Adhyaya 32

Verse 1

नारद उवाच । श्रुत्वैतं संस्तवं दैत्यः संघुष्टं देवबंदिभिः । सस्मार ब्रह्मणो वाक्यं वधं बालादुपस्थितम्

नारद म्हणाले—देववंदींनी मोठ्या घोषाने गाईलेला हा स्तव ऐकून त्या दैत्याला ब्रह्मदेवांचे वचन आठवले—दिव्य बालकाच्या हातून होणारा त्याचा वध आता जवळ आला आहे।

Verse 2

श्रुत्वा स क्लिन्नसर्वांगो द्वाःस्थं राजा वचोऽब्रवीत् । अमात्यान्द्रष्टुमिच्छामि शीघ्रमानय मा चिरम्

हे ऐकून राजा व्याकुळ होऊन सर्वांगाने घामाघूम झाला. तो द्वारपालास म्हणाला—“मला अमात्यांना भेटायचे आहे; लवकर आण, उशीर करू नकोस।”

Verse 3

ततस्ते राजवचनात्कालनेमि मुखागताः । प्राह तांस्तारको दैत्यः किमिदं वो विचेष्टितम्

मग राजाच्या आज्ञेने ते कालनेमिसमोर आले. दैत्य तारक त्यांना म्हणाला—“हे तुमचे असे कोणते विचित्र वर्तन आहे?”

Verse 4

यैः शत्रुसंभवा वार्ता कापि न श्रीवितस्त्वहम् । मदिराकाममत्तानां मंत्रित्वं वो न युज्यते । हितं मन्त्रयते राज्ञस्तेन मंत्री निगद्यते

तुमच्यामुळे शत्रूपासून उद्भवलेली कोणतीही वार्ता मला मुळीच कळवली नाही. मद्य व कामात मत्त झालेल्यांना मंत्रिपद शोभत नाही. जो राजाच्या हिताचा सल्ला देतो तोच मंत्री म्हणवतो.

Verse 5

अमात्या ऊचुः । को जानाति सुरान्दीनान्दैत्यानामिति नो मतिः

अमात्य म्हणाले—देव दुर्बल आणि दैत्य बलवान आहेत, हे कोण जाणू शकतो? आमची तर अशीच मती आहे.

Verse 6

मा विषीद महाराज वयं जेष्यामहे सुरान् । बालादपि भयं किं वा लज्जायै चिंतितं त्विदम्

महाराज, खचू नका; आम्ही देवांना जिंकू. एखाद्या बालकापासूनही भय कशाचे? ही चिंता फक्त लज्जा-मानासाठीच आहे काय?

Verse 7

सर्वमेतत्सुसाध्यं च भेरी संताड्यतां दृढम् । ततो दैत्येन्द्रवचनात्संनाहजननी तदा

हे सर्व सहज साध्य आहे—भेरी जोराने वाजवा. मग दैत्येंद्राच्या आज्ञेने तत्क्षणी शस्त्रसज्जेची जमवाजमव सुरू झाली.

Verse 8

भृशं संताडिता भेरी कंपयामास सा जगत् । स्मरणाद्दैत्यराजस्य पर्वतेभ्यो महासुराः

अतिशय जोराने वाजविलेल्या त्या भेरीने जग थरथरले. दैत्यराजाच्या स्मरणमात्र आवाहनाने पर्वतांतून महासुर बाहेर आले.

Verse 9

निम्नगाभ्यः समुद्रेभ्यः पातालेभ्योंऽबरादपि । सहसा समनुप्राप्ता युगांतानलसप्रभाः

नद्यांतून, समुद्रांतून, पाताळांतून आणि आकाशातूनही ते सहसा येऊन पोहोचले—युगांताग्नीप्रमाणे तेजस्वी।

Verse 10

कोटिकोटिसहस्रैस्तु परार्धैर्दशभिः शतैः । सेनापतिः कालनेमिः शीघ्रं देवानुपाययौ

कोटी-कोटी, सहस्र-सहस्र आणि असंख्य परार्ध सैन्यांसह सेनापती कालनेमी वेगाने देवांकडे कूच करू लागला।

Verse 11

चतुर्योजनविस्तीर्णे नानाश्चर्यसमन्विते । रथे स्थितो मनाग्दीनस्तारकः समदृश्यत

चार योजन रुंद, नानाविध अद्भुतांनी युक्त अशा रथावर आरूढ तारक दिसला—पर त्याच्या चेहऱ्यावर किंचित् खिन्नता होती।

Verse 12

एतस्मिन्नंतरे पार्थ क्रुद्धैः स्कन्दस्य पार्षदैः । प्राकारः पातितः सर्वो भग्नान्युपवनानि च

याच वेळी, हे पार्थ! स्कंदाच्या क्रुद्ध पार्षदांनी सर्व प्राकार पाडून टाकला आणि उपवनेही फोडून उद्ध्वस्त केली।

Verse 13

ततश्चचाल वसुधा देवी सवनकानना । जज्वाल खं सनक्षत्रं प्रमूढं भुवनं भृशम्

मग देवी वसुधा वन-काननांसह थरथर कापू लागली; नक्षत्रांसह आकाश जणू जळू लागले, आणि सर्व भुवन अत्यंत व्याकुळ झाले।

Verse 14

तमोभूतं जगच्चसीद्गृध्रैर्व्याप्तं नभोऽभवत् । ततो नानाप्रहरणं प्रलयांबुदसन्निभम्

जग तमाने आच्छादले आणि आकाश गिधाडांनी व्यापले. तेव्हा अनेक शस्त्रांचा भयंकर गोंधळ उठला, जणू प्रलयकाळचे मेघसमूहच.

Verse 15

कालनेमिमुखं पार्थ अदृश्यत महद्बलम् । तद्धि घोरमसंख्येयं जगर्ज विविधा गिरः

हे पार्थ! कालनेमीच्या अग्रभागी असलेले महाबल दिसू लागले. ते अत्यंत घोर व असंख्य होते आणि विविध प्रकारच्या गर्जना करू लागले.

Verse 16

अभ्यद्रवद्रणे देवान्भगवंतं च शंकरम् । विनदद्भिस्ततो दैत्यैन्देवानीकं महायुधैः

मग रणांगणात गर्जना करणाऱ्या दैत्यांनी महायुधांसह देवांवर आणि भगवान शंकरांवरही धावा केला; देवसेनेवर प्रहार केला.

Verse 17

पर्वतैश्च शतघ्नीभिरायसैः परिधैरपि । क्षणेन द्रावितं सर्वं विमुखं चाप्यदृश्यत

पर्वतांनी, शतघ्नींनी आणि लोखंडी गदांनीही क्षणात सर्व काही पळवून लावले गेले; ते विमुख होऊन परतताना दिसले.

Verse 18

असुरैर्वध्यमाने तु पावकैरिव काननम् । अपतद्दावभूमिष्ठ महाद्रुमवनं यथा

असुरांच्या वधाने ते असे कोसळले, जसे अग्नीने जळणारे अरण्य ढासळते; जणू दावानलात महावृक्षांचे वन भूमीवर पडते.

Verse 19

ते भिन्नास्थिशि रोदेहाः प्राद्रवंत दिवौकसः । न नाथमध्यगच्छंत वध्यमाना महासुरैः

अस्थि, शिर व देह भंग पावून दिवौकस देव पळून गेले। महासुरांच्या आघाताने वध होत असता त्यांना कोणताही नाथ-रक्षक मिळेना।

Verse 20

अथ तद्विद्रुतं सैन्यं दृष्ट्वाः पुरंदरः । आश्वासयन्नुवाचेदं बलवद्दानवार्दितम्

मग ते पळत असलेले सैन्य पाहून पुरंदर (इंद्र) यांनी त्यांना धीर दिला आणि बलवान दानवांनी पीडित त्या दलास हे वचन सांगितले।

Verse 22

एष कालानलप्रख्यो मयूरं समुपस्थितः । रक्षिता वो महासेनः कथं भीतिस्तथापि वः

पहा, काळाग्नीप्रमाणे तेजस्वी, मयूरारूढ महासेन येथे उपस्थित आहेत। तेच तुमचे रक्षक—तरीही तुमच्यात भय कसे राहील?

Verse 23

शक्रस्य वचनं श्रुत्वा समाश्वस्ता दिवोकसः । दानवान्प्रत्ययुध्यंत शक्रं कृत्वा व्यपाश्रयम्

शक्राचे वचन ऐकून दिवौकस देव आश्वस्त झाले। शक्राला आधार-आश्रय मानून ते परतले आणि दानवांशी युद्ध करू लागले।

Verse 24

कालनेमिर्महेन्द्रेण संयुगे समयुज्यत । सहस्राक्षौहिणीयुक्तो जंभकः शंकरेण च

रणात कालनेमीने महेंद्र (इंद्र) यांच्याशी संग्राम केला; आणि सहस्र अक्षौहिणी सैन्यासह जंभकाने शंकर (शिव) यांना सामोरे गेले।

Verse 25

कुजंभो विष्णुना चैव तावत्य क्षौहिणीवृतः । अन्ये च त्रिदशाः सव मरुतश्च महाबलाः

कुजंभही तितक्याच अक्षौहिणी सैन्याने वेढलेला होऊन विष्णूसमोर उभा राहिला। इतर सर्व देवगण आणि महाबली मरुतही एकत्र युद्धात उतरले।

Verse 26

प्रत्ययुध्यंतं दैत्येंद्रेः साध्याश्च वसुभिः सह । ततो बहुविधं युद्धं कालनेमिर्विधायच

दैत्येंद्राविरुद्ध साध्यगण वसूंंसह प्रत्युत्तर देत युद्ध करू लागले. तेव्हा कालनेमीनेही नानाविध युक्त्यांनी विविध प्रकारचे युद्ध उभे केले.

