Adhyaya 8

Verse 1

शेष उवाच । वात्स्यायनमुनिश्रेष्ठ कथा पापप्रणाशिनी । ब्रह्मण्यदेवदेवस्य सर्वधर्मैकरक्षितुः

शेष म्हणाला—हे मुनिश्रेष्ठ वात्स्यायन! ही कथा पापनाशिनी आहे; ही देवदेव, ब्रह्मण्यदेव आणि सर्व धर्माचा एकमेव रक्षक यांची आहे।

Verse 2

राजानं मूर्च्छितं दृष्ट्वा कुंभजन्मा तपोनिधिः । शनैःशनैः करेणाशु पस्पर्शाश्रु जगाद च

राजा मूर्च्छित झालेला पाहून, कुंभजन्मा तपोनिधी मुनीने हळूहळू हाताने तत्क्षणी त्याला स्पर्श केला; आणि अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी तो बोलू लागला।

Verse 3

भो रामाश्वसिहि क्षिप्रं किमर्थमवसीदसि । भवान्दैत्यकुलच्छेत्ता महाविष्णुः सनातनः

हे राम, शीघ्र धीर धरा—कशासाठी तू विषादात बुडतोस? तू दैत्यकुलाचा संहारक, सनातन महाविष्णूच आहेस।

Verse 4

भूतं भव्यं भवच्चैव जगत्स्थास्नु चरिष्णु च । त्वदृते नास्ति संचारी किमर्थमिह मूर्च्छितः

भूत, भविष्य आणि वर्तमान—हे जगही, स्थावर व जंगम—तुझ्यावाचून काहीच चालत नाही. मग तू इथे कशामुळे मूर्च्छित पडलास?

Verse 5

श्रुत्वा वाक्यं महाराजः कुंभजन्मसमीरितम् । उत्तस्थौ विगलन्नेत्र बाष्पपूरितसन्मुखः

कुंभजन्माने उच्चारलेले वचन ऐकून महाराज उठून उभा राहिला; डोळ्यांतून अश्रू वाहत होते आणि मुख अश्रूंनी भरले होते।

Verse 6

उवाच दीनदीनं च विस्पष्टाक्षरविस्तरम् । त्रपाभर नमन्मूर्तिर्ब्रह्मद्रोहपराङ्मुखः

तो अत्यंत दीन भावाने, स्पष्ट अक्षरांत विस्तृत वचन बोलला; लज्जेच्या भाराने देह वाकलेला, नमस्कार करीत तो ब्राह्मण-द्रोहापासून पराङ्मुख झाला।

Verse 7

श्रीराम उवाच । अहो मे पश्यता ज्ञानं विमूढस्य दुरात्मनः । यद्ब्राह्मणकुले रूढं हतवान्कामलोलुपः

श्रीराम म्हणाले—अहो! ज्ञान असूनही मी, मोहग्रस्त व दुष्टचित्त, कामलोलुप होऊन ब्राह्मणकुलात जन्मलेल्या एका जनाचा वध केला।

Verse 8

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे रघनाथस्यागस्त्योपदेशोनामाष्टमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीपद्मपुराणातील पाताळखंडात, शेष व वात्स्यायन यांच्या संवादात, रघुनाथाच्या राम-अश्वमेधप्रसंगात ‘रघुनाथास अगस्त्याचा उपदेश’ नावाचा आठवा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 9

इक्ष्वाकूणां कुले जातु ब्राह्मणो न दुरुक्तिभाक् । ईदृशं कुर्वता कर्म मयैतत्सुकलंकितम्

इक्ष्वाकुकुलात ब्राह्मण कधीही कटुवचन बोलणारा नसावा। असे कर्म करून मी या कुलास/गृहास मोठा कलंक लावला आहे।

Verse 10

ये ब्राह्मणास्तु पूजार्हा दानसम्मानभोजनैः । ते मया निहता विप्राः शरसंघातसंहितैः

दान, सन्मान व अतिथिभोजनाने जे ब्राह्मण पूज्य होते—तेच पूजनीय विप्र मी बाणांच्या वर्षावाने ठार केले।

Verse 11

कांल्लोकान्नु गमिष्यामि कुंभीपाकोऽपि दुःसहः । न तादृशं तीर्थमस्ति यन्मां पावयितुं क्षमम्

मी आता कोणत्या लोकांना जाऊ? कुंभीपाक नरकही असह्य आहे। मला पावन करण्यास समर्थ असे कोणतेही तीर्थ नाही।

Verse 12

न यज्ञो न तपो दानं न वा चैव व्रतादिकम् । यत्तु वै ब्राह्मणद्रोग्धुर्ममपावनतारकम्

ना यज्ञ, ना तप, ना दान, ना व्रत इत्यादी—काहीही मला पावन करू शकत नाही; कारण ब्राह्मणद्रोहाचा अपराधच माझ्या अपावनतेचे चिन्ह ठरला आहे।

Verse 13

यैः कोपितं ब्रह्मकुलं नरैर्निरयगामिभिः । ते नरा बहुशो दुःखं भोक्ष्यंति निरयं गताः

