Adhyaya 12
Account of Kāmākṣā (Bhavānī) at Āhicchatrā
या अध्यायात रामाच्या अश्वमेधयज्ञाच्या पार्श्वभूमीवर युद्धमोहीम व यज्ञरक्षणाची तयारी वर्णिली आहे. मंगलाशीर्वाद, स्मरण-पूजन आणि रक्षणार्थ शस्त्र-कवच धारण करून विजय हा धर्म, मान आणि देवकृपा यांवर अवलंबून आहे असे प्रतिपादिले आहे। शत्रुघ्न मंत्री व सैन्यासह आहिच्छत्रा नगरीत प्रवेश करतो. रम्य नगर-वनांचे दर्शन घेताना त्याला तेजस्वी मंदिर दिसते. तो सुमतीला विचारतो; तेव्हा सुमती सांगतो की हे कामाक्षा/भवानीचे परम धाम असून ती चार पुरुषार्थ—धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष—देणारी सर्वपूज्य देवी आहे। पुढे राजा सुमदाची पूर्वकथा येते—अत्यंत दुःखाने व्याकुळ होऊन त्याने हेमकूटावर घोर तप केले. त्या तपामुळे इंद्र भयभीत होऊन विघ्न घालण्यासाठी वसंतासह कामदेव व अप्सरांना पाठवतो; संयम आणि प्रलोभन यांचा शाश्वत संघर्ष येथे उभा राहतो।
Shlokas
Verse 1
शेष उवाच । इत्युक्तवंतं स्वपतिं वीक्ष्य प्रेम्णा सुनिर्भरम् । प्रत्युवाच हसंतीव किंचिद्गद्गदभाषिणी
शेष म्हणाला—अशा रीतीने बोललेल्या आपल्या पतीकडे प्रेमाने भरून पाहून, ती जणू हसत, किंचित् गद्गद स्वराने उत्तर देऊ लागली।
Verse 2
नाथ ते विजयोभूयात्सर्वत्र रणमंडले । शत्रुघ्नाज्ञा प्रकर्तव्या हयरक्षा यथा भवेत्
नाथ, रणांगणात सर्वत्र तुमचाच विजय होवो। शत्रुघ्नाची आज्ञा यथाविधि पाळली जावी, जेणेकरून घोड्यांची रक्षा नीट होईल।
Verse 3
स्मरणीया हि सर्वत्र सेविका त्वत्पदानुगा । कदापि मानसं नाथ त्वत्तो नान्यत्र गच्छति
तुमच्या पावलांवर चालणारी सेविका सर्वत्र स्मरणीय आहे. नाथ, तिचे मन कधीही तुमच्यापासून दूर जाऊन अन्यत्र जात नाही।
Verse 4
परमायोधने कांत स्मर्तव्याहं न जातुचित् । सत्यां मयि तव स्वांते युद्धे विजयसंशयः
कांत, अत्यंत घोर युद्धातही मला कधीही विसरू नकोस. मी तुझ्या अंतःकरणात खरोखर वसत असेन, तर युद्धातील विजयाबद्दल संशय उरणार नाही।
Verse 5
पद्मनेत्र तथा कार्यमूर्मिलाद्या यथा मम । हास्यं नैव प्रकुर्वंति मां वीक्ष्य करताडनैः
पद्मनेत्रा, माझ्या म्हणण्यानुसार कार्य करावे. उर्मिला व इतरांनी मला पाहून अजिबात हसू नये, तसेच उपहासाने टाळ्या वाजवू नयेत।
Verse 6
इयं पत्नी महाभीरोः संग्रामे प्रपलायितुः । कातरा यर्हि युद्ध्यंति शूराणां समयः कुतः
ही त्या ‘महावीराची’ पत्नी आहे, जो रणांगणातून पळून गेला. जेव्हा भित्रेच युद्ध करतात, तेव्हा खऱ्या शूरांचा मर्यादा-धर्म कुठे राहील?
Verse 7
इत्येवं न हसंत्युच्चैर्यथा मे देवरांगनाः । तथा कार्यं महाबाहो रामस्य हयरक्षणे
अशी व्यवस्था कर की माझ्या देवरांगना अशा रीतीने मोठ्याने हसू नयेत. म्हणून, हे महाबाहो, रामाच्या अश्वरक्षणात तसेच आचरण कर.
Verse 8
योद्धा त्वमादौ सर्वत्र परे ये तव पृष्ठतः । धनुष्टंकारबधिराः क्रियंतां बलिनः परे
तू सर्वत्र अग्रभागी योद्धा हो; आणि जे इतर तुझ्या पाठीमागे आहेत, त्या बलवान वीरांना धनुष्याच्या टंकाराने बहिरे केले जावोत.
