Adhyaya 59

Verse 1

शौनक उवाच । अत्यद्भुतमिदं सूत गुप्तक्षेत्रस्य पावनम् । महन्माहात्म्यमतुलं कीर्तितं हर्षवर्धनम्

ശൗനകൻ പറഞ്ഞു—ഹേ സൂതാ, ഇത് അത്യദ്ഭുതം—ഗുപ്തക്ഷേത്രത്തിന്റെ പാവന മഹിമ. അതിന്റെ മഹത്തായ, അതുല്യമായ മാഹാത്മ്യം കീര്ത്തിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അത് ഹർഷം വർധിപ്പിക്കുന്നു.

Verse 2

पुनर्यत्सिद्धलिंगस्य पूर्वं माहात्म्यकीर्तने । इत्युक्तं यत्प्रसादेन सिद्धमातुस्तु सेत्स्यति

വീണ്ടും—സിദ്ധലിംഗത്തിന്റെ മാഹാത്മ്യകീർത്തനത്തിൽ മുമ്പ് പറഞ്ഞത്: ആരുടെ പ്രസാദത്താൽ ‘സിദ്ധമാതാ’ നിശ്ചയമായും സിദ്ധി പ്രാപിക്കും എന്ന്.

Verse 3

विजयोनाम पुण्यात्मा साहाय्याच्चंडिलस्य च । को न्वसौ चंडिलोनाम विजयोनाम कस्तथा

‘വിജയൻ’ എന്ന പുണ്യാത്മാവ് ചണ്ഡിലന്റെ സഹായിയായി. എന്നാൽ ‘ചണ്ഡിലൻ’ എന്ന പേരുള്ളവൻ ആര്? അതുപോലെ ‘വിജയൻ’ എന്ന പേരുള്ളവൻ ആര്?

Verse 4

कथं च प्राप्तवान्सिद्धिं सिद्धमातुः प्रसादतः । एतदाचक्ष्व तत्त्वेन श्रोतुं कौतूहलं हि नः

കൂടാതെ സിദ്ധമാതാവിന്റെ പ്രസാദത്താൽ അദ്ദേഹം എങ്ങനെ സിദ്ധി പ്രാപിച്ചു? ഇത് തത്ത്വത്തോടെ ഞങ്ങളോട് പറയുക; കേൾക്കാൻ ഞങ്ങൾക്ക് വലിയ കൗതുകമുണ്ട്.

Verse 5

सतां चरित्रश्रवणे कौतुकं कस्य नो भवेत् । उग्रश्रवा उवाच । साधु पृष्टमिदं विप्रा दूरांतरितमप्युत

സത്സജ്ജനങ്ങളുടെ ചരിതം ശ്രവിക്കുമ്പോൾ ആര്‍ക്കാണ് കൗതുകം ഉണ്ടാകാത്തത്? ഉഗ്രശ്രവാ പറഞ്ഞു—ഹേ വിപ്രന്മാരേ, നിങ്ങൾ നല്ല ചോദ്യം ചോദിച്ചു; വിഷയം അതിപുരാതനവും ദൂരകാലത്തേതുമായിരുന്നാലും.

Verse 6

श्रुता द्वैपायनमुखात्कथां वक्ष्यामि चात्र वः । पुरा द्रुपदराजस्य पुत्रीमासाद्य पांडवाः

ദ്വൈപായനൻ (വ്യാസൻ) സ്വയം പറഞ്ഞതായി ഞാൻ ശ്രവിച്ച കഥ തന്നെയാണ് ഇവിടെ നിങ്ങളോട് പറയുന്നത്. പണ്ടുകാലത്ത് പാണ്ഡവർ ദ്രുപദരാജന്റെ പുത്രിയെ പ്രാപിച്ചു.

Verse 7

धृतराष्ट्रमते पश्चादिंद्रप्रस्थं न्यवेशयन् । रक्षिता वासुदेवेन कदाचित्तत्र पांडवाः

പിന്നീട് ധൃതരാഷ്ട്രന്റെ തീരുമാനപ്രകാരം അവർ ഇന്ദ്രപ്രസ്ഥത്തിൽ താമസം സ്ഥാപിച്ചു. അവിടെ ഒരിക്കൽ പാണ്ഡവരെ വാസുദേവൻ സംരക്ഷിച്ചു.

