Sarga 90

Verses 1-2

भरद्वाजाश्रमं दृष्ट्वा क्रोशादेव नरर्षभः ।बलं सर्वमवस्थाप्य जगाम सह मन्त्रिभिः ॥१॥पद्भ्यामेव हि धर्मज्ञो न्यस्तशस्त्रपरिच्छदः ।वसानो वाससी क्षौमे पुरोधाय पुरोधसम् ॥२॥

ഒരു ക്രോശ ദൂരത്തിൽ നിന്നു ഭരദ്വാജാശ്രമം കണ്ട ഭരതൻ—മനുഷ്യരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ—സകല സൈന്യത്തെയും അവിടെ നിർത്തി മന്ത്രിമാരോടുകൂടെ മുന്നോട്ട് പോയി. ധർമ്മജ്ഞനായ അവൻ ആയുധങ്ങളും രാജോപകരണങ്ങളും മാറ്റിവെച്ച്, സൂക്ഷ്മ ക്ഷൗമവസ്ത്രം ധരിച്ചു, പുരോഹിതനെ മുൻപിൽ നിർത്തി കാൽനടയായി മുന്നേറി.

Verse 3

तत स्सन्दर्शने तस्य भरद्वाजस्य राघवः ।मन्त्रिणस्तानवस्थाप्य जगामानुपुरोहितम् ॥३॥

അപ്പോൾ രഘുവംശജനായ ഭരതൻ, ഭാരദ്വാജാശ്രമം ദൃശ്യമാകുന്നിടത്ത് മന്ത്രിമാരെ നിർത്തി, കുലപുരോഹിതനെ അനുഗമിച്ച് മുന്നോട്ട് നടന്നു.

Verse 4

वसिष्ठमथ दृष्ट्वैव भरद्वाजो महातपाः ।सञ्चचाऽलासनात्तूर्णं शिष्यानर्घ्यमिति ब्रुवन् ॥४॥

വസിഷ്ഠനെ കണ്ട മഹാതപസ്വിയായ ഭാരദ്വാജൻ ഉടൻ ആസനത്തിൽ നിന്നുയർന്ന്, ശിഷ്യന്മാരോടു ‘അർഘ്യം കൊണ്ടുവരിക’ എന്നു പറഞ്ഞു.

Verse 5

समागम्य वसिष्ठेन भरतेनाभिवादितः ।अबुद्ध्यत महातेजास्सुतं दशरथस्य तम् ॥५॥

വസിഷ്ഠനോടു സമാഗമിച്ച് ഭരതന്റെ അഭിവാദ്യം സ്വീകരിച്ച മഹാതേജസ്വിയായ ഭാരദ്വാജൻ അവനെ ദശരഥപുത്രനെന്നു തിരിച്ചറിഞ്ഞു.

Verse 6

ताभ्यामर्घ्यं च पाद्यं च दत्वा पश्चात्फलानि च ।आनुपूर्व्याच्छ धर्मज्ञः पप्रच्छ कुशलं कुले ॥६॥

അവർക്കു അർഘ്യവും പാദ്യവും അർപ്പിച്ച്, പിന്നെ ഫലങ്ങളും നൽകി കഴിഞ്ഞപ്പോൾ, ധർമ്മജ്ഞനായ ഭാരദ്വാജൻ ക്രമമായി രാജകുലത്തിന്റെ ക്ഷേമം ചോദിച്ചു.

Verse 7

अयोध्यायां बले कोशे मित्रेष्वपि च मन्त्रिषु ।जानन् दशरथं वृत्तं न राजानमुदाहरत् ॥७॥

അയോധ്യയിലെ സൈന്യബലം, കോശം (ഭണ്ഡാരം), കൂടാതെ മിത്രരാജ്യങ്ങളും മന്ത്രിമാരും സംബന്ധിച്ചും അദ്ദേഹം ചോദിച്ചു; എന്നാൽ ദശരഥനോട് സംഭവിച്ച വൃത്താന്തം അറിഞ്ഞതിനാൽ രാജാവിനെപ്പറ്റി പരാമർശിച്ചില്ല.

Verse 8

वसिष्ठो भरतश्चैनं पप्रच्छतुरनामयम् ।शरीरेऽग्निषु वृक्षेषु शिष्येषु मृगपक्षिषु ॥८॥

വസിഷ്ഠനും ഭരതനും മാറിമാറി അദ്ദേഹത്തിന്റെ അനാമയം ചോദിച്ചു—ശരീരം, യജ്ഞാഗ്നികൾ, വൃക്ഷങ്ങൾ, ശിഷ്യർ, കൂടാതെ ആശ്രമത്തിലെ മൃഗപക്ഷികൾ എന്നിവയെക്കുറിച്ചും.