Verse 9
तवप्रोद्यत्करांभोज करवालभिया बलम् । परेषां भवतात्क्षिप्रमन्योन्य भयव्याकुलम्
तुझ्या कमलहस्ताने उचललेल्या तलवारीच्या भयाने शत्रूंचे बळ लवकरच परस्पर भयाने व्याकुळ होवो.
Verse 10
कुलं महदलं कार्यं परान्विजयता त्वया । गच्छ स्वामिन्महाबाहो तव श्रेयो भवत्विह
शत्रूंवर विजय मिळवून तुला आपल्या कुलाचा महान आधार उभा करायचा आहे. जा, स्वामिन्, हे महाबाहो—इथे तुझे कल्याण होवो.
Verse 11
इदं धनुर्गृहाणाशु महद्गुणविभूषितम् । यस्य गर्जितमाकर्ण्य वैरिवृंदं भयातुरम्
हे धनुष्य त्वरित धारण कर—ते महान गुणांनी विभूषित आहे. त्याचा गर्जननाद ऐकताच शत्रूंचे समूह भयाने व्याकुळ होतात.
Verse 12
इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे कामाक्षो । पाख्यानं नाम द्वादशोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीपद्मपुराणातील पाताळखंडात, शेष-वात्स्यायन संवादात, रामाच्या अश्वमेधप्रसंगात ‘कामाक्षोपाख्यान’ नावाचा बारावा अध्याय समाप्त झाला.
Verse 13
कवचं त्विदमाधेहि शरीरे कामसुंदरे । वज्रप्रभा महादीप्ति हतसंतमसंदृढम्
हे कामसुंदरी, हे कवच आपल्या शरीरी धारण कर. ते वज्रासारखे प्रभामय, महातेजाने दीप्त आणि दृढपणे अंधकार नाश करणारे आहे.
Verse 14
शिरस्त्राणं निजोत्तंसे कुरु कांत मनोरमम् । इमेव तंसे विशदे मणिरत्नविभूषिते
कांत व मनोहर शिरस्त्राण आपले उत्तंस-आभूषण कर. तो उत्तंस निर्मळ, उज्ज्वल आणि मणी-रत्नांनी विभूषित असो.
Verse 15
इति सुविमलवाचं वीरपुत्रीं प्रपश्यन् । नयनकमलदृष्ट्या वीक्षमाणस्तंदंगम् । अधिगतपरिमोदो भारतिः शत्रुजेता । रणकरणसमर्थस्तां जगादातिधीरः
अशा प्रकारे अतिशय निर्मळ वाणी असलेल्या वीरकन्येला पाहून, कमलनयनांच्या दृष्टीने तिचे अंग न्याहाळीत, शत्रुजयी भारती आनंदाने परिपूर्ण होऊन, रणकलेत समर्थ, अतिधीर होऊन तिला म्हणाला.
Verse 16
पुष्कल उवाच । कांते यत्त्वं वदसि मां तथा सर्वं चराम्यहम् । वीरपत्नी भवेत्कीर्तिस्तव कांतिमतीप्सिता
पुष्कल म्हणाला—हे कान्ते! तू मला जे सांगशील ते सर्व मी यथावत् सर्व प्रकारे करीन। वीरपत्नीप्रमाणे उज्ज्वल व इच्छित अशी तुझी कीर्ती निश्चयाने प्रकट होईल।
Verse 17
इति कांतिमतीदत्तं कवचं मुकुटं वरम् । धनुर्महेषुधीखड्गं सर्वं जग्राह वीर्यवान्
अशा रीतीने कान्तिमतीने दिलेले कवच व उत्तम मुकुट, तसेच धनुष्य, महान् तूणीर आणि खड्ग—हे सर्व त्या वीर्यवानाने स्वीकारले।
Verse 18
परिधाय च तत्सर्वं बहुशो भासमन्वितः । शुशुभेऽतीव सुभटः सर्वशस्त्रास्त्रकोविदः
ते सर्व परिधान करून, अनेक प्रकारच्या तेजाने युक्त असा तो सुभट अत्यंत शोभून दिसला—सर्व शस्त्रास्त्रांत निपुण।
Verse 19
तमस्त्रशस्त्रशोभाढ्यं वीरमालाविभूषितम् । कुंकुमागुरुकस्तूरी चंदनादिकचर्चितम्