Verse 8

उपविष्टाः सभामध्ये कथाश्चक्रुः पृथग्विधाः । देवर्षिपितृभूतानां राज्ञां चापि प्रकीर्तने

സഭാമദ്ധ്യേ ഇരുന്ന് അവർ പലവിധ കഥകൾ പറഞ്ഞു—ദേവർഷികൾ, പിതൃഗണങ്ങൾ, ഭൂതഗണങ്ങൾ, രാജാക്കന്മാർ എന്നിവരുടെ കീർത്തിയും ചരിതവും പാടിപ്പറഞ്ഞു.

Verse 9

क्रियमाणेऽथ तत्रागाद्भीमपुत्रो घटोत्कचः । तं दृष्ट्वा भ्रातरः पंच वासुदेवश्च वीर्यवान्

അപ്പോൾ അവിടെ ഭീമപുത്രൻ ഘടോത്കചൻ എത്തി. അവനെ കണ്ടപ്പോൾ അഞ്ചു സഹോദരന്മാരും പരാക്രമശാലിയായ വാസുദേവനും (ആദരത്തോടെ) എഴുന്നേറ്റു.

Verse 10

उत्थाय सहसा पीठादालिलिंगुर्मुदा युताः । स च तान्प्रणतः प्रह्वो ववंदे भीमनंदनः

അവർ എല്ലാവരും ഇരിപ്പിടങ്ങളിൽ നിന്ന് പെട്ടെന്ന് എഴുന്നേറ്റ് സന്തോഷത്തോടെ അവനെ ആലിംഗനം ചെയ്തു. ഭീമപുത്രൻ വിനയത്തോടെ നമിഞ്ഞ് അവർക്കു പ്രണാമം ചെയ്തു.

Verse 11

साशिषं च ततो राज्ञा स्वोत्संग उपवेशितः । आघ्राय स्नेहतो मूर्ध्नि प्रोक्तश्च जनसंसदि

അപ്പോൾ രാജാവ് ആശീർവദിച്ച് അവനെ തന്റെ മടിയിൽ ഇരുത്തി. സ്നേഹത്തോടെ അവന്റെ ശിരസ്സിനെ മണം പിടിച്ച് (ചുംബിച്ച്) ജനസഭയിൽ സംസാരിച്ചു.

Verse 12

युधिष्ठिर उवाच । कुत आगम्यते पुत्र क्व चायं विहृतस्त्वया । कालः क्वचित्सुखं राज्यं कुरुषे मातुलं तव

യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—മകനേ, നീ എവിടെ നിന്നാണ് വന്നത്? എവിടെയെല്ലാം സഞ്ചരിച്ചു? കുറച്ചുകാലം സുഖത്തോടെ കഴിയുകയും, നിന്റെ മാതുലന്റെ രാജ്യത്തിൽ യഥോചിതമായി സേവിക്കുകയും ചെയ്യുന്നുവോ?

Verse 13

कश्चिद्देवेषु विप्रेषु गोषु साधुषु सर्वदा । हैडंबे नापकुरुषे प्रियमेतद्धरेश्च नः

ദേവന്മാർ, ബ്രാഹ്മണർ, പശുക്കൾ, സാദുക്കൾ—ഇവർക്കെതിരേ ആരും ഒരിക്കലും അനർത്ഥം ചെയ്യരുത്. ഇത് ഹൈഡംബനു പ്രിയം; നമ്മുടെ പ്രഭു ധർമ്മരാജനുമേയും പ്രിയം.

Verse 14

हेडंबस्य वनं सर्वं तस्य ये सैन्यराक्षसाः । पाल्यमानास्त्वया साधो वर्धंते जनक्षेमकाः

ഹേഡംബന്റെ മുഴുവൻ വനവും, അവന്റെ സൈന്യമായ രാക്ഷസന്മാരും—ഹേ സാദൂ, നിന്റെ സംരക്ഷണത്തിൽ അവർ ജനക്ഷേമം വരുത്തുന്നവരായി വളർന്ന് സമൃദ്ധിയിലാകും.

