Anuvaka 6
ઇન્દ્ર-સ્તુતિ સમૃદ્ધિ અને રક્ષણની લિતુર્ગી રૂપે છે: સોમથી ઉત્સાહિત ઇન્દ્રને અપ્રતિરોધ્ય વિજેતા તરીકે આહ્વાન કરી, આહ્વાન કરનાર સમૂહને વાજ (સ્પર્ધામાં ઇનામરૂપ વિજય), ધન અને સુરક્ષા આપવા પ્રાર્થના થાય છે. ઉપથીમો: (1) દૈવી શક્તિ અને યજ્ઞની કાર્યક્ષમતાને પ્રેરિત કરનાર સોમ, (2) રણે/સમર્યે જેવી સ્પર્ધાઓમાં વાજ અને વિજય ધાર્મિક લક્ષ્ય તરીકે, (3) રાજસત્તા અને કિલ્લા ભેદનાર ‘પુરંદર’ પરાક્રમ રક્ષણાત્મક પ્રતિમા તરીકે, (4) સ્તોમ/ઉક્થ/ગીર ને ‘પ્રક્ષેપિત’ બળ તરીકે માની દેવતાને અનુગ્રહ માટે પ્રેરિત કરવું.
Suktas in Anuvaka 6
Sukta 51
AV 20.51 ઋગ્વેદીય પરંપરામાંથી આવેલું ટૂંકું ત્રિષ્ટુભ્ ઇન્દ્ર-સ્તુતિસૂક્ત છે; અહીં સ્તોત્રને જ કાર્યકારી સાધન માની, સ્તુતિ દ્વારા સમૃદ્ધિ પ્રેરિત થાય છે અને ઇન્દ્રનાં “શુભ દાન” ગાયક તથા સોમપિષકો તરફ આકર્ષાય છે. ઇન્દ્રને મઘવાન તરીકે સ્તુતિકારોને જાણે “હજારગણું” પ્રતિફળ આપનાર, તેમજ સોમથી પ્રસન્ન થતાં ઉદાર યજમાનોમાં તેની શસ્ત્રશક્તિ અને પરાક્રમ વધે એવો અપરાજેય રક્ષક તરીકે ચિતરવામાં આવ્યો છે.
Sukta 52
AV 20.52 ઋગ્વેદીય સોમ-લિતુર્ગીનું ટૂંકું ત્રિષ્ટુભ્ ઇન્દ્ર-સૂક્ત છે. તેમાં ગાયકોએ ક્રમબદ્ધ રીતે બેઠા રહી ઉપસ્થિતિ રાખે છે તે સ્થળે—સોમ ગાળવાના પવિત્રના પ્રવાહના નિર્ગમ પાસે—ઇન્દ્રની સ્પષ્ટ, દૃઢ સન્નિધિ સ્થાપિત કરવાનું મુખ્ય છે. વૃત્રહન ઇન્દ્રને વિધિમાં “ઘરે” આવવા બોલાવી, પિચડેલો સોમ પાન કરવા કહે છે અને ઝડપી વિજય-પુરસ્કાર તથા ગો-સંપત્તિ આપવા પ્રાર્થના કરે છે. બર્હિસ્, પવિત્ર, સ્તોતૃ-વર્તુળ જેવી યોગ્ય યજ્ઞવ્યવસ્થાને સમૃદ્ધિ અને રક્ષણ સાથે જોડે છે.
Sukta 53
આ સંક્ષિપ્ત ત્રિષ્ટુભ સ્તુતિ સોમરસથી ઉલ્લાસિત ઇન્દ્રને—અપ્રતિહત, દુર્ગભેદક શક્તિ તરીકે—આહ્વાન કરે છે. એકવાર બોલાવ્યા પછી તેને કોઈ રોકી શકતું નથી કે વિલંબિત કરી શકતું નથી. સોમપાન સમયે ઇન્દ્રની યુદ્ધતત્પરતા અને તેની અટકાવી ન શકાય તેવી વિહારગતિને સ્મરીને, આ સૂક્ત અવરોધ-ભંગનું પ્રતિમાન બને છે: “દુર્ગો” તોડનાર એ જ બળ પાઠકના સફળતા, રક્ષણ અને વિજયમાં આડે આવતાં વિઘ્નો-અવરોધોને ભેદી નાંખવા માટે દિશામાન થાય છે.
Sukta 54
AV 20.54 ઋગ્વેદીય પરંપરામાંથી આવેલું સંક્ષિપ્ત ઇન્દ્ર-સ્તુતિ સૂક્ત છે. તે ઇન્દ્રને આદર્શ વિજયી રાજા તરીકે—સર્વભૌમત્વ અને સર્વ સ્પર્ધાઓમાં વિજય માટે જન્મેલ—રૂપે સ્થાપિત કરે છે. સામૂહિક સ્તુતિ અને સોમ-પરિપ્રેક્ષ્ય દ્વારા તે ‘ઇન્દ્રને નાદિત’ કરે છે, જેથી સ્તોત્ર તેના કાને પહોંચે અને યજમાન માટે ઓજસ (વીર્ય), સમૂતિ (એકત્રિત સહાય), તથા શત્રુબળો પર પ્રભુત્વ રૂપે પરત ફરે.