तो अस्त्र-शस्त्रांच्या शोभेने समृद्ध, वीरमाळेने विभूषित, आणि कुंकुम, अगरु, कस्तुरी, चंदन इत्यादी सुगंधी द्रव्यांनी चर्चित होता।
Verse 20
नानाकुसुममालाभिराजानुपरिशोभितम् । नीराजयामास मुहुस्तत्र कांतिमती सती
नानाविध पुष्पमाळांनी शोभलेल्या त्या राजाचे तेथे सती कान्तिमतीने वारंवार नीराजन केले।
Verse 21
नीराजयित्वा बहुशः किरंती मौक्तिकैर्मुहुः । गलदश्रुचलन्नेत्रा परिरेभे पतिं निजम्
तिने त्यांचे वारंवार नीराजन केले आणि पुन्हा पुन्हा मोती उधळले। अश्रू वाहत, डोळे थरथरत तिने आपल्या पतीला घट्ट आलिंगन दिले।
Verse 22
दृढं सपरिरभ्यैतां चिरमाश्वासयत्तदा । वीरपत्नि कांतिमति विरहं मा कृथा मम
तेव्हा त्याने तिला घट्ट मिठीत घेऊन बराच वेळ धीर दिला—“हे तेजस्विनी कान्तिमती, वीरपत्नी! माझ्या विरहाचे दुःख करू नकोस।”
Verse 23
एष गच्छामि सविधे तव भामे पतिव्रते । इत्युक्त्वा तां निजां पत्नीं रथमारुरुहे वरम्
“हे प्रिये, पतिव्रते! मी आता तुझ्या सान्निध्यात जात आहे।” असे म्हणून त्याने आपल्या पत्नीला सांगितले आणि श्रेष्ठ रथावर आरूढ झाला।
Verse 24
तं प्रयांतं पतिं श्रेष्ठं नयनैर्निमिषोज्झितैः । विलोकयामास तदा पतिव्रतपरायणा
तेव्हा पतिव्रतधर्मात पूर्णतः तल्लीन असलेली ती, पापणीही न लवता, निघून जाणाऱ्या आपल्या श्रेष्ठ पतीकडे एकटक पाहत राहिली।
Verse 25
स ययौ जनकं द्रष्टुं जननीं प्रेमविह्वलाम् । गत्वा पितरमंबां च ववंदे शिरसा मुदा
तो वडिलांना भेटण्यासाठी आणि प्रेमाने व्याकुळ झालेल्या आईकडे गेला. तेथे पोहोचून त्याने आनंदाने वडील व आई—दोघांनाही मस्तक झुकवून वंदन केले।
Verse 26
माता पुत्रं परिष्वज्य स्वांकमारोपयत्तदा । मुंचंती बाष्पनिचयं स्वस्त्यस्त्विति जगाद सा
तेव्हा मातेने पुत्राला कवेत घेऊन मांडीवर बसविले; अश्रुधारा वाहत म्हणाली—“तुझे कल्याण होवो।”
Verse 27
पितरं प्राह भरतं रामो यज्ञकरः परः । पालनीयो लक्ष्मणेन भवद्भिश्च महात्मभिः
यज्ञकर्मात परम असलेल्या श्रीरामांनी पित्याला भरताविषयी सांगितले—“लक्ष्मणाने आणि तुमच्यासारख्या महात्म्यांनी याचे रक्षण व पालन करावे।”
Verse 28
आज्ञप्तोऽसौ जनन्या च पित्रा हृषितया गिरा । ययौ शत्रुघ्नकटकं महावीरविभूषितम्
माता-पित्यांच्या हर्षयुक्त वचनांनी आज्ञापित होऊन तो महावीरांनी विभूषित शत्रुघ्नाच्या छावणीकडे गेला।
Verse 29
रथिभिः पत्तिभिर्वीरैः सदश्वैः सादिभिर्वृतः । ययौ मुदा रघूत्तंस महायज्ञहयाग्रणीः
रथी, पायदळ वीर, उत्तम अश्व आणि सेवकांनी वेढलेला रघुकुलशिरोमणी, महायज्ञ अश्वमेधाचा अग्रणी होऊन आनंदाने निघाला।
Verse 30
गच्छन्पांचालदेशांश्च कुरूंश्चैवोत्तरान्कुरून् । दशार्णाञ्छ्रीविशालांश्च सर्वशोभासमन्वितः
पुढे जाताना तो पाञ्चालदेश, कुरुदेश, उत्तरकुरु, दशार्णप्रदेश आणि श्रीसमृद्ध विशालानगरीतून गेला—सर्वत्र विविध शोभेने नटलेला।