Verse 15

कच्चिन्नंदति ते माता भृशं नः प्रियकारिणी । कन्यैव या पुरा भीमं त्यक्त्वा मानं पतिं श्रिता

നിന്റെ മാതാവ് സത്യമായും ആനന്ദിക്കുന്നുണ്ടോ—ഞങ്ങൾക്കു മഹാപ്രിയമായ ഉപകാരം ചെയ്തവൾ—പണ്ടെ കന്യയായിരിക്കെ ഭീമനെ ഉപേക്ഷിച്ച് മാന്യനായ ഭർത്താവിനെ വരിച്ചവൾ?

Verse 16

इति पृष्टो धर्मराज्ञा स्मयन्हैडंबिरब्रवीत् । हते तस्मिन्दुराचारे मातुलेऽस्मि नियोजितः

ധർമ്മരാജൻ ചോദിച്ചപ്പോൾ ഹൈഡംബീപുത്രൻ പുഞ്ചിരിയോടെ പറഞ്ഞു—“ആ ദുഷ്ടാചാരിയായ മാമൻ വധിക്കപ്പെട്ട ശേഷം എന്നെ (ചുമതലയിലേക്ക്) നിയോഗിച്ചു.”

Verse 17

तद्राज्यं शासने स्थाप्य दुष्टान्निघ्नंश्चराम्यहम् । माता कुशलिनी देवी तपो दिव्यमुपाश्रिता

ആ രാജ്യം സുസ്ഥിരമായ ഭരണത്തിൽ സ്ഥാപിച്ച് ഞാൻ ദുഷ്ടരെ അടക്കി സഞ്ചരിക്കുന്നു. എന്റെ മാതാവ്—ദേവീസ്വരൂപിണി—ക്ഷേമത്തിലാണ്; ദിവ്യ തപസ്സിൽ ആശ്രയം എടുത്തിരിക്കുന്നു.

Verse 18

मामुवाच सदा पुत्र पितॄणां भक्तिकृद्भव । सोऽहं मातुर्वचः श्रुत्वा मेरुपादात्समागतः

അവൾ എപ്പോഴും എന്നോടു പറഞ്ഞു—“മകനേ, പിതൃദേവന്മാരോടു ഭക്തിയുള്ളവനാകുക.” അതുകൊണ്ട് മാതാവിന്റെ വാക്ക് കേട്ട് ഞാൻ മേരു പർവതത്തിന്റെ പാദത്തിൽ നിന്ന് ഇവിടെ എത്തിയിരിക്കുന്നു.

Verse 19

प्रणामायैव भवतां भक्तिप्रह्वेण चेतसा । आत्मानं च महत्यर्थे कस्मिंश्चित्तु नियोजितम् । भवद्भिरहमिच्छामि फलं यस्मादिदं महत्

ഭക്തിയാൽ നമ്രമായ ചിത്തത്തോടെ ഞാൻ നിങ്ങളെ പ്രണാമം ചെയ്യുന്നു. നിങ്ങൾ നിങ്ങളെത്തന്നെ ഏതു മഹത്തായ ലക്ഷ്യത്തിൽ നിയോഗിച്ചിരിക്കുന്നുവോ, അതിൽ നിന്ന് ലഭിക്കുന്ന മഹത്തായ ഫലം എന്തെന്നു ഞാൻ അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.

Verse 20

यदाज्ञापालनं पुत्रः पितॄणां सर्वदा चरेत् । अथोर्द्ध्वलोकान्स जयेदिह जायेत कीर्तिमान्

യോ പുത്രൻ സദാ ശ്രദ്ധയോടെ പിതൃപുരുഷന്മാരുടെ ആജ്ഞ പാലിക്കുന്നു, അവൻ ഊർദ്ധ്വലോകങ്ങളെ ജയിക്കുകയും ഈ ലോകത്തും കീർത്തിമാനാകുകയും ചെയ്യുന്നു।

Verse 21

सूत उवाच । इत्युक्तवंतं तं राजा परिरभ्य पुनःपुनः । उवाच धर्मराट् पुत्रमानंदाश्रुः सगद्गदम्

