Anuvaka 11
આ અનુવાક ઇન્દ્રકેન્દ્રિત વિજયવિધિનું સ્તોત્રસંગ્રહ છે. સોમપાન અને સ્તુતિ દ્વારા ઇન્દ્રની સર્વભૌમ શક્તિઓ—ઇન્દ્રિય, શુષ્મ, ક્રતુ, મન્યુ—આહ્વાન થાય છે; અવરોધો (વૃત્ર/રોધસ) તોડી વિજય સુનિશ્ચિત થાય છે. અગ્નિ રક્ષક અને સમૃદ્ધિદાતા તરીકે યજ્ઞારંભને ખુલ્લો કરે છે. મન્યુ (ક્રોધશક્તિ) વિરોધ પર જીત મેળવવા માટે અભિષિક્ત બળ તરીકે પ્રતિષ્ઠિત થાય છે. વૃત્રવધ, અવરોધનિવારણ, તેમજ યજમાનમાં ઓજસ, નૃમ્ણ અને સુવીર્યનું સ્થાનાંતરણ મુખ્ય વિષયો છે. સોમોત્સાહ અને ત્રિકદ્રુક/વિષૂવત પિષણના પ્રેરક સંકેતો પણ સમાવિષ્ટ છે.
Suktas in Anuvaka 11
Sukta 101
અથર્વવેદ ૨૦માં ઋગ્વૈદિક યાજ્ઞિક સામગ્રીના પુનઃપાઠરૂપે આવતું આ સંક્ષિપ્ત અગ્નિ-સૂક્ત, યજ્ઞ માટે અગ્નિને પસંદ કરાયેલા દૂત (સંદેશવાહક) અને હોતૃ (આહ્વાનક યાજક) તરીકે સ્થાપિત કરે છે. આહુતિઓ સાથે સતત આવાહન પર ભાર મૂકી, તૈયાર કરાયેલા યજ્ઞસ્થળમાં દેવતાઓને અગ્નિ લાવી આપે એવી પ્રાર્થના કરે છે; આહુતિઓનું યોગ્ય સંપ્રેષણ થાય અને દૈવી શક્તિઓનું સફળ આગમન થાય એવી વિનંતી કરે છે.
Sukta 102
આ સંક્ષિપ્ત અગ્નિ-સૂક્ત ઋગ્વેદીય સ્તુતિનું શ્રૌત-શૈલીમાં પુનઃપાઠ છે. યોગ્ય રીતે પ્રજ્વલિત અગ્નિનો પ્રત્યક્ષ પ્રકાશ અંધકાર અને અવરોધોને દૂર કરે છે—એ તેનો કેન્દ્રવિષય છે. અગ્નિને “વૃષભસમાન” પરાક્રમ તરીકે અને દેવો સુધી હવિષ પહોંચાડનાર વાહક તરીકે સ્તુતિ કરવામાં આવે છે, જેથી આહુતિઓ દેવતાઓ સુધી પહોંચે અને વિધિ અસરકારક બને. આ સ્તોત્રની અપોત્રોપાયિક શક્તિ પ્રકાશ દ્વારા—પ્રજ્વલન, તેજસ્વિતા અને હવિષનું સફળ સંપ્રેષણ—રૂપે પ્રગટ થાય છે.
Sukta 103
આ સંક્ષિપ્ત અગ્નિ-સ્તોત્ર (ઋગ્વેદીય યાજ્ઞિક સામગ્રીમાંથી લઈને અથર્વવેદ ૨૦માં સમાવિષ્ટ) તીક્ષ્ણ જ્વાળાવાળા સહાયક તરીકે અગ્નિની સ્તુતિ કરીને તેને આવાહન કરે છે; તે રક્ષણ (ચર્દિઃ—“આશ્રયરૂપ આવરણ/રક્ષાકવચ”) અને સમૃદ્ધિ બંને આપે છે. મંત્રો અગ્નિને હોતૃ તરીકે સ્થાપિત કરે છે, અને યજ્ઞના ઉપકરણો તથા ઘી (ઘૃત)ને તેની સાન્નિધ્ય સાથે સંકળે છે; પરિણામે સુરક્ષિત, સુપ્રજ્વલિત યાજ્ઞિક શક્તિ સ્થિર થાય છે—જે હાનિ દૂર હાંકે છે અને ધન-સમૃદ્ધિ આકર્ષે છે.