ज्या नरकगामी नरांनी ब्राह्मणकुलास क्रोधित केले, ते नरकास जाऊन पुन्हा पुन्हा दुःख भोगतील।

Verse 14

वेदा मूलं तु धर्माणां वर्णाश्रमविवेकिनाम् । तन्मूलं ब्राह्मणकुलं सर्ववेदैकशाखिनः

वर्णाश्रमधर्माचा योग्य विवेक करणाऱ्यांसाठी वेद हेच धर्माचे मूळ आहेत; आणि त्या वैदिक धर्माचे मूळ ब्राह्मणकुल आहे—जे वेदाच्या एका शाखेत निष्ठावंत आहेत।

Verse 15

मूलच्छेत्तुर्ममौद्धत्यात्को लोकोनु भविष्यति । किमद्यकरणीयं वै येन मे हि शिवं भवेत्

माझ्या उद्धट अहंकारामुळे मी मुळावरच घाव घातला—आता माझी कोणती गती होईल? आज मी काय करावे, ज्याने मला खरोखर शिवकृपा व कल्याण लाभेल?

Verse 16

शेष उवाच । विलपंतं भृशं रामं राजेंद्रं रघुपुंगवम् । मायामनुष्यवपुषं कुंभजन्माब्रवीद्वचः

शेष म्हणाला—रघुकुलश्रेष्ठ, राजाधिराज राम अत्यंत विलाप करीत असता, मायेमुळे मनुष्यरूप धारण केलेल्या त्या प्रभूस कुंभजन्मा (अगस्त्य) मुनिने वचन सांगितले।

Verse 17

अगस्त्य उवाच । मा विषादं महाधीर कुरु राजन्महामते । न ते ब्राह्मणहत्या स्याद्दुष्टानां नाशमिच्छतः

अगस्त्य म्हणाले—हे महाधीर, हे महामती राजन्, विषाद करू नकोस. दुष्टांचा नाश इच्छिणाऱ्या तुला ब्राह्मणहत्येचा दोष लागणार नाही।

Verse 18

त्वं पुराणः पुमान्साक्षादीश्वरः प्रकृतेः परः । कर्ता हर्ताऽविता साक्षी निर्गुणः स्वेच्छया गुणी

आपणच आदिपुरुष, साक्षात् परमेश्वर, प्रकृतीपलीकडील आहात। आपणच सृष्टीकर्ता, संहारकर्ता, रक्षक व साक्षी; निर्गुण असूनही स्वेच्छेने सगुणरूपाने प्रकट होता।

Verse 19

सुरापो ब्रह्महत्याकृत्स्वर्णस्तेयी महाघकृत् । सर्वे त्वन्नामवादेन पूताः शीघ्रं भवंति हि

मद्यपी, ब्राह्मणहंता, सुवर्णचोर व महापापी—हे सर्वही तुमचे नाम उच्चारताच लवकरच पवित्र होतात।

Verse 20

इयं देवी जनकजा महाविद्या महामते । यस्याः स्मरणमात्रेण मुक्ता यास्यंति सद्गतिम्

हे महामते! ही देवी—जनकनंदिनी—महाविद्या आहे. तिचे केवळ स्मरण केले तरी मुक्तजन परम सद्गतीस पोहोचतात।

Verse 21

रावणोऽपि न वै दैत्यो वैकुंठे तव सेवकः । ऋषीणां शापतोऽवाप्तो दैत्यत्वं दनुजांतक

हे दनुजांतक! रावण खरेतर दैत्य नव्हता; वैकुंठात तो तुमचा सेवक होता. ऋषींच्या शापामुळे त्याला दैत्यत्व प्राप्त झाले।

Verse 22

तस्यानुग्रहकर्ता त्वं न तु हंता द्विजन्मनः । एवं संचिंत्य मा भूयो निजं शोचितुमर्हसि

त्या द्विजाबद्दल तुम्ही अनुग्रहकर्ता आहात, हंता नव्हे. असे चिंतन करून पुन्हा स्वतःबद्दल शोक करणे योग्य नाही।

Verse 23

इति श्रुत्वा ततो वाक्यं रामः परपुरंजयः । उवाच मधुरं वाक्यं गद्गदस्वरभाषितम्

ते वचन ऐकून परपुरंजय श्रीराम भावविवश गद्गद स्वराने मधुर वचन बोलले।

Verse 24

श्रीराम उवाच । पातकं द्विविधं प्रोक्तं ज्ञाताज्ञातविभेदतः । ज्ञातं यद्बुद्धिपूर्वं हि अज्ञातं तद्विवर्जितम्

श्रीराम म्हणाले—पातक दोन प्रकारचे सांगितले आहे: जाणून केलेले व अजाणतेपणी झालेले। जे बुद्धिपूर्वक, हेतुपूर्वक केले ते ‘ज्ञात’; जे अज्ञानाने झाले ते वेगळे।

Verse 25

बुद्धिपूर्वं कृतं कर्म भोगेनैव विनश्यति । नश्येदनुशयादन्यदिदं शास्त्रविनिश्चितम्

बुद्धिपूर्वक केलेले कर्म फळभोगानेच क्षीण होते. परंतु दुसरे कर्म पश्चात्तापाने नष्ट होते—हा शास्त्रनिश्चय आहे.