Verse 31
तत्र तत्रोपशृण्वानो रघुवीरयशोऽखिलम् । रावणासुरघातेन भक्तरक्षाविधायकम्
तो जिथे तिथे तो रघुवीराचे अखंड यश ऐकत राहिला—रावणासुराचा वध करून ते भक्तांचे रक्षण करणारे झाले।
Verse 32
पुनश्च हयमेधादि कार्यमारभ्य पावनम् । यशो वितन्वन्भुवने लोकान्रामोऽविता भयात्
पुन्हा अश्वमेधादी पावन कर्म आरंभ करून, जगात यश पसरवीत श्रीरामांनी लोकांचे भयापासून रक्षण केले।
Verse 33
तेभ्यस्तुष्टो ददौ हारान्रत्नानि विविधानि च । महाधनानि वासांसि शत्रुघ्नः प्रवरो महान्
त्यांच्यावर संतुष्ट होऊन महान् श्रेष्ठ शत्रुघ्नाने त्यांना हार, विविध रत्ने, प्रचंड धन आणि वस्त्रे दिली।
Verse 34
सुमतिर्नाम तेजस्वी सर्वविद्याविशारदः । रघुनाथस्य सचिवः शत्रुघ्नानुचरो वरः
सुमती नावाचा एक तेजस्वी पुरुष होता, जो सर्व विद्यांत पारंगत होता; तो रघुनाथाचा सचिव आणि शत्रुघ्नाचा श्रेष्ठ अनुचर होता।
Verse 35
ययौ तेन महावीरो ग्रामाञ्जनपदान्बहून् । रघुनाथप्रतापेन न कोपि हृतवान्हयम्
त्याच्यासह महावीर अनेक गावे व जनपदे फिरला; रघुनाथांच्या प्रतापामुळे कोणीही घोडा चोरू शकला नाही।
Verse 36
देशाधिपाये बहवो महाबलपराक्रमाः । हस्त्यश्वरथपादात चतुरंगसमन्विताः
देशाचे अनेक महाबली व पराक्रमी अधिपती तेथे उपस्थित होते; हत्ती, घोडे, रथ व पायदळ अशा चतुरंगिणी सेनेने युक्त होते।
Verse 37
संपदो बहुशो नीत्वा मुक्तामाणिक्यसंयुताः । शत्रुघ्नं हयरक्षार्थमागतं प्रणता मुहुः
मोती व माणिक्यांनी अलंकृत अशी अनेक संपत्ती घेऊन ते, घोड्यांच्या रक्षणासाठी आलेल्या शत्रुघ्नाला वारंवार नमस्कार करू लागले।
Verse 38
इदं राज्यं धनं सर्वं सपुत्रपशुबांधवम् । रामचंद्रस्य सर्वं हि न मदीयं रघूद्वह
हे राज्य आणि सर्व धन—पुत्र, पशु व बांधवांसह—हे सर्व श्रीरामचंद्रांचेच आहे; हे रघुकुलश्रेष्ठा, हे माझे नाही।
Verse 39
एवं तदुक्तमाकर्ण्य शत्रुघ्नः परवीरहा । आज्ञां स्वां तत्र संज्ञाप्य ययौ तैः सहितः पथि
असे वचन ऐकून परवीरहा शत्रुघ्नाने तेथे आपली आज्ञा जाहीर केली आणि त्यांच्या सहित मार्गस्थ झाला।
Verse 40
एवं क्रमेण संप्राप्तः शत्रुघ्नो हयसंयुतः । अहिच्छत्रां पुरीं ब्रह्मन्नानाजनसमाकुलाम्
अशा रीतीने क्रमाने घोड्यावर आरूढ शत्रुघ्न, हे ब्राह्मणा, नानाविध जनांनी गजबजलेल्या अहिच्छत्रा नगरीस पोहोचला।
Verse 41
ब्रह्मद्विजसमाकीर्णां नानारत्नविभूषिताम् । सौवर्णैः स्फाटिकैर्हर्म्यैर्गोपुरैः समलंकृताम्
ते नगर ब्राह्मण व द्विजांनी गजबजलेले, नानाविध रत्नांनी विभूषित, आणि सुवर्ण व स्फटिकमय प्रासाद तसेच उंच गोपुरांनी अलंकृत होते।
Verse 42
यत्र रंभा तिरस्कारकारिण्यः कमलाननाः । दृश्यंते सर्वहर्म्येषु ललना लीलयान्विताः
जिथे कमलमुखी ललना—ज्या रंभेलाही लाजवतील अशा—प्रत्येक प्रासादात लीलामय शोभेसह दिसत होत्या।
