुष्करेषु । नित्यस्य मे नैव भवंत्यनित्या निरीक्षमाणस्य बहुस्यभावात्
माझ्या स्वभावाला लेप लागत नाही—कमळपानावरच्या जलकणासारखा। मी नित्यत्वात स्थित आहे; अनेक भावांना केवळ विकार मानून पाहिल्याने अनित्य माझ्यासाठी खरेच उद्भवत नाही.
Verse 180
न सज्जते कर्मसु भोगजालं दिवीव सूर्यस्य मयूखजालम्
कर्मांत वावरत असतानाही भोगांचे जाळे त्याला चिकटत नाही—जसे आकाशात सूर्यकिरणांचे जाळे (कशालाही) चिकटत नाही.
Verse 181
एवंविधेन पुत्रेण मा मातर्दुःखिनी भव । तत्पदं त्वा च नेष्यामि न यत्क्रतुशतैरपि
हे माता, असा पुत्र असताना तू दुःखी होऊ नकोस। मी तुलाही त्या परम पदाला नेईन, जे शेकडो यज्ञांनीही प्राप्त होत नाही।
Verse 182
इति पुत्रवचः श्रुत्वा विस्मिता इतराभवत् । चिंतयामास यद्येवं विद्वान्मम सुतो दृढम्
पुत्राचे हे वचन ऐकून माता विस्मित झाली। ती मनात विचार करू लागली—“जर माझा पुत्र खरोखरच दृढपणे विद्वान असेल…”
Verse 183
लोकेषु ख्यातिमायाति ततो मे स्याद्यशः परम् । इत्यादि चिंतयंत्यां च रजन्यां भगवान्हरिः
“तो लोकांत कीर्ती मिळवील; मग माझे यशही परम होईल”—असे अनेक विचार करत असतानाच रात्रौ भगवान हरि प्रकट झाले.
Verse 184
प्रहृष्टस्तस्य तैर्वाक्यैर्विस्मितः प्रादुरास च । मूर्तेः स्वयं विनिष्क्रम्य शंखचक्रगदाधराः
त्याच्या वचनांनी आनंदित व विस्मित होऊन भगवान प्रकट झाले। ते स्वतः मूर्तीमधून बाहेर आले—शंख, चक्र व गदा धारण करून.
Verse 185
जगदुद्भासयन्भासा सूर्यकोटिसमप्रभः । ततो निष्पत्य धरणीं हृष्टरोमाश्रुद्गदः
ते आपल्या तेजाने जग उजळवीत—कोटी सूर्यांसमान प्रभा धारण करून—मग पृथ्वीवर उतरले; अंगावर रोमांच, डोळ्यांत अश्रू आणि गद्गद वाणीने.
Verse 186
मूर्ध्नि बद्धांजलिं धीमानैतरेयोऽथ तुष्टुवे
तेव्हा धीमान ऐतरेयाने मस्तकी अंजली बांधून (हात जोडून) प्रभूची स्तुती करावयास आरंभ केला।
Verse 187
नमस्तुभ्यं भगवते वासुदेवाय धीमहि । प्रद्युम्नायानिरुद्धाय नमः संकर्षणाय च
हे भगवन् वासुदेव! तुला नमस्कार—आम्ही तुझे ध्यान करतो। प्रद्युम्न व अनिरुद्ध यांना नमस्कार, तसेच संकर्षणालाही नमस्कार।
Verse 188
नमो विज्ञानमात्राय परमानंदमूर्तये । आत्मारामाय शांताय निवृत्तद्वैतदृष्टये
केवळ विज्ञानस्वरूप, परमानंदमूर्तीला नमस्कार। आत्माराम, शांत आणि द्वैतदृष्टीपासून निवृत्त प्रभूला नमस्कार।
Verse 189
आत्मानंदानुरुद्धाय सम्यक्तयक्तोर्मये नमः । हृषीकेशाय महते नमस्तेऽनंतशक्तये
जो आत्मानंदात स्थित आहे आणि ज्याच्या (विषय-विकारांच्या) तरंगा पूर्णपणे शांत झाल्या आहेत त्याला नमस्कार। महान हृषीकेशाला नमस्कार; हे अनंतशक्ती, तुला नमस्कार।
Verse 190
वचस्युपरते प्राप्यो य एको मनसा सह । अनामरूपचिन्मात्रः सोऽव्यान्नः सदसत्परः
वाणी थांबली की, अंतर्मुख मनासह तो एकच प्राप्त होतो—नामरूपापलीकडील शुद्ध चैतन्य. जो सत्-असत् यांपलीकडे आहे तो अव्यय प्रभू आम्हांला रक्षो।
Verse 191
यस्मिन्निदं यतश्चेदं तिष्ठत्यपैति जायते । मृन्मयेष्विव मृज्जातिस्तस्मै ते ब्रह्मणे नमः
ज्यामध्ये हे सर्व विश्व स्थित आहे, ज्याच्यापासून ते उत्पन्न होते, ज्याच्या सामर्थ्याने टिकते आणि ज्यामध्ये शेवटी लीन होते व पुन्हा ज्याच्यापासून जन्मते—मृण्मय वस्तू जशा मातीच्याच असतात—त्या ब्रह्मस्वरूप तुला नमस्कार।
