Sarga 90
भरद्वाजाश्रमगमनम् (Bharata at Bharadvāja’s Hermitage)
अयोध्याकाण्ड
భరద్వాజాశ్రమం ఒక క్రోశ దూరంలో కనిపించగానే భరతుడు సమస్త సైన్యాన్ని అక్కడే ఆపించాడు. రాజచిహ్నాలు, ఆయుధాలు విడిచి, మంత్రులతో కలిసి పాదచారిగా ముందుకు సాగి, కులపురోహితుడు వశిష్ఠుణ్ణి ముందుగా నిలిపాడు—ధర్మాధికారానికి వినయం, బలప్రయోగం లేని ఉద్దేశం అని సూచిస్తూ. ముని భరద్వాజుడు తపస్వి విధానంతో వారిని స్వీకరించాడు—అర్ఘ్య, పాద్య, ఫలాదులతో సత్కరించి—అయోధ్య క్షేమం అడిగాడు; అయితే దశరథుని పేరు ప్రస్తావించలేదు, రాజు పరలోకగమనాన్ని తెలిసినట్టుగా. రామస్నేహంతో భరతుడి రాక కారణం అడిగి, భరతుడు నిర్విఘ్న రాజ్యార్థం వనవాసంలో ఉన్న రామలక్ష్మణులకు హాని చేయాలనుకుంటున్నాడేమో అనే అనుమానాన్ని కూడా వ్యక్తం చేశాడు. భరతుడు శోకంతో స్పందించి, తన अनुपస్థితిలో తల్లి చేసిన కార్యాన్ని తాను అంగీకరించనని చెప్పాడు. రామపాదాలను పూజించి, ఆయనను అయోధ్యకు తిరిగి రమ్మని ప్రార్థించడమే తన లక్ష్యమని వెల్లడించాడు. భరతుడి అంతర్భావాన్ని పరీక్షించి నిశ్చయించుకున్న ముని, అతని సంయమం మరియు గురుభక్తిని ప్రశంసించి, సీతా లక్ష్మణులతో రాముడు చిత్రకూటంలో ఉన్నాడని తెలిపి, ఆ రాత్రి ఆశ్రమంలో ఉండి మరునాడు బయలుదేరమని కోరాడు.
Shlokas
Verse 1
भरद्वाजाश्रमं दृष्ट्वा क्रोशादेव नरर्षभः।बलं सर्वमवस्थाप्य जगाम सह मन्त्रिभिः।।2.90.1।।पद्भ्यामेव हि धर्मज्ञो न्यस्तशस्त्रपरिच्छदः।वसानो वाससी क्षौमे पुरोधाय पुरोधसम्।।2.90.2।।
క్రోశ దూరం నుండే భరద్వాజాశ్రమాన్ని చూసిన నరశ్రేష్ఠుడు భరతుడు తన సమస్త సేనను అక్కడే నిలిపి, మంత్రులతో కలిసి ముందుకు వెళ్లాడు। ధర్మజ్ఞుడైన అతడు ఆయుధాలు రాజోపకరణాలు పక్కన పెట్టి, సన్నని క్షౌమవస్త్రాలు ధరించి, పురోహితుని ముందుంచి, పాదచారిగా ప్రవేశించాడు।
Verse 2
भरद्वाजाश्रमं दृष्ट्वा क्रोशादेव नरर्षभः।बलं सर्वमवस्थाप्य जगाम सह मन्त्रिभिः।।2.90.1।।पद्भ्यामेव हि धर्मज्ञो न्यस्तशस्त्रपरिच्छदः।वसानो वाससी क्षौमे पुरोधाय पुरोधसम्।।2.90.2।।
ధర్మజ్ఞుడైన శ్రీరాముడు పాదచారిగా ఒంటరిగా వెళ్లాడు; ఆయుధాలు, రాజసామగ్రి విడిచి, సరళమైన క్షౌమవస్త్రాలు ధరించి, పురోహితుని ముందుంచి ప్రయాణమయ్యాడు।
Verse 3
तत स्सन्दर्शने तस्य भरद्वाजस्य राघवः।मन्त्रिणस्तानवस्थाप्य जगामानुपुरोहितम्।।2.90.3।।
అనంతరం రఘువంశీయుడైన భరతుడు భరద్వాజాశ్రమ దర్శన పరిధిలో తన మంత్రులను నిలిపి, కులపురోహితుని అనుసరించి ముందుకు వెళ్లెను।
Verse 4
वसिष्ठमथ दृष्ट्वैव भरद्वाजो महातपाः।सञ्चचाऽलासनात्तूर्णं शिष्यानर्घ्यमिति ब्रुवन्।।2.90.4।।