Verse 43
यत्र स्वाचारललिताः सर्वभोगैकभोगिनः । धनदानुचरायद्वत्तथा लीलासमन्विताः
तेथील लोक स्वआचरणात ललित, सर्व भोगांचा उपभोग घेणारे; कुबेर (धनद) यांच्या अनुचरांप्रमाणे लीलामय वैभवाने युक्त होते।
Verse 44
यत्र वीरा धनुर्हस्ताःशरसंधानकोविदाः । कुर्वंति तत्र राजानं सुहृष्टं सुमदाभिधम्
जिथे धनुष्य हातात धारण केलेले वीर बाण संधानात कुशल होते, तेथे त्यांनी प्रसन्नचित्त राजाला ‘सुमद’ या नावाने प्रसिद्ध केले।
Verse 45
एवंविधं ददर्शासौ नगरं दूरतः प्रभुः । पार्श्वे तस्य पुरश्रेष्ठमुद्यानं शोभयान्वितम्
अशा प्रकारचे नगर प्रभूंनी दूरूनच पाहिले; आणि त्या श्रेष्ठ नगराच्या बाजूस शोभायुक्त असे रम्य उद्यानही होते।
Verse 46
पुन्नागैर्नागचंपैश्च तिलकैर्देवदारुभिः । अशोकैः पाटलैश्चूतैर्मंदारैःकोविदारकैः
ते वन पुन्नाग, नागचंपा, तिलक व देवदारू; तसेच अशोक, पाटल, आंबा, मंदार व कोविदार वृक्षांनी शोभून दिसत होते।
Verse 47
आम्रजंबुकदंबैश्च प्रियालपनसैस्तथा । शालैस्तालैस्तमालैश्च मल्लिकाजातियूथिभिः
ते वन आंबा, जांभूळ व कदंब; तसेच प्रियाल व पनस; शाल, ताल व तमाल; आणि मल्लिका, जाती व यूथीच्या गुच्छांनी भरलेले होते।
Verse 48
नीपैः कदंबैर्बकुलैश्चंपकैर्मदनादिभिः । शोभितं सददर्शाथशत्रुघ्नःपरवीरहा
नीप, कदंब, बकुळ, चंपक व मदनादी वृक्षांनी शोभलेले ते वन पराक्रमी शत्रुवीरसंहारक शत्रुघ्नाने तत्क्षणी पाहिले।
Verse 49
हयोगतस्तद्वनमध्यदेशे । तमालतालादि सुशोभिते वै । ययौ ततः पृष्ठत एव वीरो । धनुर्धरैः सेवितपादपद्मः
मग तो तो वीर घोड्यावर आरूढ होऊन तमाल-तालादी वृक्षांनी सुशोभित त्या वनाच्या मध्यभागी गेला; आणि धनुर्धर मागून चालत त्याच्या पदपद्मांची सेवा करीत होते।
Verse 50
ददर्श त रचितं देवायतनमद्भुतम् । इंद्रनीलैश्च वैडूर्यैस्तथा मारकतैरपि
त्याने तेथे रचलेले एक अद्भुत देवालय पाहिले, जे इंद्रनील, वैडूर्य तसेच मरकत मण्यांनीही विभूषित होते।
Verse 51
शोभितं सुरसेवार्हं कैलासप्रस्थसन्निभम् । जातरूपमयैः स्तंभैःशोभितं सद्मनां वरम्
ते सदन अत्यंत शोभिवंत होते, देवसेवे योग्य, कैलासाच्या उंच प्रस्थासारखे; सुवर्णमय स्तंभांनी अलंकृत, प्रासादांतील श्रेष्ठ असे ते भवन होते.
Verse 52
दृष्ट्वातद्रघुनाथस्य भ्राता देवालयं वरम् । पप्रच्छ सुमतिं स्वीयं मंत्रिणं वदतांवरम्
रघुनाथाचे ते उत्तम देवालय पाहून, त्यांच्या भावाने वाणीमध्ये श्रेष्ठ अशा आपल्या मंत्री सुमतीला प्रश्न विचारला.
Verse 53
शत्रुघ्न उवाच । वदामात्य वरेदं किं कस्यदेवस्य केतनम् । का देवता पूज्यतेऽत्र कस्य हेतोः स्थितानघ
शत्रुघ्न म्हणाला—हे श्रेष्ठ अमात्य, सांग; हे काय आहे? हे कोणत्या देवाचे धाम आहे? येथे कोणत्या देवतेची पूजा होते? आणि हे निष्पाप, तू कोणत्या कारणाने येथे थांबला आहेस?