Sukta 55
AV 20.55 ઋગ્વેદમાંથી લેવાયેલું ટૂંકું ઇન્દ્ર-સ્તોત્ર છે, જે અથર્વવેદમાં પૌષ્ટિક હેતુથી વપરાય છે: તેમાં વજ્રધારી ઇન્દ્રને અપ્રતિહત રક્ષક તરીકે વારંવાર આહ્વાન કરવામાં આવે છે—ધન અને સફળતા માટે સર્વ માર્ગોને શુભ બનાવનાર. તે વિનંતી કરે છે કે શત્રુ શક્તિઓ (અસુરો/પણિઓ) પાસેથી ‘સ્વર્ગપ્રકાશ સમ સહાય’ દૂર કરીને સ્તુતિ કરનાર યજમાન અને તેના યજ્ઞસાથીઓ તરફ ફેરવવામાં આવે. તેમજ ગાયો, ઘોડા અને ભાગનો અવિનાશી હિસ્સો સંગ્રહક/કંજુષમાં નહીં, પરંતુ દાતા/યજમાનમાં જ સ્થિર કરવો, એવી પ્રાર્થના કરે છે.
Sukta 56
AV 20.56 ઋગ્વેદીય ઇન્દ્ર-સ્તોત્ર સામગ્રીનો યાજ્ઞિક પુનઃપ્રયોગ છે. પિચડેલા સોમરસથી ઇન્દ્રને પ્રફુલ્લિત કરીને યજમાન માટે બળ, રક્ષણ, ગો-સંપત્તિ અને પ્રચુર મૂલ્યવાન ધન આકર્ષવાનો તેનો હેતુ છે. આ સૂક્તમાં ઇન્દ્રને—અલ્પ સાધનોને પણ વધારી સમૃદ્ધિમાં ફેરવનાર—રૂપે વારંવાર રજૂ કરવામાં આવે છે; તેને બંને હાથથી ધન “પકડી” તેને યજ્ઞપોષક/યજમાનની નજીક લાવવા માટે પ્રેરિત કરવામાં આવે છે.
Sukta 57
AV 20.57 ઋગ્વેદીય પાઠપરંપરામાંથી લેવાયેલું ઇન્દ્રસ્તુતિગાન છે; અથર્વવેદીય પરિસ્થિતિમાં તેને રક્ષણ અને સમૃદ્ધિ આપતી જપ-પાઠરૂપ પુનઃપ્રયોગમાં મૂકવામાં આવ્યું છે. નજીકથી અને દૂરથી ઇન્દ્રને આહ્વાન કરીને યજમાન/યજ્ઞકર્તા સામે ઊભા રહેવા કહે છે; પાછળથી આવતું પાપ/અપશકુન દૂર રાખવા અને આગળ શુભમંગળ સ્થાપવા પ્રાર્થના કરે છે. સાથે જ ઝડપી, પશુધનસમૃદ્ધ લાભ અને વિજય આપવા માટે દૃઢ વિનંતી કરે છે.
Sukta 58
AV 20.58 ઋગ્વેદમાંથી લીધેલું સંક્ષિપ્ત સ્તુતિગીત છે. તેમાં સૂર્ય/આદિત્યની પ્રત્યક્ષ, સત્યવાહક ઋત-વ્યવસ્થાની શક્તિ અને ઇન્દ્રના ઉપકારી અધિપત્ય સાથે સમૃદ્ધિ તથા સામાજિક સ્થિરતાનો સંબંધ બાંધવામાં આવ્યો છે. ધન અને દાનને દૈવી દેખરેખ હેઠળ યોગ્ય રીતે વહેંચાતા “ભાગો” (ભાગ) તરીકે રજૂ કરવામાં આવે છે. તેમજ સૂર્ય/આદિત્યની અતિશય મહિમા (મહિમા) અપોત્રોપાયક રક્ષાશક્તિ બની દુર્બળતા, અંધકાર/અસ્પષ્ટતા અને શત્રુતા દૂર કરે છે, એવો ભાવ વ્યક્ત થાય છે.
Sukta 59
આ ઋગ્વેદમૂલક અથર્વવેદીય સૂક્ત સ્તુતિને ક્રિયાશીલ શક્તિ તરીકે “પ્રારંભ” કરે છે: મધુર, ઝડપી સ્તોમો રથોની જેમ ઊંચે ઉઠીને ધન અને વિજયનું ઇનામ જીતે છે. ત્યારબાદ તે સફળતાને ઇન્દ્રના રક્ષણ હેઠળ સ્થાપે છે—વિજેતાનો યોગ્ય હિસ્સો સુનિશ્ચિત કરે છે, શત્રુભાવ ધરાવતા પ્રતિસ્પર્ધીઓને નિષ્ફળ કરે છે, અને યજ્ઞક્રિયામાં અડચણો પાર કરવા માટે અવિચ્છિન્ન, સુસ્થાપિત મંત્રને પ્રતિષ્ઠિત કરે છે.
Sukta 60
આ ટૂંકી ઇન્દ્ર-સ્તુતિ વારંવાર “એવ હિ” (‘એવું જ ખરેખર’) દ્વારા ઇન્દ્રના સ્થિર વીર-સ્વભાવને—વિજયી, અડગ અને હેતુ-સિદ્ધિકર્તા—રૂપે પુષ્ટ કરે છે. દાતાને માટે પક્વ ડાળી જેવી રીતે પરિપક્વ થતી તેની “સૂનૃતા” (સત્ય-મધુર/શુભ વાણી) વડે ઇન્દ્રને વિશ્વસનીય દાતા તરીકે સ્તુતિ કરીને, યજમાન/પોષકના ઇરાદાઓ બળ, ધન અને સફળતામાં “રાધ્ય” (નિશ્ચિતપણે પ્રાપ્ત્ય) બને, એવો ઉદ્દેશ રાખે છે.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.