Verse 26

कुर्वतो बुद्धिपूर्वं मे ब्रह्महत्यां सुनिंदिताम् । न मे दुःखापनोदाय साधुवादः सुसंमतः

मी बुद्धिपूर्वक अत्यंत निंद्य अशी ब्रह्महत्या केली आहे; म्हणून माझे दुःख दूर करण्यासाठी स्तुतिवचन मला योग्य साधन वाटत नाही.

Verse 27

प्रब्रूहि तादृशं मह्यं यादृशं पापदाहकम् । व्रतं दानं मखं किंचित्तीर्थमाराधनं महत्

मला असे साधन सांगावे जे पाप दग्ध करील—व्रत असो, दान असो, काही यज्ञ असो किंवा महान तीर्थाची आराधना असो.

Verse 28

येन मे विमला कीर्तिर्लोकान्वै पावयिष्यति । पापाचाराप्तकालुष्यान्ब्रह्महत्याहतप्रभान्

ज्यायोगे माझी निर्मळ कीर्ती निश्चयाने लोकांना पावन करील—पापाचाराने कलुषित व ब्रह्महत्येच्या पापाने ज्यांची प्रभा नष्ट झाली आहे, अशांनाही।

Verse 29

शेष उवाच । इत्युक्तवंतं तं रामं जगाद स तपोनिधिः । सुरासुरनमन्मौलि मणिनीराजितांघ्रिकम्

शेष म्हणाला—अशा रीतीने रामाला संबोधून तो तपोनिधी बोलला; ज्याच्या मस्तकाला देव-असुर दोघेही नमस्कार करतात आणि ज्याचे चरण मणीप्रभेने उजळलेले आहेत।

Verse 30

शृणु राम महावीर लोकानुग्रहकारक । विप्रहत्यापनोदाय तव यद्वचनं ब्रुवे

ऐक, हे राम—महावीर, लोकांवर कृपा करणारा। ब्राह्मणहत्येचे पाप दूर करण्यासाठी तू जे वचन बोलावे, ते मी सांगतो।

Verse 31

सर्वं स पापं तरति योऽश्वमेधं यजेत वै । तस्मात्त्वं यज विश्वात्मन्वाजिमेधेन शोभिना

जो निश्चयाने अश्वमेध यज्ञ करतो तो सर्व पापांवर तरतो. म्हणून, हे विश्वात्मन्, तू शोभायमान वाजिमेध (अश्वयज्ञ) कर।

Verse 32

सप्ततंतुर्महीभर्त्रा त्वया साध्यो मनीषिणा । महासमृद्धियुक्तेन महाबलसुशालिना

हे मनीषी! महासमृद्धी, महाबळ आणि सुशील आचरणाने युक्त तू, भूमिपतीसाठी ‘सप्ततंतु’ (सात-तंतु विधान) साध्य करण्यास समर्थ आहेस।

Verse 33

स वाजिमेधो विप्राणां हत्यायाः पापनोदनः । कृतवान्यं महाराजो दिलीपस्तव पूर्वजः

ब्राह्मणवधातून उत्पन्न पाप नष्ट करणारा तो अश्वमेध यज्ञ तुझा पूर्वज महाराज दिलीप यांनी केला होता।

Verse 34

शतक्रतुः शतं कृत्वा क्रतूनां पुरुषर्षभः । पदमापामरावत्यां देवदैत्यसुसेवितम्

पुरुषांतील श्रेष्ठ असा शतक्रतु इंद्राने शंभर यज्ञ करून अमरावतीत देव-दैत्यांनी सेविलेलं पूज्य पद प्राप्त केलं।

Verse 35

मनुश्च सगरो राजा मरुत्तो नहुषात्मजः । एते ते पूर्वजाः सर्वे यज्ञं कृत्वा पदं गताः

मनु, राजा सगर आणि नहुषपुत्र मरुत्त—हे सर्व तुझे पूर्वज; यज्ञ करून त्यांनी परम पद प्राप्त केलं।

Verse 36

तस्मात्त्वं कुरु राजेंद्र समर्थोऽसि समंततः । भ्रातरो लोकपालाभा वर्तंते तव भावुकाः

म्हणून, हे राजेंद्र, तू कार्य कर—तू सर्व बाजूंनी समर्थ आहेस। तुझे भाऊ लोकपालांसारखे, तुझ्याविषयी भक्तिभावाने वर्ततात।

Verse 37

इत्युक्तमाकर्ण्य मुनेः स भाग्यवान् रघूत्तमो ब्राह्मणघातभीतः । पप्रच्छ यागे सुमतिं चिकीर्षन्विधिं पुरावित्परिगीयमानः

मुनींचे वचन ऐकून तो भाग्यवान रघुकुलश्रेष्ठ, ब्राह्मणवधाच्या पापास भयभीत होऊन, यज्ञ करावयास इच्छित, प्राचीन ऋषींनी गायिलेल्या विधीविषयी सुमतीला विचारू लागला।