Verse 192
यं न स्पृशंति न विदुर्मनोबुद्धींद्रियासवः । अंतर्बहिश्च विततं व्योमवत्प्रणतोऽस्म्यहम्
ज्याला मन, बुद्धी, इंद्रिये व प्राण स्पर्श करू शकत नाहीत, यथार्थ जाणूही शकत नाहीत; जो आकाशासारखा अंतर्बाह्य सर्वत्र व्याप्त आहे—त्या प्रभूला मी प्रणाम करतो।
Verse 193
देहेंद्रियप्राणमनोधियोऽमी यदंशब्द्धाः प्रचरंति कर्मसु । नैवान्यदालोहमिव प्रतप्तं स्थानेषु तद्दृष्टपदेन एते
देह, इंद्रिये, प्राण, मन व बुद्धी—हे सर्व त्याच्या अंशाशी बांधलेले असल्यानेच कर्मांत प्रवृत्त होतात. त्याच्याविना ते काहीच नाहीत—जसे लालबुंद न झालेला लोखंड दाह करत नाही; त्याच्या दृष्टि-शक्तीनेच ते आपापल्या स्थानी कार्य करतात।
Verse 194
चतुर्भिश्च त्रिभिर्द्वाभ्यामेकधा प्रणमामि तम् । पूर्वापरापरयुगे शास्तारं परमीश्वरम्
चार प्रकारे, तीन प्रकारे, दोन प्रकारे आणि एकाग्र भावाने मी त्याला प्रणाम करतो—तो परमेश्वर, सनातन शास्ता, पूर्व व उत्तर युगांतही सदैव विद्यमान आहे।
Verse 195
हित्वा गतीर्मोक्षकामा यं भजंति दशात्मकम् । तं परं सत्यममलं त्वां वयं पर्युपास्महे
मोक्षाची इच्छा असणारे सर्व अन्य मार्ग सोडून ज्याच्या दशात्मक स्वरूपाचे भजन करतात—तोच तू परम सत्य, निर्मळ व अमल आहेस; आम्ही तुझी निरंतर उपासना करतो।
Verse 196
ओंनमो भगवते महापुरुषाय महानुभावाय विभूतिपतये सकलसात्वतपरिवृढनिकरकरकमलोत्पलकुड्मलोपलालितचरणारविंदयुगल परमपरमेष्ठिन्नमस्ते
ॐ नमो भगवते—महापुरुषा, महानुभावा, सर्व विभूतींच्या पती! श्रेष्ठ भक्तसमूहांच्या करकमलरूपी पद्मकळ्यांनी ज्यांचे युगल चरणारविंद कोमलतेने पूजिले जातात; हे परमपरमेष्ठिन्, तुला नमस्कार।
Verse 197
तवाग्निरास्यं वसुधांघ्रियुग्मं नभः शिरश्चंद्ररवी च नेत्रे । समस्तलोका जठरं भुजाश्च दिशश्चतस्रो भगवन्नमस्ते
तुझे मुख अग्नी आहे, पृथ्वी तुझे युगल पाय आहेत, आकाश तुझे शिर आहे, चंद्र-सूर्य तुझे नेत्र आहेत। सर्व लोक तुझे उदर आहेत आणि चारही दिशा तुझे भुज आहेत—हे भगवन्, तुला नमस्कार।
Verse 198
जन्मानि तावंति न संति देव निष्पीड्य सर्वाणि च सर्वकालम् । भूतानि यावंति मयात्र भीमे पीतानि संसारमहासमुद्रे
हे देव, सर्वकाळ वारंवार चिरडला जाऊन मी जितकी जन्मे भोगली, तितकी जन्मेही नाहीत; आणि या भीषण संसार-महासमुद्रात मी जितके प्राणी ‘पिले’—म्हणजे सहन करून भोगले—तितकेही नाहीत।
Verse 199
संपच्छिलानां हिमवन्महेंद्रकैलासमेर्वादिषु नैव तादृक् । देहाननेकाननुगृह्णतो मे प्राप्तास्ति संपन्महती तथेश
हिमवान, महेंद्र, कैलास, मेरू इत्यादी पर्वतांच्या शिळांसारखी संपत्तीही तशी नाही. हे ईश, तू अनुग्रह करून मला जशी अनेक देहे दिलीस, तशीच मला वारंवार महान संपत्तीही प्राप्त झाली।
Verse 200
न संतिते देव भुवि प्रदेशा न येषु जातोऽस्मि तथा विनष्टः । भूत्वा मया येषु न जंतवश्च संभक्षितो वा न च भूतसंघैः
हे देव, पृथ्वीवर असा कोणताही प्रदेश नाही जिथे मी जन्म घेऊन नंतर नष्ट झालो नाही. आणि असा ही कोणताही ठिकाण नाही जिथे राहून मी प्राण्यांना भक्षिले नाही—किंवा भूतसमूहांनी मला भक्षिले नाही।