Anuvaka 6
इंद्र-स्तुती ही समृद्धी व संरक्षण यांची लितुर्गी आहे: सोमरसाने उन्मत्त झालेल्या इंद्राला अजेय विजेता म्हणून आवाहन करून, आवाहन करणाऱ्या समूहाला वाज (स्पर्धांतील पारितोषिक-विजय), धन आणि सुरक्षितता देण्याची याचना केली जाते. उपविषय: (1) दैवी शक्ती व यज्ञ-प्रभावकारिता जागवणारा सोम, (2) रणे/समर्ये अशा स्पर्धांत वाज व विजय हे धार्मिक ध्येय, (3) राजसत्ता व किल्ले फोडणारी ‘पुरंदर’ शक्ती हे संरक्षणात्मक प्रतिमान, (4) स्तोम/उक्थ/गीर यांना ‘प्रक्षेपित’ शक्ती मानून देवतेला अनुग्रहासाठी प्रवृत्त करणारे साधन म्हणून पाहणे.
Suktas in Anuvaka 6
Sukta 51
AV 20.51 हे ऋग्वैदिक परंपरेतून आलेले लघु त्रिष्टुभ् इंद्र-स्तुतीसूक्त आहे; स्तोत्रालाच कार्यकारी साधन मानून, स्तुतीद्वारे समृद्धी जागृत केली जाते आणि इंद्राची “सुंदर दाने” गायक व सोमपिळणाऱ्यांकडे आकृष्ट होतात. इंद्र मघवान म्हणून स्तुतिकर्त्यांना जणू “हजारपटीने” प्रतिदान देणारा, तसेच सोमाने प्रसन्न झाल्यावर उदार यजमानांमध्ये त्याची शस्त्रे व पराक्रम वाढविणारा अजेय रक्षक म्हणून वर्णिला आहे.
Sukta 52
AV 20.52 हे ऋग्वेदीय सोम-लितुर्गीतील लघु त्रिष्टुभ् इंद्रसूक्त आहे. यात गायक मंडळी शिस्तबद्ध रीतीने बसून उपस्थित असतात त्या ठिकाणी—सोम गाळण्याच्या पवित्राच्या प्रवाहाच्या निर्गमाजवळ—इंद्राची ठोस सन्निधी प्रस्थापित करण्यावर भर आहे. वृत्रहन् इंद्राला यज्ञात “घरी” येण्याचे आवाहन करून, पिळलेला सोम पिण्यास सांगितले आहे आणि शीघ्र विजय-पुरस्कार व गो-धन देण्याची याचना केली आहे. बर्हिस्, पवित्र, स्तोतृ-मंडळ (वर्तुळ) अशी योग्य यज्ञरचना समृद्धी व संरक्षण यांच्याशी जोडली आहे.
Sukta 53
हे संक्षिप्त त्रिष्टुभ् स्तोत्र सोमरसाने उन्मत्त झालेल्या इंद्राला—अप्रतिहत, दुर्गभेदक शक्ती म्हणून—आवाहन करते. एकदा हाक दिल्यावर त्याला कोणी थांबवू शकत नाही किंवा विलंब लावू शकत नाही. सोमपानाच्या वेळी इंद्राची युद्धतत्परता आणि त्याची अडवता न येणारी भ्रमंती स्मरून, हे सूक्त अडथळे फोडण्याचे प्रतिमान ठरते: “दुर्गे” फोडणारी तीच शक्ती पठणकर्त्याच्या यश, संरक्षण आणि विजयास आड येणारे विघ्न-प्रतिबंध भेदून टाकण्यासाठी वळवली जाते.
Sukta 54
AV 20.54 ही ऋग्वेदीय परंपरेतील संक्षिप्त इंद्र-स्तुती आहे. ती इंद्राला आदर्श विजयी राजा म्हणून—सार्वभौमत्वासाठी आणि सर्व स्पर्धांत विजयासाठी जन्मलेला—असे दृढपणे प्रस्थापित करते. सामूहिक स्तुती व सोम-परिमाणाच्या आधारे ती ‘इंद्राला निनादित’ करते, ज्यामुळे स्तोत्र त्याच्या कानापर्यंत पोहोचून यजमानासाठी ओज (वीर्य), समूती (एकत्रित साहाय्य), आणि शत्रुबलांवर प्रभुत्व म्हणून परत यावे, अशी कामना करते.