സൂതൻ പറഞ്ഞു—അങ്ങനെ പറഞ്ഞ അവനെ രാജാവ് വീണ്ടും വീണ്ടും ആലിംഗനം ചെയ്തു. തുടർന്ന് ധർമ്മരാജൻ ആനന്ദാശ്രുക്കളാൽ കണ്ഠം ഗദ്ഗദമായി പുത്രനോട് പറഞ്ഞു।

Verse 22

त्वमेव नो भक्तिकारी सहायश्चापि वर्तसे

നീ തന്നെയാണ് ഞങ്ങളുടെ വേണ്ടി ഭക്തി നടത്തുന്നത്; നീ തന്നെയാണ് സദാ ഞങ്ങളുടെ സഹായിയായി നിലകൊള്ളുന്നത്।

Verse 23

एतदर्थं च हैडंबे पुत्रानिच्छंति साधवः । इहामुत्र तारयंते तादृशाश्चापि पुत्रकाः

ഇതുകൊണ്ടുതന്നെ, ഹേ ഹൈഡംബേ, സദ്ജനങ്ങൾ പുത്രന്മാരെ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അത്തരം പുത്രന്മാർ ഇഹലോകത്തും പരലോകത്തും രക്ഷ നൽകുന്നു।

Verse 24

अवश्यं यादृशी माता तादृशस्तनयो भवेत् । माता च ते भक्तिमती दृढं नस्त्वं च तादृशः

നിശ്ചയമായും മാതാവ് എങ്ങനെയോ പുത്രനും അങ്ങനെയാകും. നിന്റെ മാതാവ് ദൃഢഭക്തിമതി; അതിനാൽ നീയും തീർച്ചയായും അതേ സ്വഭാവക്കാരൻ।

Verse 25

अहो सुदुष्करं देवी कुरुते मे प्रिया वधूः । या भर्तृश्रियमुल्लंघ्य तप एव समाश्रिता

അഹോ ദേവീ! എന്റെ പ്രിയ വധു അത്യന്തം ദുഷ്കരമായ കാര്യം ചെയ്യുന്നു. ഭർത്താവിന്റെ ശ്രീ-സമ്പത്തും സുഖസൗകര്യങ്ങളും അവഗണിച്ച് അവൾ തപസ്സിനേ മാത്രം ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു.

Verse 26

नूनं कामेन भोगैर्वा कृत्यं वध्वा न मे मनाक् । या पुत्रसुखमन्वीक्ष्य परलोकार्थमाश्रिता

നിശ്ചയമായും എന്റെ ഭാര്യയ്ക്ക് കാമമോ ഭോഗവിലാസമോ സംബന്ധിച്ച് അല്പവും പരിഗണനയില്ല. പുത്രസുഖം കാണുമ്പോഴും അവൾ പരലോക-ക്ഷേമത്തിനായുള്ള മാർഗം സ്വീകരിച്ചു.

Verse 27

दुष्कुलीनापि या भक्ता सूतेऽपत्यं च भक्तिमत् । कुलीनमेव तन्मन्ये ममेदं मतमुत्तमम्

ഒരു സ്ത്രീ താഴ്ന്ന കുലത്തിൽ ജനിച്ചാലും ഭക്തയായിരിക്കയും ഭക്തിസമ്പന്നമായ സന്താനത്തെ പ്രസവിക്കയും ചെയ്താൽ, ആ കുലം തന്നെയാണ് യഥാർത്ഥത്തിൽ കുലീനമെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു—ഇതാണ് എന്റെ ഉത്തമനിശ്ചയം.

Verse 28

एवं बहूनि वाक्यानि तानि तानि वदन्नृपः । धर्मराजः समाभाष्य केशवं वाक्यमब्रवीत्

ഇങ്ങനെ പല വചനങ്ങളും പറഞ്ഞ ശേഷം രാജാവ് ധർമരാജൻ കേശവനെ അഭിസംബോധന ചെയ്ത് പിന്നെയും ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.

Verse 29

पुंडरीकाक्ष जानासि यथा भीमादभूदयम् । जातमात्रस्तु यश्चासीद्यौवनस्थो महाबलः

ഹേ പുണ്ഡരീകാക്ഷാ! ഇവൻ ഭീമനിൽ നിന്ന് എങ്ങനെ ജനിച്ചതെന്ന് നീ അറിയുന്നു. ജനിച്ച നിമിഷം തന്നെ അവൻ യൗവനസ്ഥനായി മഹാബലവാനായിരുന്നു.

