Anuvaka 11
हा इंद्रकेंद्रित विजयविधीचा स्तोत्रसमूह आहे. सोमपान व स्तुतीद्वारे इंद्राची सार्वभौम शक्ती—इंद्रिय, शुष्म, क्रतु, मन्यु—आवाहिली जाते; अडथळे (वृत्र/रोधस्) भेदून विजय निश्चित केला जातो. अग्नी रक्षक व समृद्धिदाता म्हणून यज्ञारंभ उघडतो. मन्यु (क्रोधशक्ती) विरोधावर मात करण्यासाठी अभिषिक्त सामर्थ्य म्हणून प्रतिष्ठित केला आहे. वृत्रवध, प्रतिबंधांचे निरसन, तसेच यजमानाकडे ओजस्, नृम्ण आणि सुवीर्य यांचे हस्तांतरण हे मुख्य विषय आहेत. सोमोत्कर्ष आणि त्रिकद्रुक/विषूवत पिळणीचे संकेतही येतात.
Suktas in Anuvaka 11
Sukta 101
अथर्ववेद २० मध्ये ऋग्वैदिक यज्ञीय सामग्रीच्या पुनर्पाठरूपाने आलेले हे लघु अग्निसूक्त, यज्ञासाठी अग्नीला निवडलेला दूत (संदेशवाहक) आणि होतृ (आह्वान करणारा याजक) म्हणून प्रतिष्ठित करते. आहुतींसह अखंड आवाहनावर भर देत, सिद्ध केलेल्या यज्ञस्थानी देवतांना अग्नीने आणावे अशी प्रार्थना करते; आहुतींचे योग्य संप्रेषण होऊन दैवी शक्तींचे यशस्वी आगमन घडावे अशी विनंती करते.
Sukta 102
हे संक्षिप्त अग्नि-सूक्त ऋग्वैदिक स्तुतीचे श्रोत्र-शैलीतील पुनर्पाठ आहे. योग्य रीतीने प्रज्वलित झालेल्या अग्नीचा प्रत्यक्ष प्रकाश अंधार व अडथळे दूर करतो, हा याचा केंद्रबिंदू आहे. अग्नीची “वृषभसदृश” शक्ती म्हणून आणि देवांपर्यंत हविस पोहोचवणारा वाहक म्हणून स्तुती केली आहे; त्यामुळे आहुती देवतांपर्यंत पोहोचून विधी प्रभावी ठरतो. या स्तोत्राची अपोत्प्रायिक शक्ती प्रकाशातून—प्रज्वलन, तेजोविस्तार आणि हविसचे यशस्वी संप्रेषण—यांतून प्रकट होते.
Sukta 103
हे संक्षिप्त अग्नि-स्तोत्र (ऋग्वेदीय याज्ञिक सामग्रीतून घेऊन अथर्ववेद २० मध्ये समाविष्ट) तीक्ष्ण-ज्वालांचा सहाय्यक म्हणून अग्नीची स्तुती करून त्याला आवाहन करते; तो रक्षण (चर्दिः—“आश्रयाचे आवरण/संरक्षक छत्र”) आणि समृद्धी दोन्ही देतो. मंत्रांद्वारे अग्नीला होतृ म्हणून प्रतिष्ठित केले जाते, आणि यज्ञोपकरणे व घृत त्याच्या सान्निध्याशी जोडले जाते; त्यामुळे सुरक्षित, सुज्वलित याज्ञिक शक्ती स्थिर होते—जी अपाय दूर लोटते आणि धन-वैभव आकर्षित करते.
Sukta 104
AV 20.104 हे ऋग्वेदावर आधारित इंद्र-स्तोत्र आहे. परिष्कृत स्तुतीने इंद्राला बळ देऊन तो अर्पणस्थळी उपस्थित व्हावा आणि स्पर्धा/संघर्षांत यजमान (पोषक) याच्याकडे वळावा, असा हेतू आहे. याची शक्ती योग्य विधिवचन (स्तोम, ब्रह्मन्) आणि इंद्राची युद्धजयी शक्ती व धनदायी सार्वभौमता यांचा मेळ घालण्यात आहे; त्यामुळे समृद्धी आणि विजय एकत्र प्रकट होतात.
Sukta 105
AV 20.105 हे ऋग्वेदातून आलेले इंद्रस्तवन आहे. यात इंद्राची “पुढे ढकलणारी/आघाडीवर नेणारी” युद्धशक्ती (शुष्म, मन्यु) जागृत करून स्पर्धक, शत्रुत्वपूर्ण वाणी आणि वृत्र नावाचा आदर्श अडथळा यांचा संहार करण्याची विनंती केली आहे. अथर्वण परंपरेत हे स्तोत्र समृद्धी‑विजयासाठीचे (पौष्टिक/जयकाम) तसेच अपोत्प्रायिक रक्षणकवच (रक्षोघ्न) म्हणूनही कार्य करते; स्पर्धा व युद्धांत इंद्राच्या अजेय विजयाशी यजमानाचे उद्दिष्ट जोडून त्याची कार्यसिद्धी सुरक्षित करते.