Verse 27

उत्सृज्य सहसा पार्थ ऐरावणशिरःस्थितः । स तु पादप्रहारेण मुष्टिना चैव तं गजम्

तेव्हा तो वीर सहसा झेप घेऊन ऐरावताच्या मस्तकावर आरूढ झाला. त्याने पायाच्या प्रहाराने व मुष्टिप्रहाराने त्या गजास ताडले.

Verse 28

शक्रं च चघ्ने विनदन्पेततुस्तावुभौ भुवि । ततः शक्रं समादाय कालनेमिर्विचेतसम्

गर्जना करीत त्याने शक्रालाही प्रहार केला आणि ते दोघेही भूमीवर कोसळले. मग कालनेमीने मूर्च्छित शक्राला धरून घेतले.

Verse 29

रथमाश्रित्य भूयोपि तारकाभिमुखो ययौ । अथ क्रुद्धं तदा देवैः सहसा चांतकादिभिः

तो पुन्हा रथाचा आश्रय घेऊन तारकाच्या दिशेने निघाला. तेव्हा देवगण अंतक आदींसह सहसा क्रुद्ध होऊन प्रत्युत्तरासाठी पुढे सरसावले.

Verse 30

ह्रियते ह्रियते राजा त्राता कोऽपि न विद्यते । एतस्मिन्नंतरे शर्वं पिनाकधनुषश्च्युतैः

“राजा नेला जात आहे—नेला जात आहे! कोणीही त्राता नाही!” त्या क्षणीच शर्व (शिव) यांनी पिनाक धनुषातून सुटलेल्या बाणांनी प्रहार केला।

Verse 31

भयं त्यजत भद्रं वः शुराः शस्त्राणि गृह्णत । कुरुध्वं विक्रमे बुद्धि मा च काचिद्व्यथास्तु वः

भय सोडा—तुमचे कल्याण होवो! हे शूरांनो, शस्त्रे धरा. पराक्रमावर बुद्धी स्थिर करा, आणि तुमच्यात कोणतीही व्यथा राहू नये।

Verse 32

किमेतेन महेन्द्रेण मया युध्यस्व दानव । वीरंमन्य सुदुर्बुद्धे ततो ज्ञास्यसि वीरताम्

या महेंद्राची काय गरज? हे दानवा, माझ्याशी युद्ध कर. अरे मूढा, जो स्वतःला वीर समजतोस—तेव्हा खरी वीरता कळेल तुला।

Verse 33

कानेमिरुवाच । नग्नेन सह को युध्येद्धतेनापि च येन वा । शंसत्सु दैत्यवीराणामुपहासः प्रजायते

कानेमिरु म्हणाला—नग्न माणसाशी कोण लढेल? किंवा ज्याने कोणाला पाडले आहे त्याच्याशी तरी कोण युद्ध करील? दैत्यवीर पाहत असताना आणि बढाया मारत असताना, आपली थट्टा होईल।

Verse 34

आत्मनस्तु समं किंचिद्विलोक्य सुदुर्मते । तदाकर्ण्य च सावज्ञं वचः शर्वो विसिष्मिये

परंतु शर्व (शिव) यांनी—अरे अतिदुर्मते—स्वतःसारखे काहीसे पाहून, आणि ते अवज्ञेचे वचन ऐकून, विस्मयाने थक्क झाले।

Verse 35

ततः कुमारः सहसा मयूरस्थोऽभ्यधावत । कुजंभं सानुगं हत्वा वासुदेवोप्यधावत

तेव्हा कुमार (स्कंद) मयूरावर आरूढ होऊन सहसा धावून गेला। कुजंभास अनुचरांसह वध करून वासुदेव (विष्णु)ही पुढे धावला।

Verse 36

ततो हरिः स्कंदमाह किमेतेन तव प्रभो । दैत्याधमेन पापेन मुहूर्तं पश्य मे बलम्

मग हरि (विष्णु) स्कंदास म्हणाला—“प्रभो, या पापी अधम दैत्याशी तुला काय काम? क्षणभर माझे बळ पाहा.”

Verse 37

एवमुक्त्वा निवार्यैनं केशवो गरुडस्थितः । शार्ङ्गकोदंडनिर्मुक्तैर्बाणैर्दैत्यमवाकिरत्

असे बोलून गरुडावर आरूढ केशवाने (स्कंदाला) आवरले आणि शार्ङ्ग धनुषातून सुटलेल्या बाणांनी त्या दैत्यावर बाणवृष्टी केली.

Verse 38

स तैर्बाणैस्ताड्यमानो वज्रैरिव महासुरः । विमुच्य वासवं क्रुद्धो बाणांस्तान्व्यधमच्छरैः

त्या बाणांनी वज्रांसारखा आघात झाल्याने तो महासुर क्रुद्ध झाला; वासव (इंद्रास्त्र) सोडून आपल्या शरांनी ते बाण फोडून टाकले.

Verse 39

यान्यान्बाणान्हरिर्दिव्यानस्त्राणि च मुमोच ह । निवारयति दैत्यस्तान्प्रहसंल्लीलयैव च

हरिने जे जे दिव्य बाण व अस्त्रे सोडली, ती सर्व दैत्याने अडवली—हसत हसत, जणू काही केवळ लीला असावी.

Verse 40

ततः कौमोदकीं गृह्य क्षिप्रकारी जनार्दनः । मुमोच सैन्यनाथाय सारथिं च व्यचूर्णयत्

तेव्हा शीघ्रकर्मी जनार्दनाने कौमोदकी गदा उचलून सेनानायकावर भिरकावली आणि सारथीलाही चुरडून टाकले।

Verse 41

ततो रथादवप्लुत्य विवृत्य वदनं महत् । गरुडं चंचुनादाय स विष्णुं क्षिप्तवान्मुखे

मग तो रथावरून उडी मारून खाली उतरला, मोठे तोंड उघडून गरुडाची चोच धरली आणि त्याला विष्णूच्या मुखावर फेकले।

Verse 42

ततोऽभूत्सर्वदेवानां विमोहो जगतामपि । चचाल वसुधा चेलुः पर्वताः सप्त चार्णवाः

तेव्हा सर्व देवांना आणि लोकांनाही मोह पडला. पृथ्वी थरथरली, पर्वत हलले आणि सातही समुद्र क्षोभून उठले।

Verse 43

कालनेमिर्नश्चैव प्रानृत्यत महारणे । असंमूढस्ततो विष्णुस्त्वराकाल उपस्थिते

त्या महारणात कालनेमिही नष्ट झाला; पडताना तो तडफडत व डगमगत होता. मग निर्णायक क्षण येताच असंमूढ विष्णू तत्क्षणी कृतीस प्रवृत्त झाला।

Verse 44

कुक्षिं विदार्य चक्रेण भास्करोऽभादिवोदितः । बहिर्भूतो हरिश्चैनं महोयित्वा स्वनिन्दया

चक्राने (दैत्याची) कुशी फाडून हरि नवोदित सूर्याप्रमाणे तेजस्वी झाला. बाहेर येऊन त्याने त्याला त्याच्याच निंदालज्जेने दडपून परास्त केले।

Verse 45

पातालस्य तलं निन्ये तत्र शिश्ये स काष्ठवत् । ततश्चक्रेण दैत्यानां निहता दशकोट्यः

त्याला पाताळाच्या तळाशी फेकले गेले; तेथे तो लाकडासारखा निश्चेष्ट पडून राहिला. मग चक्राने दैत्यांचे दहा कोटी संहारले गेले.

Verse 46

प्रमोदितास्तथा देवा विमोहास्तत्क्षणाद्बभुः । ततःशर्वस्तमालिंग्य साधुसाधु जनार्दन

देव आनंदित झाले, पण त्याच क्षणी ते विस्मयाने स्तब्ध झाले. मग शर्वाने त्याला आलिंगन देऊन म्हटले—“साधु, साधु, हे जनार्दन!”

Verse 47

त्वया यद्विहितं कर्म तत्कर्तान्यो न विद्यते । महिषाद्याः सुदुर्जेया देव्या ये विनिपतिताः

तू जे कर्म केलेस, ते करण्यास दुसरा कोणीही समर्थ नाही. महिषापासून आरंभ करून जे अत्यंत दुर्जेय शत्रू देवीने पाडले, तेही महाबल पराक्रमी वैरीच होत.

Verse 48

तेषामतिबलो ह्येष त्वया विष्णो विनिर्जितः । तारकामयसंग्रामे वध्यस्तेसौ जनार्दन

त्यांच्यातील हा अतिबलवानही, हे विष्णो, तुझ्यामुळे जिंकला गेला. तारकामय संग्रामात हा तुझ्याच हातून वध्य आहे, हे जनार्दन.