Verse 30

अष्टानां देवयोनीनां यतो जन्म च यौवनम् । सद्य एव भवेत्तस्मात्सद्योऽस्यासीच्च यौवनम्

എട്ട് ദിവ്യയോനികളിൽ ജനനവും യൗവനവും ഉടൻ തന്നെ ഉദ്ഭവിക്കുന്നതിനാൽ, അവനിലും അതേ ക്ഷണത്തിൽ യൗവനം പ്രത്യക്ഷമായി।

Verse 31

तदस्योचितदारार्थे सदा चिंतास्ति कृष्ण मे । उचितं बत हैडंबेः क्व कलत्रं करोम्यहम्

അതുകൊണ്ട്, ഹേ കൃഷ്ണാ, അവനു യോജിച്ച ഭാര്യയെ കണ്ടെത്തുന്നതിനെക്കുറിച്ച് എനിക്ക് എപ്പോഴും ആശങ്കയുണ്ട്. സത്യമായി, ഹൈഡംബനു അനുയോജ്യയായ വധുവിനെ ഞാൻ എവിടെ നിന്ന് നേടും?

Verse 32

तद्भवान्कृष्णसर्वज्ञ त्रिलोकीमपि वेत्सि च । हैडंबेरुचिता दारान्वक्तुमर्हसि यादव

അതിനാൽ, ഹേ സർവ്വജ്ഞനായ കൃഷ്ണാ, ത്രിലോകവും അറിയുന്ന ഹേ യാദവാ—ഹൈഡംബനു യോജിച്ച ഭാര്യമാർ ആരെന്ന് ദയവായി പറഞ്ഞുതരണമേ।

Verse 33

सूत उवाच । एवमुक्तो धर्मराज्ञा क्षणं ध्यात्वा जनार्दनः । धर्मराजमिदं वाक्यं पदांतरितमब्रवीत्

സൂതൻ പറഞ്ഞു—ധർമ്മരാജൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ജനാർദനൻ ക്ഷണനേരം ധ്യാനിച്ച്, നന്നായി ആലോചിച്ച വാക്കുകളാൽ ധർമ്മരാജനോട് മറുപടി പറഞ്ഞു।

Verse 34

अस्ति राजन्प्रवक्ष्यामि दारानस्योचितां शुभाम् । सांप्रतं संस्थिता रम्ये प्राग्ज्योतिषपुरे वरे

ഹേ രാജാവേ, ഒരു കാര്യമുണ്ട്—അവനു യോജിച്ച മംഗളകരമായ വധുവിനെ ഞാൻ പറയാം. അവൾ ഇപ്പോൾ മനോഹരവും ശ്രേഷ്ഠവും ആയ പ്രാഗ്ജ്യോതിഷപുരത്തിൽ വസിക്കുന്നു।

Verse 35

सा च पुत्री मुरोः पार्थ दैत्यस्याद्भुतकर्मणः । योऽसौ नरकदैत्यस्य प्राणतुल्यः सखाऽभवत्

ഹേ പാർഥാ! അവൾ അത്ഭുതകർമ്മങ്ങളുള്ള ദൈത്യൻ മുരന്റെ പുത്രിയാണ്; ആ മുരൻ തന്നെയായിരുന്നു നരകദൈത്യന്റെ പ്രാണസമമായ പ്രിയസഖാവ്.

Verse 36

स च मे निहतो घोरः पाशदुर्गसमन्वितः । नरकश्च दुराचारस्त्वमेतद्वेत्सि सर्वशः

ആ ഭീകരൻ (മുരൻ) പാശങ്ങളും ദുർഗങ്ങളും കൊണ്ട് സംരക്ഷിതനായിരുന്നിട്ടും എന്റെ കൈയ്യാൽ ഹതനായി; നരകനും ദുഷ്ടാചാരിയായിരുന്നു—ഇതെല്ലാം നീ പൂർണ്ണമായി അറിയുന്നു.