Sukta 104
AV 20.104 ઋગ્વેદ પરથી આવેલું ઇન્દ્ર-સ્તોત્ર છે. પરિષ્કૃત સ્તુતિ દ્વારા ઇન્દ્રને બળ આપીને તેને અર્પણસ્થળે ઉપસ્થિત કરાવે છે અને સ્પર્ધા/સંઘર્ષોમાં યજમાન (પોષક) તરફ વાળે છે. તેની શક્તિ યોગ્ય વૈદિક વાણી (સ્તોમ, બ્રહ્મન) ને ઇન્દ્રની યુદ્ધવિજયી શક્તિ અને ધનપ્રદાતી સર્વભૌમતા સાથે સુસંગત કરવામાં છે; તેથી સમૃદ્ધિ અને વિજય બંને સાથે પ્રગટ થાય છે.
Sukta 105
AV 20.105 ઋગ્વેદ પરથી ઉતરેલું ઇન્દ્રસ્તોત્ર છે. તેમાં ઇન્દ્રની “આગળ ધકેલતી” યુદ્ધશક્તિ (શુષ્મ, મન્યુ)ને પ્રેરિત કરીને પ્રતિસ્પર્ધા, શત્રુતાપૂર્ણ વાણી અને વૃત્ર નામના આદર્શ અવરોધને ચકનાચૂર કરવા વિનંતી થાય છે. અથર્વણી સ્વીકારમાં તે સમૃદ્ધિ‑અને‑વિજય માટેની પ્રાર્થના (પૌષ્ટિક/જયકામ) તેમજ અપોત્રોપૈક રક્ષણકવચ (રક્ષોઘ્ન) રૂપે કાર્ય કરે છે; સ્પર્ધાઓ અને યુદ્ધોમાં ઇન્દ્રના અપ્રતિહત વિજય સાથે યજમાનના હેતુઓને સંલગ્ન કરીને તેની સિદ્ધિ સુરક્ષિત કરે છે.
Sukta 106
ઋગ્વેદીય મૂળ ધરાવતી અને અથર્વવેદીય સંગ્રહમાં પ્રસારિત થયેલી આ સંક્ષિપ્ત ઇન્દ્ર-સ્તુતિ ઇન્દ્રના ઇન્દ્રિય (સર્વાધિપત્યમય પરાક્રમ), શુષ્મ (ઉગ્ર/આવેગી બળ) અને ક્રતુ (દૃઢ સંકલ્પ)નું મહિમાગાન કરે છે, જેથી તેનો વજ્ર નિર્ણાયક કર્મ માટે સંપૂર્ણ રીતે “તીક્ષ્ણ” બને. તેમાં દ્યૌઃ, પૃથ્વી, આપઃ (જળ) અને પર્વતો જેવા બ્રહ્માંડના તત્ત્વો, તેમજ વિષ્ણુ, મિત્ર, વરુણ અને મરુતગણની દિવ્ય સહયોગી મંડળી—બધાં મળીને ઇન્દ્રને પ્રેરિત કરે છે અને તેની સ્તુતિ કરે છે એમ દર્શાવવામાં આવ્યું છે. આ સ્તુતિની કાર્યકારી શક્તિ સ્તુતિને ગતિમાં ફેરવવાની છે: યજમાન/પોષકનું શ્રવસ્ (કીર્તિ) વધારીને ઇન્દ્રપ્રેરિત વિજય, સ્થિરતા અને સમૃદ્ધિ સુનિશ્ચિત કરે છે.
Sukta 107
અથર્વવેદ 20.107 ઋગ્વેદમાંથી ઉતરેલું સંમિશ્ર સ્તોત્ર છે. તેમાં માન્યુ (સર્વાધિકારી શક્તિ રૂપે ક્રોધ)ને સાધન બનાવી વિરોધને વાળી અધિન કરાય છે; અને અંતે સૂર્યની શુદ્ધિથી કાર્યને ‘મુદ્રિત’ કરી અંધકાર તથા દુરિત (અપશકુન/પાપ) દૂર કરાય છે. તેની શક્તિ બળપૂર્વક વશીકરણની છબીઓથી—લોકો અને ‘શિખરો’ પણ સમુદ્ર તરફ નદીઓ જેમ નમે તેમ નમવું—સૂર્ય અને ઉષા સ્થાપિત સ્થિર, મંગલમય વ્યવસ્થામાં પ્રવેશે છે; જેથી યજમાનનું અધિકાર ભયજનક પણ રહે અને વિધિથી શુદ્ધ પણ બને.