Verse 54
एवमाकर्ण्य यथावदिहसर्वशः
अशा रीतीने येथे सर्व काही यथाविधी आणि पूर्णपणे ऐकून, त्याने त्याचा अर्थ नीट समजून घेतला.
Verse 55
कामाक्षायाः परं स्थानं विद्धि विश्वैकशर्मदम् । यस्या दर्शनमात्रेण सर्वसिद्धिः प्रजापते
कामाक्षेचे परम स्थान जाण—जे संपूर्ण विश्वाला अद्वितीय कल्याण देणारे आहे; हे प्रजापते, ज्यांच्या केवळ दर्शनानेच सर्व सिद्धी प्राप्त होतात.
Verse 56
देवासुरास्तु यां स्तुत्वा नत्वा प्राप्ताखिलां श्रियम् । धर्मार्थकाममोक्षाणां दात्री भक्तानुकंपिनी
जिची स्तुती करून व तिला नमस्कार करून देव-दानवांनीही सर्व प्रकारची श्री-समृद्धी प्राप्त केली. ती धर्म, अर्थ, काम व मोक्ष देणारी, भक्तांवर कृपा करणारी आहे.
Verse 57
याचिता सुमदेनात्राहिच्छत्रा पतिना पुरा । स्थिता करोति सकलं भक्तानां दुःखहारिणी
पूर्वी याच ठिकाणी तिच्या पती सुमदाने आहिच्छत्रा देवीची याचना केली होती. ती येथे स्थिर राहून भक्तांचे दुःख हरते आणि सर्व कार्य सिद्ध करते.
Verse 58
तां नमस्कुरु शत्रुघ्न सर्ववीर शिरोमणे । नत्वाशु सिद्धिं प्राप्नोषि ससुरासुरदुर्ल्लभाम्
हे शत्रुघ्न, सर्व वीरांचा शिरोमणी! तिला नमस्कार कर. नमस्कार केल्यास तू लवकरच अशी सिद्धी प्राप्त करशील जी देव-दानवांनाही दुर्लभ आहे.
Verse 59
इति श्रुत्वाथ तद्वाक्यं शत्रुघ्नः शत्रुतापनः । पप्रच्छ सकलां वार्तां भवान्याः पुरुषर्षभः
ते वचन ऐकून शत्रुतापन, पुरुषश्रेष्ठ शत्रुघ्नाने भवानीविषयी सर्व वृत्तांत विचारला.
Verse 60
शत्रुघ्न उवाच । कोऽहिच्छत्रापती राजा सुमदः किं तपः कृतम् । येनेयं सर्वलोकानां माता तुष्टात्र संस्थिता
शत्रुघ्न म्हणाला— ‘आहिच्छत्राचा राजा सुमद कोण आहे? त्याने कोणते तप केले, ज्यामुळे सर्वलोकांची माता प्रसन्न होऊन येथे वास करू लागली?’
Verse 61
वद सर्वं महामात्य नानार्थपरिबृंहितम् । यथावत्त्वं हि जानासि तस्माद्वद महामते
हे महामात्य! नानार्थांनी विस्तारलेले सर्व वृत्तांत सांगा. तुम्ही ते यथार्थ जाणता; म्हणून, हे महामते, बोला.
Verse 62
सुमतिरुवाच । हेमकूटो गिरिः पूतः सर्वदेवोपशोभितः । तत्रास्ति तीर्थं विमलमृषिवृंदसुसेवितम्
सुमती म्हणाली—हेमकूट पर्वत पवित्र असून सर्व देवांनी सुशोभित आहे. तेथे एक निर्मळ तीर्थ आहे, जे ऋषिवृंदांनी श्रद्धेने सेविलेले आहे.
Verse 63
सुमदो हि तपस्तेपे हतमातृपितृप्रजः । अरिभिः सर्वसामंतैर्जगाम तपसे हि तम्
सुमदाने तप केले, कारण त्याची माता, पिता व प्रजा मारली गेली होती. सर्व सामंत शत्रू झाले होते; म्हणून तो तपासाठी तेथे निघून गेला.
Verse 64
वर्षाणि त्रीणि सपदा त्वेकेन मनसा स्मरन् । जगतां मातरं दध्यौ नासाग्रस्तिमितेक्षणः
तीन वर्षे तो एकचित्ताने स्मरण करीत, स्थिर पावलांनी राहिला. नासाग्रावर अचल दृष्टी ठेवून त्याने जगन्मातेचे ध्यान केले.