వశిష్ఠుని చూచిన వెంటనే మహాతపస్వి భరద్వాజుడు తక్షణమే ఆసనమునుండి లేచి, శిష్యులను ఉద్దేశించి—“అర్ఘ్యము తెండీ” అని పలికెను।
Verse 5
समागम्य वसिष्ठेन भरतेनाभिवादितः।अबुद्ध्यत महातेजास्सुतं दशरथस्य तम्।।2.90.5।।
వశిష్ఠునితో సమాగమమై, భరతుని నమస్కారముచేత అభివాదింపబడిన మహాతేజస్వి భరద్వాజుడు అతనిని దశరథుని కుమారుడని గ్రహించెను।
Verse 6
ताभ्यामर्घ्यं च पाद्यं च दत्वा पश्चात्फलानि च।आनुपूर्व्याच्छ धर्मज्ञः पप्रच्छ कुशलं कुले।।2.90.6।।
వారిద్దరికీ విధివిధానంగా అర్ఘ్యమును, పాద్యమును సమర్పించి, అనంతరం ఫలములనూ అర్పించి, ధర్మజ్ఞుడైన భరద్వాజుడు క్రమంగా రాజకుల క్షేమసమాచారాన్ని అడిగెను।
Verse 7
अयोध्यायां बले कोशे मित्रेष्वपि च मन्त्रिषु।जानन् दशरथं वृत्तं न राजानमुदाहरत्।।2.90.7।।
అయోధ్యలోని సేనాబలం, ఖజానా, మిత్రులు మరియు మంత్రుల క్షేమాన్ని అడిగెను; దశరథునకు జరిగినది తెలిసికొని కూడా రాజుని ప్రస్తావించలేదు।
Verse 8
वसिष्ठो भरतश्चैनं पप्रच्छतुरनामयम्।शरीरेऽग्निषु वृक्षेषु शिष्येषु मृगपक्षिषु।।2.90.8।।
వసిష్ఠుడు మరియు భరతుడు ఆయన అనామయాన్ని అడిగిరి—శరీర ఆరోగ్యం, పవిత్ర అగ్నులు, వృక్షాలు, శిష్యులు, అలాగే ఆశ్రమంలోని మృగపక్షుల విషయములో।
Verse 9
तथेति तत्प्रतिज्ञाय भरद्वाजो महातपाः।भरतं प्रत्युवाचेदं राघवस्नेहबन्धनात्।।2.90.9।।
‘తథాస్తు’ అని వాగ్దానం చేసి, మహాతపస్వి భరద్వాజుడు—రాఘవస్నేహబంధంతో బద్ధుడై—భరతునితో ఈ మాటలు పలికాడు॥
Verse 10
किमिहाऽगमने कार्यं तव राज्यं प्रशासतः।एतदाचक्ष्व मे सर्वं न हि मे शुद्ध्यते मनः।।2.90.10।।
నీవు రాజ్యాన్ని పాలించవలసినవాడవై ఉండగా ఇక్కడికి రావడానికి కారణమేమిటి? ఈ సంగతులన్నీ నాకు స్పష్టంగా చెప్పు; ఈ విషయంలో నా మనస్సు శాంతించటం లేదు।
Verse 11
सुषुवे यममित्रघ्नं कौसल्यानऽन्दवर्धनम्।भ्रात्रा सह सभार्यो यश्चिरं प्रव्राजितो वनम्।।2.90.11।।नियुक्तः स्त्रीनियुक्तेन पित्रा योऽसौ महायशाः।वनवासी भवेतीह समाः किल चतुर्दश।।2.90.12।।कच्छिन्न तस्यापापस्य पापं कर्तुमिहेच्छसि।अकण्टकं भोक्तुमना राज्यं तस्यानुजस्य च।।2.90.13।।
కౌసల్యానందాన్ని పెంపొందించే, శత్రుహంతకుడైన శ్రీరాముడు భార్యా సహితుడై, అన్నదమ్ములతో కలిసి దీర్ఘకాలంగా వనానికి ప్రవాసితుడయ్యాడు। స్త్రీ ప్రేరణతో ఉన్న తండ్రి ఆ మహాయశస్విని—అని చెబుతారు—పద్నాలుగు సంవత్సరాలు వనవాసిగా ఉండమని నియమించాడు। మరి నీవు ఆ పాపరహితుడైన రామునికీ అతని అనుజునికీ విరోధంగా పాపం చేసి, నిర్బాధంగా రాజ్యాన్ని అనుభవించాలనుకుంటున్నావా?