Sukta 55
AV 20.55 ही ऋग्वेदातून घेतलेली लघु इंद्र-स्तोत्ररचना असून अथर्ववेदातील पौष्टिक हेतूसाठी वापरली जाते: ती वज्रधारी इंद्राला अजेय रक्षक म्हणून वारंवार हाक मारते—धन व यशासाठी सर्व मार्ग शुभ करणारा. शत्रु शक्ती (असुर/पणी) यांच्याकडून ‘स्वर्गप्रकाश सहाय्ये’ दूर करून ती स्तुती करणाऱ्या यजमानाकडे व त्याच्या यज्ञसहकाऱ्यांकडे वळवावीत, अशी प्रार्थना करते. तसेच गाई, घोडे आणि हिस्सा यांचा अविनाशी वाटा साठवणाऱ्याकडे नव्हे, तर दाता/यजमानाकडेच दृढ करावा, अशी विनंती करते.
Sukta 56
AV 20.56 हे ऋग्वेदीय इंद्र-स्तोत्रसामग्रीचे याज्ञिक पुनर्वापर आहे. पिळलेल्या सोमरसाने इंद्राला प्रहर्षित करून यजमानासाठी बल, संरक्षण, गो-संपत्ती आणि विपुल मौल्यवान धन प्राप्त व्हावे हा याचा हेतू आहे. या सूक्तात इंद्राला—अल्प साधनांनाही वाढवून समृद्धी करणारा—असा वारंवार मांडले आहे; तो दोन्ही हातांनी संपत्ती “धरावी” आणि ती यज्ञपोषक/यजमानाच्या जवळ आणावी, असे त्याला उद्युक्त केले आहे.
Sukta 57
AV 20.57 हे ऋग्वेदीय पाठपरंपरेतून घेतलेले इंद्रस्तवन असून, अथर्ववैदिक संदर्भात ते रक्षण व समृद्धी देणाऱ्या जप/पाठ म्हणून पुनर्नियोजित झाले आहे. जवळून व दूरून इंद्राला आवाहन करून यजमानासमोर उभे राहावे अशी विनंती केली आहे; मागून येणारे पाप/अपशकुन दूर ठेवावे आणि पुढे शुभमंगल स्थापन करावे अशी प्रार्थना आहे. तसेच त्वरित, पशुधनसमृद्ध लाभ आणि विजय देण्याचा आग्रह धरला आहे.
Sukta 58
AV 20.58 हे ऋग्वेदातून घेतलेले संक्षिप्त स्तुतिगीत आहे. यात सूर्य/आदित्याच्या प्रत्यक्ष, सत्यधारक ऋत-व्यवस्थेच्या शक्तीशी आणि इंद्राच्या उपकारी सार्वभौमत्वाशी समृद्धी व सामाजिक स्थैर्य जोडलेले आहे. धन व दाने ही दैवी देखरेखीखाली योग्य रीतीने वाटली जाणारी “भागे” (भाग) म्हणून मांडली आहेत. तसेच सूर्य/आदित्याची अपार महिमा (महिमा) ही अपोत्रोपायक रक्षकशक्ती ठरून दुर्बलता, अंधार/अस्पष्टता आणि वैरभाव दूर करते, असे प्रतिपादन केले आहे.
Sukta 59
हे ऋग्वेदातून आलेले अथर्ववैदिक सूक्त स्तुतीला क्रियाशील शक्ती म्हणून “प्रारंभ” करते: मधुर, वेगवान स्तोम रथांसारखे उंचावून धन व विजयाचे पारितोषिक जिंकतात. पुढे ते यश इंद्राच्या संरक्षणाखाली ठेवते—विजेत्याचा न्याय्य वाटा दृढ करते, वैरभावी प्रतिस्पर्ध्यांना निष्फळ करते, आणि यज्ञकर्मात अडथळे ओलांडण्यासाठी अविच्छिन्न, सुस्थापित मंत्राची प्रतिष्ठा करते.
Sukta 60
ही लहान इंद्र-स्तुती वारंवार “एव हि” (‘असेच खरेच’) म्हणत इंद्राचा स्थिर वीरस्वभाव—विजयी, अढळ आणि उद्दिष्टपूर्तीकर्ता—असा ठामपणे प्रतिपादित करते. दात्यासाठी पिकलेल्या फांदीसारखी परिपक्व होणारी त्याची “सूनृता” (सत्य-मधुर/शुभ वाणी) यामुळे इंद्राला विश्वासार्ह दाता म्हणून स्तुतून, यजमान/आश्रयदात्याचे संकल्प बळ, संपत्ती आणि यश यांत “राध्य” (निश्चित साध्य) व्हावेत, हा याचा हेतू आहे.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.