Verse 65
वर्षाणि त्रीणि शुष्काणां पर्णानां भक्षणं चरन् । चकार परमुग्रं स तपः परमदुश्चरम्
तीन वर्षे तो फक्त सुक्या पानांचे भक्षण करीत राहिला. त्याने अत्यंत उग्र, परम दुश्चर असे तप आचरले.
Verse 66
अब्दानि त्रीणि सलिले शीतकाले ममज्ज सः । ग्रीष्मे चचार पंचाग्नीन्प्रावृट्सु जलदोन्मुखः
शीतकाळात तो तीन वर्षे पाण्यात निमग्न राहिला। ग्रीष्मात पंचाग्नि-तप केले आणि पावसाळ्यात मेघांसमोर उभा राहिला।
Verse 67
त्रीणि वर्षाणि पवनं संरुध्य स्वांतगोचरम् । भवानीं संस्मरन्धीरो न च किंचन पश्यति
तीन वर्षे प्राणवायू आवरून तो अंतःकरणात स्थिर केला; धीर पुरुष भवानीचे स्मरण करीत राहिला, आणि त्याला दुसरे काहीच दिसेना।
Verse 68
वर्षे तु द्वादशेऽतीते दृष्ट्वैतत्परमं तपः । विभाव्य मनसातीव शक्रः पस्पर्ध तं भयात्
बारा वर्षे पूर्ण झाल्यावर हे परम तप पाहून शक्र (इंद्र) मनात फार विचार करू लागला; भयामुळे तो त्याच्याशी स्पर्धा करण्यास उद्यत झाला।
Verse 69
आदिदेश सकामं तु परिवारपरीवृतम् । अप्सरोभिः सुसंयुक्तं ब्रह्मेंद्रादिजयोद्यतम्
मग त्याने कामदेवाला आज्ञा दिली—परिवाराने वेढलेला, अप्सरांनी सुयुक्त, आणि ब्रह्मा-इंद्रादींवरही जय मिळविण्यास उद्यत।
Verse 70
गच्छ कामसखे मह्यं प्रियमाचर मोहन । सुमदस्य तपोविघ्नं समाचर यथा भवेत्
जा, हे कामसखे! हे मोहन! माझे प्रिय कार्य कर—असा उपाय कर की सुमदाचे तप विघ्नित होईल।
Verse 71
इति श्रुत्वा महद्वाक्यं तुरासाहः स्वयंप्रभुः । उवाच विश्वविजये प्रौढगर्वो रघूद्वह
हे रघुवंशश्रेष्ठा, हे महावचन ऐकून स्वयंप्रभु व तेजस्वी तुरासाह विश्वविजयाच्या इच्छेने प्रौढ गर्वाने बोलू लागला।
Verse 72
काम उवाच । स्वामिन्कोऽसौ हि सुमदः किं तपः स्वल्पकं पुनः । ब्रह्मादीनां तपोभंगं करोम्यस्य तु का कथा
काम म्हणाला—स्वामी, हा ‘सुमद’ कोण आणि त्याचे तप तरी कितीसे अल्प! मी तर ब्रह्मा आदिंचेही तप भंग करतो; मग याची काय कथा?
Verse 73
मद्बाणबलनिर्भिन्नश्चंद्रस्तारां गतः पुरा । त्वमप्यहल्यां गतवान्विश्वामित्रस्तु मेनिकाम्
माझ्या बाणाच्या बळाने विद्ध होऊन चंद्र पूर्वी ताराकडे गेला. तूही अहल्येकडे गेलास, आणि विश्वामित्र तर मेनिकेकडे गेला.
Verse 74
चिंतां मा कुरु देवेंद्र सेवके मयि संस्थिते । एष गच्छामि सुमदं देवान्पालय मारिष
हे देवेन्द्र, माझ्यासारखा सेवक असताना चिंता करू नकोस. मी जाऊन सुमदाला वश करतो; तू देवांचे रक्षण कर, हे पूज्य।
Verse 75
एवमुक्त्वा कामदेवो हेमकूटं गिरिं ययौ । वसंतेन युतः सख्या तथैवाप्सरसांगणैः
असे बोलून कामदेव हेमकूट पर्वताकडे गेला. त्याच्यासोबत मित्र वसंत आणि तसेच अप्सरांचे समूह होते.