Verse 9

तथेति तत्प्रतिज्ञाय भरद्वाजो महातपाः ।भरतं प्रत्युवाचेदं राघवस्नेहबन्धनात् ॥९॥

“തഥാസ്തു” എന്നു വാഗ്ദാനം ചെയ്ത് മഹാതപസ്വിയായ ഭരദ്വാജൻ, രാഘവനോടുള്ള സ്നേഹബന്ധത്തിൽ ബന്ധിതനായി, ഭരതനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.

Verse 10

किमिहाऽगमने कार्यं तव राज्यं प्रशासतः ।एतदाचक्ष्व मे सर्वं न हि मे शुद्ध्यते मनः ॥१०॥

നീ രാജ്യം ഭരിക്കേണ്ട സമയത്ത് ഇവിടെ വരുന്നതിന്റെ കാര്യം എന്ത്? ഇതെല്ലാം എനിക്ക് വ്യക്തമാക്കുക; ഈ വിഷയത്തിൽ എന്റെ മനസ്സ് ശാന്തമാകുന്നില്ല.

Verses 11-13

सुषुवे यममित्रघ्नं कौसल्यानऽन्दवर्धनम् ।भ्रात्रा सह सभार्यो यश्चिरं प्रव्राजितो वनम् ॥११॥नियुक्तः स्त्रीनियुक्तेन पित्रा योऽसौ महायशाः ।वनवासी भवेतीह समाः किल चतुर्दश ॥१२॥कच्छिन्न तस्यापापस्य पापं कर्तुमिहेच्छसि ।अकण्टकं भोक्तुमना राज्यं तस्यानुजस्य च ॥१३॥

കൗസല്യയുടെ ആനന്ദം വർധിപ്പിക്കുന്ന, ശത്രുനാശകനായ രാമൻ ഭാര്യയോടും സഹോദരനോടും കൂടി ദീർഘകാലമായി വനത്തിലേക്ക് നാടുകടത്തപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. സ്ത്രീയുടെ പ്രേരണയിൽ പിതാവ് ആ മഹായശസ്സിനോട് ‘ഇവിടെ പതിനാലു വർഷം വനവാസിയായി ഇരിക്കണം’ എന്ന് കല്പിച്ചതായി കേൾക്കുന്നു. അങ്ങനെ, തടസ്സമില്ലാതെ രാജ്യം അനുഭവിക്കാനായി ആ പാപരഹിതനായ രാമനോടും അവന്റെ ഇളയ സഹോദരനോടും വിരോധമായി പാപം ചെയ്യാൻ നീ ഉദ്ദേശിക്കുന്നുവോ?

Verse 14

एवमुक्तो भरद्वाजं भरतः प्रत्युवाच ह ।पर्यश्रुनयनो दुःखाद्वाचा संसज्जमानया ॥१४॥

ഇങ്ങനെ അഭിസംബോധന ചെയ്യപ്പെട്ട ഭരതൻ ഭരദ്വാജ മുനിയോട് മറുപടി പറഞ്ഞു; ദുഃഖം മൂലം കണ്ണുകൾ കണ്ണുനീരാൽ നിറഞ്ഞിരുന്നു, സംസാരിക്കുമ്പോൾ വാക്കുകൾ ഇടറിക്കൊണ്ടിരുന്നു.

Verse 15

हतोऽस्मि यदि मामेवं भगवानपि मन्यते ।मत्तो न दोषमाशङ्के नैवं मामनुशास्तु हि ॥१५॥

ഭഗവാൻസമനായ ആദരണീയനായ നിങ്ങളും എന്നെ ഇങ്ങനെ കരുതുന്നുവെങ്കിൽ ഞാൻ നശിച്ചവനാണ്. എന്നിൽ കുറ്റം സംശയിക്കരുതേ; ഇങ്ങനെ എന്നെ ശാസിക്കരുത്.

Verse 16

न चैतदिष्टं माता मे यदवोचन्मदन्तरे ।नाहमेतेन तुष्टश्च न तद्वचनमाददे ॥१६॥

എന്റെ അഭാവത്തിൽ അമ്മ പറഞ്ഞത് എനിക്കിഷ്ടമല്ല. അതിൽ ഞാൻ തൃപ്തനല്ല; ആ വാക്കുകൾ ഞാൻ സ്വീകരിക്കുന്നില്ല.