Verse 49

कंसरूपः पुनस्तेऽयं हंतव्योऽष्टमजन्मनि । एवं प्रशंसमानास्ते वासुदेवं जगद्गुरुम्

हा पुन्हा कंस-रूप धारण करून तुझ्या आठव्या जन्मात तुझ्याच हातून मारला जाईल. अशा रीतीने त्यांनी जगद्गुरु वासुदेवाची स्तुती केली.

Verse 50

शस्त्रजालैर्लब्धसंज्ञान्दैत्यसैन्याननाशयत् । तानि दैत्यशरीराणि जर्जराणि महायुधैः

शस्त्रवृष्टीत पुन्हा शुद्धीवर येताच त्याने दैत्यसेनेचा संहार केला. महायुद्धातील प्रचंड अस्त्रांनी त्या दैत्यांची शरीरे चुरडून जर्जर झाली.

Verse 51

अपतन्भूतले पार्थ च्छिन्नाभ्राणीव सर्वशः । ततस्तद्दानवं सैन्यं हतनाथमभूत्तदा

हे पार्थ, ते सर्वत्र भूमीवर तुटलेल्या मेघांसारखे कोसळले. तेव्हा त्या दानवसेनेचा नायक मारला गेल्याने ती सेना नाथहीन झाली.

Verse 52

देवैः स्कंदानुगैश्चैव कृतं शस्त्रैः पराङ्मुखम् । अथो क्रुष्टं तदा हृष्टैः सर्वैर्देवैर्मुदायुतैः

देवांनी आणि स्कंदाच्या अनुयायांनी शस्त्रांनी त्यांना पराङ्मुख करून पळवले. तेव्हा हर्षाने व आनंदाने भरलेल्या सर्व देवांनी विजयघोष केला.

Verse 53

संहतानि च सर्वाणि तदा तूर्याण्यवादयन् । अथ भग्नं बलं प्रेक्ष्य हतवीरं महारणे

तेव्हा सर्व दल एकत्र होऊन तूर्य-वाद्ये वाजवू लागले. पण त्या महायुद्धात सैन्य भग्न व वीर हत झाल्याचे पाहून (त्यांचे धैर्य ढळले).

Verse 54

देवानां च महामोदं तारकः प्राह सारथिम् । सारथे पश्य सैन्यानि द्राव्यमाणानि मे सुरैः

देवांचा महान आनंद पाहून तारकाने आपल्या सारथ्यास म्हटले—“सारथे, पाहा! देव माझ्या सैन्याला हुसकावून लावत आहेत.”

Verse 55

येस्माभिस्तृणवद्दृष्टाः पश्य कालस्य चित्रताम् । तन्मे वाहय शीघ्रं त्वं रथमेनं सुरान्प्रति

ज्यांना आम्ही कधी तृणासारखे मानले होते, काळाची ही विचित्र उलथापालथ पाहा। म्हणून माझ्यासाठी हा रथ त्वरेने हाक, थेट देवांकडे।

Verse 56

पश्यंतु मे बलं बाह्वोर्द्रवंतु च सुराधमाः । ब्रुवन्नेवं सारथिं स विधुन्वन्सुमहद्धनुः

माझ्या बाहूंचे बळ त्यांनी पाहो आणि ते अधम देव पळून जावोत! असे म्हणत त्याने सारथीस सांगितले आणि आपले अतिमहान धनुष्य झुलविले.

Verse 57

क्रोध रक्तेक्षणो राजा देवसैन्यं समाविशत् । आगच्छमानं तं दृष्ट्वा हरिः स्कंदमथाब्रवीत्

क्रोधाने रक्त झालेल्या नेत्रांचा राजा देवसेनेत घुसला. त्याला पुढे येताना पाहून हरि (विष्णू) तेव्हा स्कंदाला म्हणाला.

Verse 58

कुमार पश्य दैत्येंद्रं कालं यद्वद्युगात्यये । अयं स येन तपसा घोरेणाराधितः शिवः

हे कुमार, या दैत्येंद्राकडे पाहा—युगांतीच्या काळासारखा. हाच तो, ज्याने घोर तपाने शिवाची आराधना केली आहे.

Verse 59

अयं स येन शक्राद्याः कृता मर्काः समार्बुदम् । अयं स सर्वशस्त्रैगैर्योऽस्माभिर्न जितो रणे

हाच तो, ज्याने शक्र (इंद्र) इत्यादी देवांना असंख्य वर्षे दीन केले. हाच तो, ज्याला आम्ही सर्व प्रकारच्या शस्त्रांनी आघात करूनही रणात जिंकू शकलो नाही.

Verse 60

नावज्ञया प्रद्रष्टव्यस्तारकोऽयं महासुरः । सप्तमं हि दिनं तेऽद्य मध्याह्नोऽयं च वर्तते

या महासुर तारकाकडे अवज्ञेने पाहू नका। आज तुमचा सातवा दिवस आहे आणि आत्ता मध्यान्हाचाही काळ आहे।

Verse 61

अर्वागस्तमनादेनं जहि वध्योऽन्यथा नहि । एवमुक्त्वा स शक्रादींस्त्वरितः केशवोऽब्रवीत्

सूर्यास्तापूर्वीच याला ठार करा; तो तेव्हाच वध्य आहे, अन्यथा नाही। असे म्हणून केशवाने त्वरेने इंद्रादी देवांना सांगितले।

Verse 62

आयासयत दैत्येंद्रं सुखवध्यो यथा भवेत् । ततस्ते विष्णुवचनाद्विनदन्तो दिवौकसः

दैत्येंद्राला थकवा, म्हणजे तो सहज वध्य होईल। मग विष्णूच्या वचनाने स्वर्गवासी देव जोराने गर्जले।

Verse 63

तमासाद्य शरव्रातैर्मुदिताः समवाकिरन् । प्रहसन्निव देवांस्तान्द्रावयामास तारकः

त्याच्याजवळ पोहोचून देवांनी आनंदाने बाणांचा वर्षाव केला. पण तारक जणू हसतच त्या देवांना पळवून लावू लागला।

Verse 64

यथा नास्तिकदुर्वृत्तो नानाशास्त्रोपदेशकान् । सोढुं शक्ता न ते वीरं महति स्यंदने स्थितम्

जसा दुर्वृत्त नास्तिक अनेक शास्त्रांचे उपदेशक आचार्य सहन करू शकत नाही, तसाच ते महा रथावर उभ्या त्या वीराला तोंड देऊ शकले नाहीत।

Verse 65

महापस्मारसंक्रांतं यथैवाप्रियवादिनम् । विधूय सकलान्देवान्क्षणमात्रेण तारकः

जसा महापस्माराने ग्रस्त पुरुष अप्रिय वचन बोलणाऱ्यास झटकून दूर करतो, तसा तारकाने क्षणमात्रात सर्व देवांना झटकून उधळून लावले।

Verse 66

आजगाम कुमाराय विधुवन्स महाधनुः । आगच्छमानं तं दृष्ट्वा स्कंदः प्रत्युद्ययौ ततः

मग तो तो महाधनुर्धारी (तारक) सैन्याला उधळीत कुमाराकडे आला. तो येताना पाहून स्कंद तत्क्षणी त्याला सामोरे जाण्यास पुढे सरसावला।

Verse 67

तस्यारक्षद्भवः पार्श्वं दक्षिणं चैव तं हरिः । पृष्ठे च पार्षदास्तस्य कोटिशोऽर्बदशस्तथा

त्याच्या बाजूचे रक्षण भव (शिव) करीत होते आणि उजव्या बाजूचे रक्षण हरि (विष्णु) करीत होते; तसेच पाठीमागे त्याचे पार्षद कोटींनी व अर्बुदांनी उभे होते।

Verse 68

ततस्तौ सुमहायुद्धे संसक्तौ देवदैत्ययौः । धर्माधर्माविवोदग्रौ जगदाश्चर्यकारकौ

मग त्या सुमहायुद्धात देव आणि दैत्य परस्पर घट्ट भिडले—जणू धर्म व अधर्मच रणात उभे—आणि सर्व जगाला आश्चर्यचकित करणारे झाले।

Verse 69

ततः कुमारमासाद्य लीलया तारकोऽब्रवीत् । अहो बालातिबालस्त्वं यत्त्वं गीर्वाणवाक्यतः

मग तारक कुमाराजवळ येऊन खेळकरपणे म्हणाला—“अहो! तू तर फारच बाल आहेस; देवांच्या शब्दांनी प्रवृत्त होऊन इथे आलास.”

