Adhyaya 108

श्रीरामांनी शंभू (शिव) यांना विचारले—भस्माची उत्पत्ती कशी, त्याचे माहात्म्य काय, आणि भस्म धारण व दान केल्याने कोणते पुण्य मिळते? शिवांनी उत्तर देताना सृष्टीचे तत्त्व सांगितले की त्रिगुण हेच जगत्-प्रवृत्तीचे आधार आहेत; गुणांच्या कार्यानुसार ब्रह्मा–विष्णू–महेश्वर प्रकट होतात, पण शिवाच्या ज्ञानशक्तीशिवाय ते गुणांना स्थिर ठेवू शकत नाहीत—म्हणून भस्म हे शिवतत्त्वाशी निगडित परम पावन आहे। यानंतर भस्मनिर्मितीची विधी येते—गोमय व गोमूत्र यांना विशिष्ट मंत्रांनी संस्कारित करून अग्निहोम करावा; इच्छेनुसार हा होम अनेक दिवस करता येतो। मग मंत्रोच्चाराने भस्म ग्रहण करून गंगाजल/दूध व सुगंधी द्रव्ये मिसळण्याचा पर्याय सांगितला आहे। साधक पञ्चब्रह्म-मंत्र (ईशान, तत्पुरुष, अघोर, वाम, सद्योजात) यांनी न्यासवत् संस्कार करून “नमः शिवाय” म्हणत त्रिपुंड्र धारण करतो; यामुळे शुद्धी होते आणि हा उपदेश वक्ता-श्रोता दोघांचेही पाप नष्ट करणारा म्हणून स्तुत्य आहे।