Sukta 106
ऋग्वैदिक मूळ असलेली व अथर्ववैदिक संग्रहात प्रसारित झालेली ही संक्षिप्त इंद्र-स्तुती इंद्राचे इंद्रिय (सार्वभौम सामर्थ्य), शुष्म (उत्कट/आवेगी बल) आणि क्रतु (दृढ संकल्प) यांचे महिमामंडन करते, ज्यामुळे त्याचा वज्र निर्णायक कृतीसाठी पूर्णपणे “धारदार” होतो. यात द्यावा, पृथ्वी, आपः (जल), पर्वत हे विश्वघटक, तसेच विष्णु, मित्र, वरुण आणि मरुतगण ही देवसमूह-मैत्री—सर्वजण मिळून इंद्राला प्रेरित करीत व त्याची स्तुती करीत आहेत असे चित्रित केले आहे. या स्तोत्राची कार्यकारी शक्ती स्तुतीला गतीत रूपांतरित करणे ही आहे: यजमान/आश्रयदात्याचे श्रवस् (कीर्ती) वाढवून इंद्रप्रेरित विजय, स्थैर्य आणि समृद्धी सुनिश्चित करणे.
Sukta 107
अथर्ववेद 20.107 हे ऋग्वेदातून आलेले संमिश्र स्तोत्र आहे. यात माण्यु (सार्वभौम शक्ती म्हणून क्रोध) याचा आश्रय घेऊन विरोधकांना वाकवून अधीन केले जाते; आणि शेवटी सौर-शुद्धीने कार्य ‘मुद्रित’ करून अंधार व दुरित (अपशकुन/पाप) दूर केले जाते. याची शक्ती सक्तीच्या वशीकरणाच्या प्रतिमांपासून—लोक आणि ‘शिखरे’सुद्धा समुद्राकडे नद्या जशा झुकतात तसे झुकणे—सूर्य व उषा यांनी स्थापलेल्या स्थिर, मंगळमय व्यवस्थेकडे जाते; त्यामुळे आश्रयदात्याचे अधिकार भयजनकही राहतात आणि विधिपूर्वक शुद्धही होतात.
Sukta 108
AV 20.108 हे इंद्राचे संक्षिप्त स्तोत्र आहे. यात देवाला ‘आणून दे’ अशी विनंती करून हस्तांतरित होऊ शकणारी शक्ती—ओजस् (तेज/बल), नृम्ण (पौरुषबल) आणि सुवीर्य (फलदायी वीरता)—दान करण्याची प्रार्थना केली आहे; त्यामुळे यजमानाला युद्ध जिंकवणारा वीर-चॅम्पियन मिळतो आणि टिकाऊ यश प्राप्त होते. इंद्र येथे केवळ विजय व बक्षिसे देणारा युद्धदेव नाही, तर समुदायाला स्थैर्य देणारा पितृतुल्य रक्षकही आहे. शतक्रतूला वारंवार थेट संबोधून, स्तुतीद्वारे आवाहन करून बळ व संरक्षण ही मिळवता व सुरक्षित करता येणारी दाने आहेत, असे स्तोत्र अधोरेखित करते.
Sukta 109
हे लघु इंद्र–सोम स्तवन विषूवत्‌ (मध्यवळण) काळातील सोमपिळणी आणि इंद्राला हर्षित करणारा उत्साहवर्धक ‘मधु’ पेय यांचे गौरव करते. सोममिश्रण, सहाय्यक ‘धेनू’ (गायी), आणि निष्ठेने पाळलेले व्रत यांची स्तुती करून, यजमानाकडे इंद्राची विजयशक्ती आकृष्ट करणे हा या सूक्ताचा हेतू आहे. ‘वसवीर् अनु स्वाराज्यम्’ हा पुनरुक्त ध्रुवपद या विधीला समृद्धी व सार्वभौमत्वाचा मंत्र ठरवतो: देव समर्थ झाल्यावर धन, तेज आणि स्वतंत्र राज्याधिकार प्राप्त होतात.
Sukta 110
ऋग्वेदातून घेतलेल्या २०व्या कांडातील हे संक्षिप्त अथर्ववैदिक सूक्त, त्रिकद्रुक पिळणांत देवता देतात त्या “चेतन” (cetanam) या जागृती-शक्तीचे विस्तार करून सोमयज्ञ अधिक तीव्र करते. सर्व समृद्धींचे (śriyaḥ) आसन असलेल्या ताज्या पिळलेल्या सोमपानाकडे इंद्राला बोलावते, आणि प्रेरित वाणी (गिरः/अर्क) हिलाच यज्ञ फलदायी करणारी कार्यकारी शक्ती मानते. तीन संक्षिप्त ऋचांमध्ये हे सूक्त शुद्ध याज्ञिक ध्वनी, सोमजन्य उत्साह, आणि यजमानासाठी भाग्याचा विकास व समुदायाचा आधार—यांचा घट्ट संबंध दर्शवते.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