Verse 70

आसादयसि मां युद्धे पतंग इव पावकम् । वधेन तव को लाभो मम मुक्तोऽसि बालक

तू युद्धात मला जणू पतंग जसा अग्नीत धावतो तसा आव्हान करीत आहेस। मला मारून तुला काय लाभ? बाळा, तू तर मुक्तच होशील।

Verse 71

पिष क्षीरं गृहाणेमं कंदुकं क्रीड लीलया । एवमुक्तः प्रहस्याह तारकं योगिनां गुरुः

‘दूध घास; हा चेंडू घे आणि लीलया खेळ.’ असे म्हटल्यावर योगिनांचे गुरु (स्कंद) हसले आणि तारकाला उत्तर दिले।

Verse 72

शिशुत्वं मावमंस्था मे शिशुः कष्टो भुजंगमः । दुष्प्रेक्ष्यो भास्करो बालो दुःस्पर्शोऽल्पोऽपि पावकः

माझ्या बाल्याला तुच्छ मानू नकोस। लहान सापही घातक असतो; उगवता सूर्यही पाहणे कठीण; आणि लहानशी आगही स्पर्शास दाहक असते।

Verse 73

अल्पाक्षरो न मंत्रः किं सस्फुरो दैत्य दृश्यते । एवमुक्त्वा दैत्यमुक्तं गृहीत्वा कंदुकं च तम्

‘इतक्या थोड्या अक्षरांचा हा कसला मंत्र? दैत्य का थरथरत दिसतो?’ असे म्हणत त्याने दैत्याने सोडलेले अस्त्र जणू चेंडूच असल्याप्रमाणे पकडले।

Verse 74

तस्मिञ्छक्त्यस्त्रमादाय दैत्याय प्रमुमोच ह । तस्य तेन प्रहारेम रथश्चूर्णिकृतोऽभवत्

मग त्याने शक्त्यस्त्र उचलून दैत्यावर सोडले; त्या प्रहाराने दैत्याचा रथ धुळीत चुरडून गेला।

Verse 75

चतुर्योजनमात्रो यो नानाश्चर्यसमन्वितः । गरुडस्य सुता ये च शीर्यमाणे रथोत्तमे

चार योजन परिमाणाचा, नानाविध अद्भुतांनी युक्त असा तो श्रेष्ठ रथ, आणि गरुडाचे पुत्रही—तो परम रथ तुटू लागला तेव्हा…

Verse 76

मुक्ताः कथंचिदुत्पत्य सागरांतरमाविशन् । ततः क्रुद्धस्तारकश्च मुद्गरं क्षिप्तवान्गुहे

कसेबसे सुटून ते उडी मारून समुद्राच्या मध्यभागी गेले. तेव्हा क्रुद्ध तारकाने गुह (स्कंद) याच्यावर गदा फेकली.

Verse 77

विंध्याद्रिमिव तं स्कंदो गृहीत्वा तं व्यताडयत् । स्थिरे तस्योरसि व्यूढे मुद्गरः शतधाऽगमत्

स्कंदाने विंध्य पर्वतासारखी ती गदा पकडून प्रहार करून खाली पाडली. त्याच्या स्थिर, विस्तीर्ण वक्षावर लागताच ती गदा शंभर तुकड्यांत फुटली.

Verse 78

मेने च दुर्जयं दैत्यस्तदा षड्वदनं रणे । चिंतयामास बुद्ध्या च प्राप्तं तद्ब्रह्मणो वचः

तेव्हा दैत्याने रणात षड्वदन (स्कंद) अजेय आहे असे मानले आणि ब्रह्मदेवाचे वचन प्रत्यक्ष घडले याचा बुद्धीने विचार करू लागला.

Verse 79

तं भीतमिव चालक्ष्य दैत्यवीराश्च कोटिशः । नदंतोऽतिमहासेनं नानाशस्त्रैरवाकिरन्

तो जणू भयभीत आहे असे पाहून, कोट्यवधी दैत्यवीर गर्जत गर्जत त्या अतिमहासेनेवर नानाविध शस्त्रांचा वर्षाव करू लागले.

Verse 80

क्रुद्धस्तेषु ततः स्कंदः शक्तिं घोरामथाददे । अभ्यस्यमाने शक्त्यस्त्रे स्कंदनामिततेजसा

त्यांच्यावर क्रुद्ध होऊन मग स्कंदाने घोर अशी शक्ति (भाला) उचलली। अपरिमित तेजस्वी स्कंदाने जेव्हा शक्त्यस्त्र चालविण्यास आरंभ केला…

Verse 81

उल्काजालं महाघोरं पपात वसुधातले । चाल्यमाना तथा शक्तिः सुघोरा भवसूनुना

अतिभयंकर उल्कांचा वर्षाव पृथ्वीवर कोसळला। अशा रीतीने भवपुत्र (स्कंद) यांनी ती अत्यंत घोर शक्ति चालविली।

Verse 82

ततः कोट्यो विनिष्पेतुः शक्तीनां भर्तर्षभ । स शक्त्यस्त्रेण बलवान्करस्थेनाहनत्प्रभुः

मग, हे नृपश्रेष्ठा, शक्तींच्या (भाल्यांच्या) कोट्यवधी धारांचा उद्गार झाला। त्या बलवान प्रभूने हातातील शक्त्यस्त्राने प्रहार केला।

Verse 83

अष्टौ पद्मानि दैत्वानां दशकोटिशतानि च । तथा नियुतसाहस्रं वाहनं कोटिरेव च

दैत्यांची संख्या आठ पद्म होती; तसेच दश-कोटि-शतही होती. त्यांच्या वाहनांचीही अपरिमित गर्दी—कोटी आणि त्याहून अधिक होती.

Verse 84

ह्रंदोदरं च दैत्येंद्रं निखर्वैर्दशभिर्वृतम् । तत्राकुर्वन्सुतुमुलं नादं वध्येषु शत्रुषु

आणि दैत्येंद्र ह्रंदोदर, दहा निखर्वांनी वेढलेला, तेथे वध्य शत्रूंवर अत्यंत तुमुल असा नाद करू लागला.

Verse 85

कुमारानुचराः पार्थ पूरयंतो दिशो दश । शक्त्यस्त्रस्यार्चिः संभूतशक्तिभिः केऽपि सूदिताः

हे पार्थ! कुमाराचे अनुचर दहा दिशांना व्यापून टाकीत होते; आणि शक्त्यस्त्राच्या ज्वाळेतून उत्पन्न झालेल्या शक्तींनी काही दानवांचा संहार केला।

Verse 86

पताकयावधूताश्च हताः केचित्सहस्रशः । केचिद्धंटारवत्रस्ताश्छिन्नभिन्नहृदोऽपतन्

काहीजण ध्वजासारखे झुलत झुलत उडवले जाऊन हजारोंनी मारले गेले; आणि काहीजण घंटानादाने त्रस्त होऊन, छिन्नभिन्न हृदयाने कोसळले।

Verse 87

केचिन्मयूरपक्षाभ्यां चरणाभ्यां च सूदिताः । कोटिशस्ताम्रचूडेन विदार्यैव च भक्षिताः

काहीजण मयूराच्या पंखांनी व चरणांनी चिरडले गेले; आणि कोट्यवधींना ताम्रचूडाने विदीर्ण करूनच भक्षण केले।

Verse 88

पार्षदैर्मातृभिः सार्धं पद्मशो निहताः परे । एवं निहन्यमानेषु दानवेषु गुहादिभिः

इतर दानव पार्षदांसह मातृगणांनी पद्मसमूहांसारख्या प्रचंड संख्येने ठार केले; अशा रीतीने गुहादि गणांनी दानवांचा संहार चालू ठेवला।

Verse 89

अभाग्यैरिव लोकेषु तारकः स्कंदमाययौ । जग्राह च गदां दिव्यां लक्षघंटादुरासदाम्

जणू लोकांवर दुर्दैवच कोसळावे तसे तारक स्कंदाकडे धावला; आणि लक्ष घंटांच्या नादाने दुर्जेय अशी एक दिव्य गदा त्याने उचलली।

Verse 90

तया मयूरमाजघ्ने मयूरो विमुखोऽभवत् । दृष्ट्वा पराङ्मुखं लोकेषु वासुदेवोऽब्रवीत्त्वरन्

त्या गदेने त्याने मयूरावर प्रहार केला आणि मयूर विमुख झाला। लोकांसमोर तो पराङ्मुख झालेला पाहून वासुदेव त्वरेने बोलला।

Verse 91

देवसेनापते शीघ्रं शक्तिं मुंच महासुरे । प्रतिज्ञामात्मनः पाहि लंबते रविमंडलम्

हे देवसेनापती! शीघ्र त्या महासुरावर शक्ती सोड. आपली प्रतिज्ञा राख; रविमंडळ मावळतीला झुकत आहे.

Verse 92

स्कंद उवाच । त्वयैव रुद्रभक्तोऽयं जनार्दन ममेरितम् । वधार्थं रुद्रभक्तस्य बाहुः शक्तिं मुंचति

स्कंद म्हणाला—हे जनार्दना! तुझ्यामुळेच हा रुद्रभक्त माझ्याकडून प्रेरित झाला आहे. या रुद्रभक्ताच्या वधासाठी माझा बाहू शक्ती सोडीत आहे.

Verse 93

नारुद्रः पूजयेद्रुद्रं भक्तरूपस्य यो हरः । रुद्ररूपममुं हत्वा कीदृशं जन्मनो भवेत्

जो रुद्र नाही तो रुद्राची पूजा कशी करील—जेव्हा स्वयं हर भक्तरूप धारण करीत आहेत? या रुद्ररूपधारीचा वध केल्यास जन्मांतरात कोणती गती होईल?

Verse 94

तिरस्कृता विप्रलब्धाः शप्ताः क्षिप्ताः प्रपीडिताः । रुद्रभक्ताः कुलं सर्वं निर्दहंति हताः किमु

तिरस्कृत, फसवलेले, शापित, आघातित वा पीडित झालेले रुद्रभक्त संपूर्ण कुल जाळून टाकू शकतात—मग ते मारले गेले तर काय सांगावे!