Verse 12
सुषुवे यममित्रघ्नं कौसल्यानऽन्दवर्धनम्।भ्रात्रा सह सभार्यो यश्चिरं प्रव्राजितो वनम्।।2.90.11।।नियुक्तः स्त्रीनियुक्तेन पित्रा योऽसौ महायशाः।वनवासी भवेतीह समाः किल चतुर्दश।।2.90.12।।कच्छिन्न तस्यापापस्य पापं कर्तुमिहेच्छसि।अकण्टकं भोक्तुमना राज्यं तस्यानुजस्य च।।2.90.13।।
స్త్రీ ప్రేరణతో ఉన్న తండ్రి ఆ మహాయశస్వి శ్రీరామునికి—అని చెబుతారు—ఇక్కడ పద్నాలుగు సంవత్సరాలు వనవాసిగా ఉండమని ఆజ్ఞాపించాడు।
Verse 13
सुषुवे यममित्रघ्नं कौसल्यानऽन्दवर्धनम्।भ्रात्रा सह सभार्यो यश्चिरं प्रव्राजितो वनम्।।2.90.11।।नियुक्तः स्त्रीनियुक्तेन पित्रा योऽसौ महायशाः।वनवासी भवेतीह समाः किल चतुर्दश।।2.90.12।।कच्छिन्न तस्यापापस्य पापं कर्तुमिहेच्छसि।अकण्टकं भोक्तुमना राज्यं तस्यानुजस्य च।।2.90.13।।
నిర్బాధంగా రాజ్యాన్ని అనుభవించాలనే కోరికతో, ఆ పాపరహితుడైన రామునికీ అతని అనుజునికీ విరోధంగా పాపం చేయాలని నీవు అనుకోవడం లేదుకదా?
Verse 14
एवमुक्तो भरद्वाजं भरतः प्रत्युवाच ह।पर्यश्रुनयनो दुःखाद्वाचा संसज्जमानया।।2.90.14।।
ఇలా పలికిన తరువాత భరతుడు భరద్వాజ మహర్షికి ప్రత్యుత్తరం చెప్పెను. దుఃఖవశాత్తు అతని నేత్రాలు అశ్రుపూరితమై, పలుకులు తడబడుతూ వెలువడ్డాయి।
Verse 15
हतोऽस्मि यदि मामेवं भगवानपि मन्यते।मत्तो न दोषमाशङ्के नैवं मामनुशास्तु हि।2.90.15।।
భగవాన్, మీరు కూడా నన్ను ఇలానే భావిస్తే నేను నశించిపోయినవాడినే. నాలో దోషముందని అనుమానించకండి; ఈ విధంగా నన్ను గద్దించకండి।
Verse 16
न चैतदिष्टं माता मे यदवोचन्मदन्तरे।नाहमेतेन तुष्टश्च न तद्वचनमाददे।।2.90.16।।
నా లేనప్పుడు నా తల్లి పలికిన మాట నాకు ఇష్టమైనది కాదు. దానితో నేను తృప్తి చెందలేదు; ఆ వచనాన్ని నేను స్వీకరించను।
Verse 17
अहं तु तं नरव्याघ्रमुपयातः प्रसादकः।प्रतिनेतुमयोध्यां च पादौ तस्याभिवन्दितुम्।।2.90.17।।
నేను ఆ నరవ్యాఘ్రుని వద్దకు ప్రసాదం పొందుటకై వచ్చితిని—ఆయన పాదములకు నమస్కరించుటకును, ఆయనను అయోధ్యకు తిరిగి తీసికొనిపోవుటకును।
Verse 18
त्वं मामेवंगतं मत्वा प्रसादं कर्तुमर्हसि।शंस मे भगवन्रामः क्व सम्प्रति महीपतिः।।2.90.18।।
నా ఈ స్థితిని గమనించి మీరు అనుగ్రహించవలసినది. భగవాన్, చెప్పండి—ఇప్పుడు భూపతి రాముడు ఎక్కడ ఉన్నాడు?