Verse 17

अहं तु तं नरव्याघ्रमुपयातः प्रसादकः ।प्रतिनेतुमयोध्यां च पादौ तस्याभिवन्दितुम् ॥१७॥

ഞാൻ ആ നരവ്യാഘ്രനായ രാമന്റെ അടുക്കൽ പ്രസാദം തേടി വന്നിരിക്കുന്നു—അവന്റെ പാദങ്ങളിൽ വന്ദനം ചെയ്ത്, അവനെ അയോധ്യയിലേക്കു തിരിച്ചുകൊണ്ടുവരാൻ.

Verse 18

त्वं मामेवंगतं मत्वा प्रसादं कर्तुमर्हसि ।शंस मे भगवन्रामः क्व सम्प्रति महीपतिः ॥१८॥

എന്റെ ഈ അവസ്ഥ മനസ്സിലാക്കി നിങ്ങൾ കൃപ കാണിക്കണം. ഭഗവൻ, പറഞ്ഞുതരൂ—ഇപ്പോൾ ഭൂമിപതിയായ രാമൻ എവിടെയാണ്?

Verse 19

वशिष्ठादिभिः ऋत्विग्भिर्याचितो भगवांस्ततः ।उवाच तं भरद्वाजः प्रसादाद्भरतं वचः ॥१९॥

വസിഷ്ഠാദി ഋത്വിക്കുകൾ അപേക്ഷിച്ചതിനാൽ, പ്രസന്നനായ ഭഗവാൻ ഭാരദ്വാജമുനി അപ്പോൾ ഭരതനോടു ഈ വചനങ്ങൾ അരുളിച്ചെയ്തു.

Verse 20

त्वय्येतत्पुरुषव्याघ्र युक्तं राघववंशजे ।गुरुवृत्तिर्दमश्चैव साधूनामनुयायिता ॥२०॥

ഹേ പുരുഷവ്യാഘ്രാ, രാഘവവംശജനേ! നിനക്കു യുക്തമാകുന്നത് ഇതുതന്നെ—ഗുരുക്കന്മാരോടുള്ള യഥോചിതവൃത്തിയും, ദമം (ആത്മസംയമം)യും, സജ്ജനമാർഗ്ഗാനുഗമനവും.

Verse 21

जाने चैतन्मनस्थं ते दृढीकरणमस्त्विति ।अपृच्छं त्वां तथाऽत्यर्थं कीर्तिं समभिवर्धयन् ॥२१॥

“നിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ദൃഢമായി നിശ്ചയിച്ചിരിക്കുന്നതു ഞാൻ അറിയുന്നു; എങ്കിലും അത് കൂടുതൽ ദൃഢമാകുവാനും നിന്റെ സുകീർത്തി അത്യന്തം വർദ്ധിക്കുവാനും ഞാൻ നിന്നോട് ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചു.”

Verse 22

जाने च रामं धर्मज्ञं ससीतं सहलक्ष्मणम् ।असौ वसति ते भ्राता चित्रकूटे महागिरौ ॥२२॥

“ധർമ്മജ്ഞനായ രാമനെയും ഞാൻ അറിയുന്നു—സീതയും ലക്ഷ്മണനും കൂടെ. നിന്റെ ആ സഹോദരൻ മഹാഗിരിയായ ചിത്രകൂടപർവ്വതത്തിൽ വസിക്കുന്നു.”

Verse 23

श्वस्तु गन्तासि तं देशं वसाद्य सह मन्त्रिभिः ।एतन्मे कुरु सुप्राज्ञ कामं कामार्थकोविद ॥२३॥

നാളെ നീ ആ ദേശത്തേക്കു പോകുക; ഇന്ന് ഇവിടെ മന്ത്രിമാരോടുകൂടെ വസിക്ക. ഹേ അതിസുപ്രാജ്ഞ, ഇച്ഛയും ഹിതവും തിരിച്ചറിയുന്നതിൽ നിപുണനേ—എന്റെ ഈ അപേക്ഷ നിറവേറ്റുക.

Verse 24

ततस्तथेत्येवमुदारदर्शनः प्रतीतरूपो भरतोऽब्रवीद्वचः ।चकार बुद्धिं च तदा तदाश्रमे निशानिवासाय नराधिपाऽत्मजः ॥२४॥

അപ്പോൾ ഉദാരദർശനനായ ഭരതൻ പ്രസന്നമുഖത്തോടെ “തഥാസ്തു” എന്നു പറഞ്ഞു സമ്മതിച്ചു. തുടർന്ന് രാജപുത്രൻ ആ ആശ്രമത്തിൽ തന്നെ രാത്രിവാസം ചെയ്യാൻ നിശ്ചയിച്ചു.