Verse 95

एष चेद्धंति तद्भद्रं हन्यतामेष मां रणे । रुद्रभक्ते पुनर्विष्णो नाहं शस्त्रमुपाददे

तो रणात मला मारो—तसेच होवो; यास मला घाव घालू दे. पण हे विष्णो, रुद्रभक्ताविरुद्ध मी पुन्हा कधीही शस्त्र उचलणार नाही.

Verse 96

श्रीभगवानुवाच । नैतत्तवोचितं स्कंद रुद्रभक्तो यथा श्रृणु । द्वे तनू गिरिजाभर्तुर्वेदज्ञा मुनयो विदुः

श्रीभगवान म्हणाले—हे स्कंदा, हे तुझ्यास योग्य नाही. ‘रुद्रभक्त’ खरा कसा असतो ते ऐक. वेदज्ञ मुनी सांगतात की गिरिजापतीच्या दोन तनू आहेत.

Verse 97

एका जीवात्मिका तत्र प्रत्यक्षा च तथापरा । द्रोग्धा भूतेषु भक्तश्च रुद्रभक्तो न स स्मृतः

त्या दोन रूपांपैकी एक जीवांतर्गत जीवात्मरूप आहे, आणि दुसरे प्रत्यक्ष (दृश्य) रूप. पण जो प्राण्यांशी द्रोह करतो—भक्त म्हणवला तरी—तो रुद्रभक्त मानला जात नाही.

Verse 98

भक्तो रुद्रो कृपावांश्च जंतुष्वेव हरव्रतः । तदेनं भूतमर्त्येषु द्रोग्धारं त्वं पिनाकिनः

रुद्रभक्त करुणावान असतो आणि प्राण्यांप्रती हराच्या व्रतात दृढ असतो. म्हणून, हे पिनाकधारी, भूत-मर्त्यांमध्ये जो द्रोही आहे त्याचा तू वध कर.

Verse 99

जहि नैवात्र पश्यामि दोषं कंचन ते प्रभो । श्रुत्वेति वाचं गोविंदात्सत्यार्थामपि भारत

“याचा वध कर; हे प्रभो, येथे तुझा कोणताही दोष मला दिसत नाही।” गोविंदाची ही सत्यार्थ वाणी ऐकून, हे भारत…

Verse 100

हंतुं न कुरुते बुद्धिं रुद्रभक्त इति स्मरन् । तारकस्तु ततः क्रुद्धो ययौ वेगेन केशवम्

'हा रुद्रभक्त आहे' असे स्मरण करून त्याने मारण्याचा विचार केला नाही. तेव्हा तारक रागावून वेगाने केशवाकडे धावला.

Verse 101

प्राह चैवं सुदुर्बुद्धे हन्मि त्वां पश्य मे बलम् । देवानां चापि धर्माणां मूलं मतिमतां तथा । हत्वा त्वामद्य सर्वांस्तांश्छेत्स्ये पश्याद्य मे बलम्

आणि तो म्हणाला - 'हे दुर्बुद्धे, मी तुला मारतो, माझे बळ पहा. तू देव, धर्म आणि ज्ञानी लोकांचे मूळ आहेस. आज तुला मारून मी त्या सर्वांचा नाश करीन, आज माझे सामर्थ्य पहा.'

Verse 102

विष्णुरुवाच । दैत्येंद्र तव चास्माभिः किमहो श्रृणु सत्यताम्

विष्णू म्हणाले - 'हे दैत्येंद्रा, तुझे आमच्याशी काय वैर आहे? अरे, सत्य काय ते ऐक.'

Verse 103

रथे य एष शर्वोऽयं हतेऽस्मिन्सकलं हतम् । श्रुत्वेति तारकः क्रुद्धस्तूर्णं रुद्ररथं ययौ

'रथावर हे जे शर्व (शिव) आहेत, हे मारले गेले असता सर्व काही नष्ट होईल.' हे ऐकून तारक रागावून वेगाने रुद्राच्या रथाकडे गेला.

Verse 104

अभिसृत्य स जग्राह रुद्रस्य रथकूबरम् । यदा स कूबरं क्रुद्धस्तारकः सहसाऽग्रहीत्

जवळ जाऊन त्याने रुद्राच्या रथाचा कूबर (दांडा) पकडला. जेव्हा त्या क्रुद्ध तारकाने अचानक तो कूबर पकडला...

Verse 105

रेसतू रोदसी तूर्णं मुमुहुश्च महर्षयः । व्यनदंश्च महाकाया दैत्या जलधरोपमाः

क्षणात स्वर्ग व पृथ्वी कंपित होऊन आर्त क्रंदन करू लागले; महर्षी विस्मयाने व्याकुळ झाले. आणि मेघसमूहासारख्या महाकाय दैत्यांनी प्रचंड गर्जना केली.

Verse 106

आसीच्च निश्चितं तेषां जितमस्माभिरित्युत । तार कस्याप्यभिप्रायं भगवान्वीक्ष्य शंकरः

त्यांचा ठाम निश्चय झाला—“निश्चितच आम्ही जिंकलो.” परंतु भगवान शंकरांनी तारकाचा अंतःप्रायही ओळखला.

Verse 107

उमया सह संत्यक्त्वा रथं वृषभमावहत् । ओमित्यथ जपन्ब्रह्मा आकाशं सहसाश्रितः

उमेसह रथ सोडून ते वृषभावर आरूढ झाले. तेव्हा ब्रह्मा ‘ॐ’चा जप करीत क्षणात आकाशात आश्रयास गेले.

Verse 108

ततस्तं शतसिंहं च रथं रुद्रेण निर्मितम् । उत्क्षिप्य पृथ्व्यामास्फोट्य चूर्णयामास तारकः

मग तारकाने रुद्रनिर्मित ‘शतसिंह’ नावाचा तो रथ उचलून क्रोधाने पृथ्वीवर आपटला आणि त्याचा चुरा केला.

Verse 109

शूलपाशुपतादीनि सहसोपस्थितानि च । वारयामास गिरिशो भवः साध्य इति ब्रुवन्

त्रिशूळ, पाशुपत इत्यादी अस्त्रे क्षणात उपस्थित झाली; पण गिरिश भव म्हणाले—“हा नियत रीतीने साध्य आहे”—असे सांगून त्यांनी ती थांबवली.

Verse 110

ततः स्ववंचितं ज्ञात्वा रुद्रेणात्मानमीर्ष्यया । विनदन्सहसाऽधावद्वृषभस्थं महेश्वरम्

तेव्हा रुद्राने आपली फसवणूक केली हे कळताच, ईर्ष्येने संतप्त तारक गर्जना करीत सहसा वृषभारूढ महेश्वरावर धावून गेला।

Verse 111

ततो जनार्दनोऽधावच्चक्रमुद्यम्य वेगतः । वज्रमिंद्रस्तथोद्यम्य दंडं चापि यमो नदन्

मग जनार्दन वेगाने धावून गेले व चक्र उचलले; इंद्रही वज्र उचलून पुढे सरसावला; आणि यम गर्जना करीत दंड घेऊन आला।

Verse 112

गदां धनेश्वरः क्रुद्धः पाशं च वरुणो नदन् । वायुर्महांकुशं घोरं शक्तिं वह्निर्महाप्रभाम्

क्रुद्ध धनेश्वराने गदा उचलली; वरुण गर्जना करीत पाश घेऊन पुढे आला। वायूने घोर महांकुश उचलला आणि वह्नीने महाप्रभा असलेली शक्ती धारण केली।

Verse 113

निरृतिर्निशितं खड्गं रुद्राः शूलानि कोपिताः । धनूंषि साध्या देवाश्च परिघान्वसवस्तथा

निरृतीने तीक्ष्ण खड्ग उचलला; क्रुद्ध रुद्रांनी शूल धारण केले. साध्य व इतर देवांनी धनुष्य घेतली, आणि वसूंनीही परिघ उचलले।

Verse 114

विश्वेदेवाश्च मुसलं चंद्रार्कौ स्वप्रभामपि । ओषधीश्चाश्विनौ देवौ नागाश्च ज्वलितं विषम्

विश्वेदेवांनी मुसळ उचलले; चंद्र व सूर्यांनी आपलीच प्रभा अर्पिली. ओषधीही एकत्र झाल्या, अश्विनीकुमार देव आले, आणि नागांनी ज्वलंत विष प्रकट केले।

Verse 115

हिमाद्रि प्रमुखाश्चापि समुद्यम्य महीधरान् । भृशमुन्नदतो देवान्धावतो वीक्ष्य तारकः

हिमाद्रीसह इतर पर्वत शस्त्रासारखे उचलून, देवगण प्रचंड गर्जना करीत धावू लागले; ते पाहून तारक त्यांच्या प्रहारास सामोरे जाण्यास सज्ज झाला।

Verse 116

निवृत्तः सहसा पार्थ महागज इवोन्नदन् । स वज्रमुष्टि नाहत्य भुजे शक्रमपातयत्

तेव्हा तो सहसा परत फिरून महागजासारखा गर्जला। वज्रासारख्या कठोर मुष्टीने इंद्राच्या भुजेवर प्रहार करून शक्राला भूमीवर पाडले।