Verse 19
वशिष्ठादिभिः ऋत्विग्भिर्याचितो भगवांस्ततः।उवाच तं भरद्वाजः प्रसादाद्भरतं वचः।2.90.19।।
వశిష్ఠాది ఋత్వికుల ప్రార్థనచేత అప్పుడు భగవద్రూపుడైన మహర్షి భరద్వాజుడు ప్రసన్నుడై భరతునితో ఈ వచనములు పలికెను।
Verse 20
त्वय्येतत्पुरुषव्याघ्र युक्तं राघववंशजे।गुरुवृत्तिर्दमश्चैव साधूनामनुयायिता।।2.90.20।।
హే పురుషవ్యాఘ్రా, రాఘవవంశజా! ఇది నీకే తగినది—గురువుల పట్ల యథోచిత వృత్తి, దమము (ఆత్మసంయమము), మరియు సాధుజనుల మార్గానుసరణ।
Verse 21
जाने चैतन्मनस्थं ते दृढीकरणमस्त्विति।अपृच्छं त्वां तथाऽत्यर्थं कीर्तिं समभिवर्धयन्।।2.90.21।।
“ఇది నీ మనస్సులో స్థిరమై ఉన్నదని నాకు తెలుసు; అయినా అది మరింత దృఢపడుటకును, నీ సత్కీర్తి అత్యంతంగా వృద్ధి చెందుటకును, నేను నిన్ను విశేషంగా ప్రశ్నించితిని।”
Verse 22
जाने च रामं धर्मज्ञं ससीतं सहलक्ष्मणम्।असौ वसति ते भ्राता चित्रकूटे महागिरौ।।2.90.22।।
“ధర్మజ్ఞుడైన రాముని నేను తెలుసుకొనియున్నాను—సీతా లక్ష్మణులతో కూడ. నీ ఆ అన్న మహాగిరియైన చిత్రకూటమున నివసించుచున్నాడు।”
Verse 23
श्वस्तु गन्तासि तं देशं वसाद्य सह मन्त्रिभिः।एतन्मे कुरु सुप्राज्ञ कामं कामार्थकोविद।।2.90.23।।
రేపు నీవు ఆ దేశానికి వెళ్తావు; ఈ రోజు మంత్రులతో కలిసి ఇక్కడే నివసించు. ఓ పరమప్రాజ్ఞా, కామార్థవివేకంలో నిపుణుడా, నా ఈ కోరికను నెరవేర్చు॥
Verse 24
ततस्तथेत्येवमुदारदर्शनः प्रतीतरूपो भरतोऽब्रवीद्वचः।चकार बुद्धिं च तदा तदाश्रमे निशानिवासाय नराधिपाऽत्मजः।।2.90.24।।
అప్పుడు ఉదారదృష్టి, ప్రసన్నముఖుడైన భరతుడు ‘తథాస్తు’ అని సమ్మతించాడు. అనంతరం రాజకుమారుడు ఆ ఆశ్రమంలోనే రాత్రి నివసించాలని నిర్ణయించాడు॥
Frequently Asked Questions
The chapter frames a legitimacy test: Bharadvāja suspects Bharata’s arrival may conceal an ambition to enjoy the kingdom “without obstacles,” potentially by harming the exiled Rāma and Lakṣmaṇa; Bharata must publicly demonstrate non-violence, humility, and transparent intent.
Dharma is verified not only by lineage or claims but by observable conduct—restraint, reverence to preceptors, and willingness to submit motives to scrutiny; the sage’s probing becomes a method of moral clarification and reputational stabilization.
Bharadvāja’s āśrama functions as a ritual checkpoint where arghya–pādya hospitality is observed, and Citrakūṭa is identified as Rāma’s current residence—anchoring the narrative’s movement from Ayodhyā’s court to the forest geography.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.