Sukta 108
AV 20.108 ઇન્દ્રને અર્પિત સંક્ષિપ્ત સ્તુતિ છે. તેમાં દેવને ‘લાવી આપો’ એવી પ્રાર્થના કરીને સ્થાનાંતરિત કરી શકાય તેવી શક્તિ—ઓજસ્ (ઉર્જા/બળ), નૃમ્ણ (પુરુષાર્થબળ) અને સુવીર્ય (કાર્યકારી વીરતા)—પ્રદાન કરવા વિનંતી થાય છે; જેથી યજમાનને યુદ્ધ જીતાડનાર વીરસરદાર મળે અને ટકાઉ સફળતા સ્થિર થાય. અહીં ઇન્દ્રને માત્ર વિજય અને ઇનામો આપનાર યુદ્ધદાતા તરીકે નહીં, પરંતુ સમુદાયને સ્થિર રાખનાર પિતૃતુલ્ય રક્ષક તરીકે પણ દર્શાવવામાં આવે છે. શતક્રતુને વારંવાર સીધા સંબોધન દ્વારા, સ્તુતિથી બળ અને રક્ષણને આહ્વાન કરી મેળવી અને સુરક્ષિત કરી શકાય તેવી ભેટો તરીકે રજૂ કરવામાં આવે છે.
Sukta 109
આ સંક્ષિપ્ત ઇન્દ્ર–સોમ સ્તુતિ વિષૂવત્ (મધ્ય વળાંક) સમયે થતી સોમપિષણ-વિધિ અને ઇન્દ્રને આનંદિત કરતું ઉત્સાહદાયક ‘મધુ’ પાન ગાય છે. સોમમિશ્રણ, સહાયક ‘ધેનુઓ’ (ગાયો), અને નિષ્ઠાપૂર્વકનું વ્રતપાલન—એની પ્રશંસા દ્વારા—યજમાન તરફ ઇન્દ્રની વિજયશક્તિ આકર્ષવાનો આ હિમ્નનો હેતુ છે. ‘વસ્વીર્ અનુ સ્વારાજ્યમ્’ એવો પુનરાવર્તિત ધ્રુવપદ આ વિધિને સમૃદ્ધિ અને સ્વરાજ્યનો મંત્રરૂપ આકર્ષણ બનાવે છે: દેવ સશક્ત બનતાં ધન, તેજ અને સ્વતંત્ર શાસન અનુસરે છે.
Sukta 110
ઋગ્વેદમાંથી લેવાયેલા ૨૦મા કાંડના આ સંક્ષિપ્ત અથર્વવેદીય સૂક્તમાં, ત્રિકદ્રુક પિષણોમાં દેવતાઓ આપતી “ચેતન” (cetanam) નામની પ્રેરક/જાગૃતિશક્તિને વિસ્તારીને સોમયજ્ઞને વધુ પ્રબળ બનાવવામાં આવે છે. સર્વ સમૃદ્ધિઓ (śriyaḥ)નું આસન ગણાતા તાજા પિષાયેલા સોમપાન તરફ ઇન્દ્રને આમંત્રિત કરે છે, અને પ્રેરિત વાણી (ગિરઃ/અર્ક)ને જ વિધિને સિદ્ધ અને ફલદાયી બનાવતી કાર્યકારી શક્તિ તરીકે રજૂ કરે છે. ત્રણ સંક્ષિપ્ત મંત્રોમાં, શુદ્ધ યાજ્ઞિક ધ્વનિ, સોમજન્ય ઉલ્લાસ, અને યજમાન માટે ભાગ્યનો વિકાસ તથા સમુદાયનો આધાર—આ બધાનો પરસ્પર સંકળાવ આ સૂક્ત દર્શાવે છે.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