Verse 117

दंडं यमादुपादाय मूर्ध्न्याहत्य न्यपातयत् । उरसाहत्य सगदं धनदं भुव्यपातयत्

यमाचा दंड उचलून त्याच्या मस्तकी घाव घालून त्याला पाडले. मग गदाधारी धनद (कुबेर) याच्या उरावर प्रहार करून त्यालाही भूमीवर आपटले।

Verse 118

वरुणात्पाशमादाय तेन बद्धा न्यपातयत् । महांकुशेन वायुं च चिरं मूर्ध्नि जघान सः

वरुणाचा पाश घेऊन त्याने त्याला बांधून पाडले. आणि महाअंकुशाने वायूच्या मस्तकी तो दीर्घकाळ वारंवार प्रहार करीत राहिला।

Verse 119

फूल्कारैरुद्धतं वह्निं शमयामास तारकः । निरृतिंखड्गमादाय हत्वा तेन न्यपातयत्

फुंकारांनी तारकाने उग्र ज्वाळांनी पेटलेली अग्नी शांत केली. मग निरृतीची खड्ग उचलून त्याच्याने तिला घायाळ करून भूमीवर पाडले।

Verse 120

शूलैरेव तथा रुद्राः साध्याश्च धनुषार्दिताः । परिघैरेव वसवो मुशलैरेव विश्वकाः

त्याच शूलांनी रुद्रगण आहत झाले; साध्य आपल्या धनुष्यांनीच पीडित झाले; वसु आपल्या परिघांनी, आणि विश्वदेव आपल्या मुषलांनीच प्रतिहत झाले।

Verse 121

रेणुनाच्छाद्य चंद्रार्कौ वल्मीकस्थाविवेक्षितौ । महोग्राश्चौषधीस्तालैरश्विभ्यां सोऽभ्यवर्तयत्

रेणूने चंद्र-सूर्य झाकून त्यांना जणू वल्मीकात स्थित असल्याप्रमाणे दाखविले. आणि अत्यंत प्रबळ औषधींना तालदंडांनी अश्विनीकुमारांपासून परावृत्त करून दूर हाकलले.

Verse 122

सविषाश्च कृता नागा निर्विषाः पादकुट्टनैः । पर्वताः पर्वतैरेव निरुच्छ्वासा भृशं कृताः

पायांच्या कुट्टनप्रहारांनी नाग कधी सविष तर कधी निर्विष झाले. आणि पर्वत पर्वतांवर आदळून इतके चिरडले गेले की जणू ते अत्यंत स्तब्ध व निःश्वास झाले.

Verse 123

एवं तद्देवसैन्यं च हाहाभूतमचेतनम् । कृत्वा मुहूर्तादाधावच्चक्रपाणिं तमुन्नदन्

अशा रीतीने त्या देवसेनेला क्षणात ‘हा हा’ करीत अचेतनप्राय करून, तो गर्जना करीत चक्रधारी (विष्णू) कडे धावला.

Verse 124

ततश्चांतर्दधे सद्यः प्रहसन्निव केशवः । कुयोगिन इव स्वामी सदा बुद्धिमतां वरः

तेव्हा केशव तत्क्षणी जणू हसतच अंतर्धान पावला—जसा सदा बुद्धिमानांतील श्रेष्ठ स्वामी कुयोग्यापासून स्वतःला अदृश्य करतो.

Verse 125

अपश्यंस्तारको विष्णुं पुनर्वृषभवा हनम् । आधावत्कुपितो दैत्यो मुष्टिमुद्यम्य वेगतः

विष्णू पुन्हा न दिसताच तारक दैत्य क्रोधाने पेटला; मुठ उगारून तो वेगाने वृषभध्वज महादेवावर पुन्हा धावून गेला।

Verse 126

अचिरांशुरिवालक्ष्यो लक्ष्योथ भगवान्हरिः । आबभाषे ततो देवान्बाहुमुद्यम्यचोच्चकैः

क्षणभर वेगवान किरणासारखा अदृश्य होऊन पुन्हा दृश्य झालेले भगवान हरि, बाहू उगारून मोठ्या स्वरात देवांना बोलू लागले।

Verse 127

पलायध्वमहो देवाः शक्तिश्चेद्वः पलायितुम् । विमूढा हि वयं सर्वे ये बालवचसागताः

हे देवांनो, पळा—जर पळण्याची शक्ती तुमच्यात असेल तर! खरेच आपण सारेच भ्रमित आहोत, जे एका बालकाच्या वचनावर येथे आलो।

Verse 128

किं न श्रुतः पुरा गीतः श्लोकः स्वायंभुवेन यः । यथा बालेषु निक्षिप्ताः स्त्रीषु षंडितकेषु च । अपस्मारीषु चैवापि सर्वे ते संशयं गताः

स्वायंभुव (मनु) यांनी पूर्वी गायलेला तो श्लोक तुम्ही ऐकला नाही काय—‘काम बालकांवर, स्त्रियांवर, षंडांवर आणि अपस्मारग्रस्तांवर सोपविले तर सर्वच संशयात पडतात।’

Verse 129

प्रत्यक्षं तदिदं सर्वमाधुना चात्र दृस्यते

आणि आता येथे ते सर्व आपल्या डोळ्यांसमोर प्रत्यक्ष दिसत आहे।

Verse 130

अज्ञासिष्म पुरैवैतद्रुद्रभक्तं न हंत्यसौ । यत्प्रतिज्ञां नाकरिष्यन्न स्यान्नः कदनं महत्

हे आम्ही पूर्वीच जाणले होते—तो रुद्रभक्ताचा वध करीत नाही. त्याने ती प्रतिज्ञा केली नसती, तर आमच्यावर हे महान् कदन घडले नसते.

Verse 131

अथैष यदि दैत्येंद्रं न निहंति कुबुद्धिमान् । मा भयं वो महाभागा निहनिष्यामि वो रिपून्

आता हा कुबुद्धी दैत्येंद्राचा वध करीत नसेल, तर हे महाभाग देवांनो, भय धरू नका—मी तुमचे शत्रू नष्ट करीन.

Verse 132

अद्य मे विपुलं बाह्वोर्बलं पश्यत दैत्याधमं नाशयामि मुष्टिनैकेन पश्यत

आज माझ्या भुजांचे विपुल बळ पाहा! पाहा—एकाच मुष्टीने त्या अधम दैत्याचा नाश करीन; पाहा!

Verse 133

मया हि दक्षिणो बाहुर्दत्तश्च भवतां सदा । रिपून्वा निहनिष्यामि सत्यं तत्परिपालये

खरेच मी सदैव तुम्हांला माझा उजवा बाहू अर्पण केला आहे. मी शत्रूंचा निश्चयाने संहार करीन—हे सत्य; मी ती प्रतिज्ञा पाळीन.

Verse 134

येंऽबरे ये च पाताले भुवि ये च महासुराः । क्षणात्तान्नासयिष्यामि महावातो घनानिव

आकाशात, पाताळात किंवा पृथ्वीवर जे महाअसुर असतील—मी क्षणात त्यांचा नाश करीन, जसा महावारा ढगांना उधळून लावतो.

Verse 135

एवमुक्ता जगन्नाथो मुष्टिमुद्यम्य दक्षिणम् । निरायुधस्तार्क्ष्यपृष्ठादवप्लुत्याभ्यधावत

असे बोलले गेल्यावर जगन्नाथांनी उजवी मुठ उचलली; निरायुध होऊन गरुडाच्या पाठीवरून उडी मारून वेगाने पुढे धावले।

Verse 136

तस्मिन्धावति गोविंदे चचाल भुवनत्रयम् । विमूर्छितमभूद्विश्वं देवा भीतिं परां ययुः

गोविंद धावताच त्रिभुवन हलले; विश्व जणू मूर्च्छित झाले आणि देवांना परम भय वाटू लागले।

Verse 137

धावतश्चापि कल्पांतं रुद्रकल्पस्य तस्य याः । मुखात्समुद्यजुर्ज्वालास्ताबिः खर्वशतं हतम्

कल्पांतासारख्या—रुद्रकल्पतुल्य—प्रचंड रोषाने धावत असताना त्याच्या मुखातून ज्वाळा उसळल्या; त्या ज्वाळांनी खर्वांचे शेकडो नष्ट झाले।

Verse 138

ततोंऽतरिक्षे वाचश्च प्रोचुः सिद्धाः स्वयं तदा । जहि कोपं वासुदेव त्वयि क्रुद्धे क्व वै जगत्

मग आकाशात सिद्धांची वाणी झाली—“वासुदेव, कोप सोड; तू क्रुद्ध झालास तर जगत कुठे टिकेल?”