Verse 76
वसंतस्तत्र सकलान्वृक्षान्पुष्पफलैर्युतान् । कोकिलान्षट्पदश्रेण्या घुष्टानाशु चकार ह
तेथे वसंताने क्षणात सर्व वृक्षांना पुष्प-फळांनी समृद्ध केले आणि कोकिळांचे कूजन व मधुमक्षिकांच्या गुंजारवत्या थव्यांनी आकाश तत्काळ भरून टाकले।
Verse 77
वायुः सुशीतलो वाति दक्षिणां दिशमाश्रितः । कृतमालासरित्तीर लवंगकुसुमान्वितः
दक्षिण दिशेकडून आलेला अतिशय शीतल वारा वाहतो; तो कृतमाला नदीच्या तीरावरील लवंगकुसुमांचा सुगंध घेऊन येतो।
Verse 78
एवंविधे वने वृत्ते रंभानामाप्सरोवरा । सखीभिः संवृता तत्र जगाम सुमदांतिकम्
अशा प्रकारे त्या वनात सर्व घडून गेल्यावर, श्रेष्ठ अप्सरा रंभा सखींनी वेढलेली तेथे सुमदेच्या जवळ गेली।
Verse 79
तत्रारभत गानं सा किन्नरस्वरशोभना । मृदंगपणवानेकवाद्यभेदविशारदा
तेथे तिने गान आरंभिले; तिचा स्वर किन्नरांसारखा मनोहर होता, आणि मृदंग, पणव इत्यादी अनेक वाद्यांच्या भेद-प्रभेदांत ती निपुण होती।
Verse 80
तद्गानमाकर्ण्य नराधिपोऽसौ । वसंतमालोक्य मनोहरं च । तथान्यपुष्टारटितं मनोरमं । चकार चक्षुः परिवर्तनं बुधः
ते गान ऐकून तो नराधिप, मनोहर वसंत व पुष्ट जीवांचा रम्य कलरव पाहून, विवेकी होऊन आपली दृष्टी दुसरीकडे वळवितो (संयम करतो)।
Verse 81
तं प्रबुद्धं नृपं वीक्ष्य कामः पुष्पायुधस्त्वरन् । चकार सत्वरं सज्यं धनुस्तत्पृष्ठतोऽनघ
तो राजा पूर्ण जागृत झाला आहे असे पाहून, पुष्पायुध कामाने, हे निष्पाप, त्याच्या पाठीमागून त्वरितच धनुष्य सज्ज करून घेतले।
Verse 82
एकाप्सरास्तत्र नृपस्य पादयोः । संवाहनं नर्तितनेत्रपल्लवा । चकार चान्या तु कटाक्षमोक्षणं । चकार काचिद्भृशमंगचेष्टितम्
तेथे एका अप्सरेने राजाच्या पायांचे संवाहन केले; तिचे नेत्र कोमल भावांनी नृत्य करीत होते. दुसरीने कटाक्ष टाकले, आणि आणखी एकीने अंगांची तीव्र, भावपूर्ण चेष्टा केली।
Verse 83
अप्सरोभिस्तथाकीर्णः कामविह्वलमानसः । चिंतयामास मतिमाञ्जितेंद्रियशिरोमणिः
अप्सरांनी सर्व बाजूंनी वेढलेला, कामाने व्याकुळ मनाचा तो बुद्धिमान—जितेंद्रियांतील शिरोमणी—विचार करू लागला।
Verse 84
एता मे तपसो विघ्नकारिण्योऽप्सरसां वराः । शक्रेण प्रेषिताः सर्वाः करिष्यंति यथातथम्
या श्रेष्ठ अप्सरा माझ्या तपस्येला विघ्न आणणाऱ्या आहेत। या सर्व शक्राने (इंद्राने) पाठविल्या असून, जसे तसे उपाय करून तसाच प्रयत्न करतील।
Verse 85
इति संचिंत्य सुतपास्ता उवाच वरांगनाः । का यूयं कुत्र संस्थाः किं भवतीनां चिकीर्षितम्
असे विचार करून सुतपास्ता त्या श्रेष्ठ स्त्रियांना म्हणाला—“तुम्ही कोण? कुठे राहता? आणि तुमचा हेतू काय आहे?”
Verse 86
अत्यद्भुतं जातमहो यद्भवत्योऽक्षिगोचराः । यास्तपोभिः सुदुष्प्राप्यास्ता मे तपस आगताः
अहो, अत्यंत अद्भुत घडले—ज्या देव्या नेत्रांना अगोचर आणि तपानेही अत्यंत दुर्मिळ, त्या माझ्या तपाच्या फलाने स्वतःच माझ्यापाशी आल्या।