Verse 139

अनादृत्येव तद्वाक्यं ब्रुवन्नान्यत्करोम्यहम् । आह्वयंश्च महादैत्यं क्रुद्धो हरिरधावत

ते शब्द न मानता तो म्हणाला—“मी दुसरे काही करणार नाही.” आणि महादैत्याला आव्हान देत क्रुद्ध हरि पुढे धावला।

Verse 140

उवाच वाचं साधूंश्च यत्नात्पालयतां फलम् । दुष्टान्विनिघ्नतां चैव तत्फलं मम जायताम्

तो म्हणाला—जे साधूंचे यत्नपूर्वक रक्षण करतात त्यांचे पुण्यफळ त्यांनाच लाभो; आणि जे दुष्टांचा नाश करतात त्या कर्माचे फळही मला प्राप्त होवो।

Verse 141

अथापश्यन्महासेनो रुद्रं यांतं च तारकम् । तारकं चान्वधावन्तं पुरामपुरुषं हरिम्

तेव्हा महासेनाने रुद्र पुढे जाताना आणि तारकासही पाहिले; तसेच आदिपुरुष हरि तारकाच्या मागे धावत असल्याचे पाहिले।

Verse 142

जगच्च क्षुब्धमत्यर्थं स्वां प्रतिज्ञां पुरा कृताम् । पश्चिमां प्रतिलंबंतं भास्करं चापि लोहितम्

आणि जगत अत्यंत क्षुब्ध झाले; त्याने पूर्वी केलेली आपली प्रतिज्ञाही पाहिली; तसेच पश्चिम दिशेत खाली झुकलेला, रक्तवर्ण भास्करही पाहिला।

Verse 143

आकाशवाणीं श्रृण्वंश्च किं स्कन्द त्वं विषीदसी । पश्चात्तापो यदि भवेत्कृत्वा ब्रह्मवधं त्वयि

आकाशवाणी ऐकूनही—हे स्कंद, तू का विषाद करतोस? जर ब्रह्मवधाचे पाप करून तुझ्या अंतःकरणात पश्चात्ताप उत्पन्न झाला असेल, (तर प्रायश्चित्त कर)।

Verse 144

स्थापयेर्लिगमीशस्य मोक्षो हत्याशतैरपि । आविवेश महाक्रोधं दिधक्षुरिव मेदिनीम्

ईश्वराचे लिंग स्थाप; मग शेकडो हत्यांनंतरही मोक्ष साध्य होतो. (तरी) त्याच्या अंतःकरणात महाक्रोध शिरला, जणू तो पृथ्वीच जाळून टाकू इच्छित होता।

Verse 145

अथोत्प्लुत्य मयूरात्स प्रहसन्निव केशवम् । बाहुभ्यामप्युपादाय प्रोवाच भवनंदनः

मग तो मयूरावरून उडी मारून तो जणू हसत केशवाला दोन्ही बाहूंनी उचलून, हे भव-नंदन (शिवपुत्र), असे बोलला।

Verse 146

जानामि त्वामहं विष्णो महाबुद्धिपराक्रमम् । भूतभव्यविष्यांश्च दैत्यान्हंस्यपि हूंकृतैः

हे विष्णो! मी तुला जाणतो—तू महाबुद्धी व महापराक्रमी आहेस. भूत-भविष्य आणि सर्वकाळचे दैत्यही तू केवळ हुंकाराने नष्ट करू शकतोस।

Verse 147

त्वमेव हंता दैत्यानां देवानां परिपालकः । धर्मसंस्थापकश्च त्वमेव ते रचितोंऽजलिः

तूच दैत्यांचा संहारक, देवांचा परिपालक आहेस. तूच धर्माचा संस्थापक—म्हणून तुला ही अंजली अर्पण आहे।

Verse 148

क्षणार्धं पश्य मे वीर्यं भास्करो लोहितायते । एवं प्रणम्य स्कन्देन वासुदेवः प्रसादितः

‘क्षणभर माझे पराक्रम पाहा—भास्कर लालसर होतो.’ असे म्हणत प्रणाम करून स्कंदाने वासुदेवाला प्रसन्न केले।

Verse 149

विरोषोऽभूत्तमालिंग्य वचनं केशवोऽब्रवीत् । सनाथस्त्वद्य धर्मोऽयं सुराश्चैव त्वया गुह

मग त्याला आलिंगन देऊन केशव आनंदाने म्हणाले—‘हे गुह! आज हा धर्म तुझ्यामुळे सनाथ झाला, आणि देवही तुझ्यामुळे सुरक्षित झाले.’

Verse 150

स्मरात्मानं यदर्थं त्वमुत्पन्नोऽसि महेश्वरात् । साधूनां पालनार्थाय दुष्टसंहरणाय च । सुरविप्रकृते जन्म जीवितं च महात्मनाम्

आपला हेतु स्मर—महेश्वरापासून तू का उत्पन्न झालास: साधूंचे रक्षण व दुष्टांचा संहार करण्यासाठी। देव व ब्राह्मणांच्या हितासाठीच महात्म्यांचे जन्म आणि जीवन असते।

Verse 151

रुद्रस्य देव्या गंगायाः कृत्तिकानां च तेजसा । स्वाहावह्नेश्च जातस्त्वं तत्तेजः सफलीकुरु । साधूनां च कृते यस्य धनं वीर्यं च संपदः

रुद्र, देवी गंगा, कृत्तिका आणि स्वाहा व अग्नी यांच्या तेजाने तू जन्मला आहेस—ते तेज सफल कर. साधूंच्या हितासाठी ज्याचे धन, पराक्रम व संपत्ती उपयोगी पडतात, तेच धन्य.

Verse 152

सफलं तस्य तत्सर्वं नान्यथा रुद्रनंदन

हे रुद्रनंदना! त्याच्यासाठी ते सर्व खरेच सफल होते; अन्यथा नाही.

Verse 153

अद्य धर्मश्च देवाश्च गावः साध्याश्च ब्राह्मणाः । नंदंतु तव वीर्येण प्रदर्शय निजं बलम्

आज धर्म, देव, गायी, साध्यगण आणि ब्राह्मण—तुझ्या पराक्रमाने आनंदित होवोत. आपले स्वबळ प्रकट कर.

Verse 154

स्कन्द उवाच । या गतिः शिवत्यागेन त्वत्त्यागेन च केशव । तां गतिं प्राप्नुयां क्षिप्रं हन्मि चेन्न हि तारकम्

स्कंद म्हणाला—हे केशवा! शिवाचा त्याग आणि तुझा त्याग केल्याने जी दुर्गती येते, जर मी तारकाचा वध केला नाही तर तीच गती मला लवकर प्राप्त होवो.

Verse 155

या गतिः श्रुतित्यागेन साध्वी भार्यातिपीडनात् । साधूनां च परित्यागाद्वृथा जीवितसाधनात् । निष्ठुरस्य गतिर्या च तां गतिं यामि केशव

हे केशवा! श्रुतीचा त्याग केल्याने, साध्वी पत्नीला अतिशय पीडा दिल्याने, साधूजनांचा परित्याग केल्याने, आणि व्यर्थ जीवनसाधनांत गुंतल्याने जी दुर्गती होते—तसेच निष्ठुरांची जी गती—मी माझ्या कार्यात चुकलो तर तीच गती मला प्राप्त होवो.

Verse 156

इत्युक्ते सुमहान्नादः संप्रजज्ञे दिवौकसाम् । प्रशशंसुर्गुहं केचित्केचिन्नारायणं प्रभुम्

असे बोलताच दिवौकसांमध्ये एक अतिमहान नाद उठला. काहींनी गुह (स्कंद) याची प्रशंसा केली, तर काहींनी प्रभु नारायणाची स्तुती केली.

Verse 157

ततस्तार्क्षअयं समारुद्य हरिस्तस्मिन्महारणे । ताम्रचूडं महासेन स्तारकं चाप्यधावताम्

त्यानंतर त्या महायुद्धात हरि तार्क्ष्य (गरुड) यावर आरूढ झाला. आणि महासेन ताम्रचूड व तारक—दोघांवरही धावून गेला.

Verse 158

लोहितांबरसंवीतो लोहितस्रग्विभूषणः । लोहिताक्षो महाबाहुर्हिरण्यकवचः प्रभुः

तो प्रभु योद्धा लाल वस्त्रांनी आच्छादित, लाल माळेने विभूषित, लाल नेत्रांचा, महाबाहू आणि सुवर्ण कवच धारण केलेला होता.

Verse 159

भुजेन तोलयञ्छक्तिं सर्वभूतानि कम्पयन् । प्राप्य तं तारकं प्राह महासेनो हसन्निव

भुजेवर शक्ती तोलून धरत, सर्व प्राण्यांना कंप पाडीत, महासेन तारकाजवळ पोहोचला आणि जणू हसत हसत बोलला.

Verse 160

तिष्ठतिष्ठ सुदुर्बुद्धे जीवितं ते मयि स्थितम् । सुहृष्टः क्रियतां लोको दुर्लभः सर्वसिद्धिदः

थांब, थांब, हे दुष्टबुद्धे! तुझे जीवन माझ्याच अधीन आहे. प्रसन्न हो; हा लोक नीट सुव्यवस्थित कर—तो जरी दुर्लभ असला तरी सर्व सिद्धी देणारा आहे.

Verse 161

यत्ते सुनिष्ठुरत्वं च धर्मे देवेषु गोषु च । तस्य ते प्रहराम्यद्य स्मर शस्त्रं सुशिक्षितम्

धर्म, देव आणि गायी यांच्याविषयी तुझी जी अत्यंत निष्ठुरता आहे—त्यासाठी आज मी तुला प्रहार करीन. नीट शिकलेली तुझी शस्त्रे स्मर.

Verse 162

एवमुक्ते गुहेनाथ निवृत्तस्यास्य भारत । तारकस्य शिरोदेशात्कापि नारी विनिर्ययौ

हे भारत! गुहनाथाने असे म्हटल्यावर आणि तो (तारक) मागे सरकल्यावर, तारकाच्या शिरोभागातून एक स्त्री प्रकट झाली.

Verse 163

तेजसा भासयंती तमध ऊर्ध्वं दिशो दश । दृष्ट्वा नारीं गुहः प्राह कासि कस्माच्च निर्गता

आपल्या तेजाने वर-खाली दहा दिशांना उजळवित ती स्त्री प्रकट झाली. तिला पाहून गुह म्हणाला—“तू कोण आहेस, आणि कुठून निघालीस?”

Verse 164

नार्युवाच । अहं शक्तिर्गुहाख्याता भूतलेषु सदा स्थिता । अनेन दैत्यराजेन महता तपसार्ज्जिता

स्त्री म्हणाली—“मी शक्ती आहे, ‘गुहशक्ती’ म्हणून भूतलावर सदा स्थित आहे. या दैत्यराजाने महान तपाने मला प्राप्त केले आहे.”

Verse 165

सुरेषु सर्वेषु वसामि चाहं विप्रेषु शास्त्रार्थरतेषु चाहम् । साध्वीषु नारीषु तथा वसामि विना गुणान्नास्मि वसामि कुत्रचित्

मी सर्व देवांमध्ये वास करते; शास्त्रार्थात रत असलेल्या ब्राह्मणांमध्येही माझा निवास आहे। तसेच साध्वी स्त्रियांमध्येही मी राहते; पण गुणांशिवाय मी कुठेही वासत नाही।

Verse 166

तदस्य पुण्यसंघस्य संप्राप्तोद्यावधिर्गुह । तदेनं त्यज्य यास्यामि जह्येनं विश्वहेतवे

हे गुह! याच्या संचित पुण्याचा जो कालमर्यादा होता तो आज संपला आहे. म्हणून याला सोडून मी निघून जाईन; विश्वहितासाठी याचा वध कर.

Verse 167

तस्यां ततो निर्गतायां दैत्यशीर्षं व्यकम्पयत् । कंपितं चास्य तद्देहं गतवीर्योऽभवत्क्षणात्

ती त्याच्यातून निघून गेल्यावर दैत्याचे मस्तक थरथर कापू लागले. त्याचे शरीरही कंपित झाले आणि क्षणातच त्याचे पराक्रम-बल नष्ट झाले.

Verse 168

एतस्मिन्नंतरे शक्तिं सोऽक्षिपद्गिरिजात्मजः । उल्काज्वाला विमुञ्चंतीमतिसूर्याग्निसप्रभाम्

त्याच क्षणी गिरिजापुत्र कुमाराने आपली शक्ती फेकली. ती उल्केच्या ज्वाळा उधळीत, सूर्य व अग्नीपेक्षाही अधिक तेजस्वी भासली.

Verse 169

कल्पांभोधिसमुन्नादां दिधक्षंतीं जगद्यथा । तारकस्यांतकालाय अभाग्यस्य दशामिव

ती कल्पान्तीच्या समुद्रगर्जनेसारखी निनादत, जणू जगत् दग्ध करावयास उद्यत होती. तारकाच्या अंतकाळासाठी ती आली—जणू अभाग्याची अंतिम दशाच.

Verse 170

दारणीं पर्वतानां च सर्वसत्त्वबलाधिकाम् । उत्क्षिप्य तां विनद्योच्चैरमुञ्चत्कुपितो गुहः

ती शक्ती पर्वत फोडणारी व सर्व सत्त्वांच्या बळापेक्षा अधिक होती। ती उचलून क्रुद्ध गुहाने मोठा नाद करून ती सोडली।

Verse 171

धर्मश्चेद्बलवांल्लोके धर्मो जयति चेत्सदा । तेन सत्येन दैत्योयं प्रलयं यात्वितीरयन्

जर लोकी धर्मच बलवान असेल, जर धर्म सदैव जिंकत असेल—तर त्या सत्याच्या बळावर हा दैत्य प्रलयास जावो, असे तो म्हणाला।

Verse 172

सा कुमारभुजोत्सृष्टा दुर्निवार्या दुरासदा । विभेद हृदयं चास्य भित्त्वा च धरणिं गता

कुमाराच्या भुजेतून सुटलेली ती दुर्निवार, दुर्गम शक्ती त्याचे हृदय फाडून गेली; आणि भेदून धरणीत शिरली।

Verse 173

निःसृत्य जलकल्लोलपूर्विका स्कंदमाययौ । स च संताडितः शक्त्या विभिन्नहृदयोसुरः । नादयन्वसुधां सर्वां पपातायोमुखो मृतः

जललहरीसारखा उसळून अयोमुख स्कंदाकडे धावला. पण शक्तीच्या प्रहाराने त्या असुराचे हृदय फाटले; सारी वसुंधरा निनादित करून अयोमुख कोसळला व मेला.

Verse 174

एवं प्रताप्य त्रैलोक्यं निर्जित्य बहुशः सुरान् । महारणे कुमारेण निहतः पार्थ तारकः

अशा रीतीने त्रैलोक्य दाहून आणि देवांना वारंवार जिंकून, हे पार्थ, महायुद्धात तारकाचा कुमाराने (स्कंदाने) वध केला.

Verse 175

एतस्मिन्निहते दैत्ये प्रहर्षं विश्वमाययौ

तो दैत्य मारला गेल्यावर सर्व जगत् हर्षाने भरून गेले।

Verse 176

ववुर्वातास्तथा पुण्याः सुप्रभोभूद्दिवाकरः । जज्वलुश्चाग्नयः शांताः शांता दिग्जनितस्वनाः

पुण्य वारे वाहू लागले आणि दिवाकर अतिशय तेजाने उजळला। अग्नी शांतपणे स्थिर जळू लागले, आणि दिशांचा कोलाहलही निवून शांतता पसरली।

Verse 177

ततः पुनः स्कंदमाह प्रहृष्टः केशवोऽरिहा । स्कंदस्कंद महाबाहो बाणोनाम बलात्मजः

तेव्हा शत्रुनाशक केशव आनंदित होऊन पुन्हा स्कंदाला म्हणाला— “स्कंद, स्कंद, हे महाबाहो! ‘बाण’ नावाचा (दैत्य) आहे, तो बलाचा पुत्र आहे।”

Verse 178

क्रौंचपर्वतमादाय देवसंघान्प्रबाधते । सोऽधुना ते भयाद्वीर पलायित्वा नगं गतः । जहि तं पापसंकल्पं क्रौंचस्थं शक्तिवेगतः

क्रौंच पर्वताचा आश्रय घेऊन तो देवसमूहांना त्रास देतो. आता, हे वीरा, तुझ्या भयाने पळून तो त्याच पर्वतावर गेला आहे. क्रौंचात राहणाऱ्या त्या पापसंकल्पीला आपल्या शक्तीच्या वेगाने त्वरेने ठार कर.

Verse 179

ततः क्रौंचं महातेजा नानाव्यालविनादितम् । शक्त्या बिभेद बहुभिर्वृक्षैर्जीवैश्च संकुलम्

त्यानंतर महातेजस्वी स्कंदाने नानाविध वन्य प्राण्यांच्या गर्जनेने निनादणारा, असंख्य वृक्ष व जीवांनी भरलेला क्रौंच पर्वत आपल्या शक्तीने भेदून टाकला।

Verse 180

तत्र व्यालसहस्राणि दैत्यकोट्ययुतं तथा । ददाह बाणां च गिरं भित्त्वा शक्तिर्महारवा

तेथे महागर्जना करणाऱ्या महाशक्तीने पर्वत भेदून हजारो भयंकर व्याल आणि दैत्यांचे कोट्ययुत समूह दग्ध केले; तसेच गिरिदुर्गातील बाण व त्याचा किल्लाही भस्मसात केला।

Verse 181

अद्यापि छिद्रं तत्पार्थ क्रौंचस्य परिवर्तते

हे पार्थ! आजही क्रौंच पर्वतात शक्तीने केलेले ते छिद्र तसेच कायम आहे।

Verse 182

येन हंसाश्च क्रौंचाश्च मानसाय प्रयांति च । हत्वा बाणं महाशक्तिः पुनः स्कंदं समागता । प्रत्यायाति मनः साधोराहृतं प्रहितं तथा

त्याच मार्गाने हंस व क्रौंच पक्षी मानसा (मानसरोवर) कडे जातात। बाणाचा वध करून महाशक्ती पुन्हा स्कंदाकडे परत आली—जशी साधूचे मन पाठविलेले कार्य साधून पुन्हा परत येते।

Verse 183

ततो हरींद्रप्रमुखाः प्रतुष्टुवुर्ननृतुश्च रंभाप्रमुखा वरांगनाः । वाद्यानि सर्वाणि च वादयंतस्तं साधुसाध्वित्यमरा जगुर्भुशम्

मग हरि, इंद्र इत्यादी देवांनी त्याची स्तुती केली; रंभा इत्यादी अप्सरा नृत्य करू लागल्या। सर्व वाद्ये वाजू लागली आणि अमरांनी मोठ्याने गायिले—“साधु! साधु!”