Verse 37

ततो हते मुरौ दैत्ये मया तस्य सुताव्रजत् । योद्धुं मामतिवीर्यत्वाद्घोरा कामकटंकटा

പിന്നീട് എന്റെ കൈയ്യാൽ ദൈത്യൻ മുരൻ ഹതനായപ്പോൾ, അവന്റെ പുത്രി എന്നോടു യുദ്ധം ചെയ്യാൻ പുറപ്പെട്ടു—അതിവീര്യസമ്പന്നയായ ഭീകര കാമകടങ്കടാ.

Verse 38

तां ततोऽहं महायुद्धे खड्गखेटकधारिणीम् । अयोधयं महाबाणैः सुशार्ङ्गधनुषश्च्युतैः

അപ്പോൾ ആ മഹായുദ്ധത്തിൽ, ഖഡ്ഗവും ഖേടകവും ധരിച്ചിരുന്ന അവളോടു ഞാൻ യുദ്ധം ചെയ്തു—എന്റെ ഉത്തമ ശാർങ്ഗധനുസ്സിൽ നിന്നു പുറപ്പെട്ട മഹാബാണങ്ങളാൽ.

Verse 39

खड्गेन चिच्छेद बाणान्मम सा च मुरोः सुता । समागम्य च खड्गेन गरुडं मूर्ध्न्यताडयत्

മുരന്റെ പുത്രി ഖഡ്ഗംകൊണ്ട് എന്റെ ബാണങ്ങളെ ഛേദിച്ചു; പിന്നെ അടുത്തെത്തി അതേ ഖഡ്ഗംകൊണ്ട് ഗരുഡന്റെ ശിരസ്സിൽ പ്രഹരിച്ചു.

Verse 40

स च मोहसमाविष्टो गरुडोऽभूदचेतनः । ततस्तस्या वधार्थाय मया चक्रं समुद्यतम्

മോഹത്തിൽ ആകപ്പെട്ട ഗരുഡൻ ബോധശൂന്യനായി. പിന്നെ അവളെ വധിക്കാനായി ഞാൻ ചക്രം ഉയർത്തി.

Verse 41

चक्रं समुद्यतं दृष्ट्वा मया तस्मिन्रणाजिरे । कामाख्या नाम मां देवी पुरः स्थित्वा वचोऽब्रवीत्

ആ യുദ്ധഭൂമിയിൽ ഞാൻ ചക്രം ഉയർത്തിയതു കണ്ടു, കാമാഖ്യാ എന്ന ദേവി എന്റെ മുമ്പിൽ നിന്നു വചനം പറഞ്ഞു.

Verse 42

नैनां हंतुं भवानर्हो रक्षैतां पुरुषोत्तम । अजेयत्वं मया ह्यस्या दत्तं खड्गं च खेटकम्

ഹേ പുരുഷോത്തമാ, നീ അവളെ വധിക്കരുത്; അവളെ രക്ഷിക്കണം. ഞാൻ അവൾക്ക് അജേയത്വവും ഖഡ്ഗവും ഖേടകവും ദാനം ചെയ്തിരിക്കുന്നു.

Verse 43

बुद्धिरप्रतिमा चापि शक्तिश्च परमा रणे । ततस्त्वया त्रिरात्रेऽपि न जितासीन्मुरोः सुता

യുദ്ധത്തിൽ നിന്റെ ബുദ്ധി അതുല്യവും ശക്തി പരമവുമാണ്; എങ്കിലും, ഹേ മുരപുത്രി, മൂന്നു രാത്രികളിലും നീ മാധവനെ ജയിച്ചില്ല.

Verse 44

एवमुक्ते तदा देवीं वचनं चाहमब्रवम् । अयमेष निवृत्तोऽस्मि वारयैनां च त्वं शुभे

അവൾ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ഞാൻ ദേവിയോട് പറഞ്ഞു—‘ഇതാ, ഞാൻ യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് പിന്മാറുന്നു; ഹേ ശുഭേ, നീയും അവളെ തടയുക.’

Verse 45

ततश्चालिंग्य तां भक्तां कामाख्या वाक्यमब्रवीत् । भद्रे रणान्निवर्तस्व नायं हंतुं कथंचन

അപ്പോൾ കാമാഖ്യ ആ ഭക്തസ്ത്രീയെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് പറഞ്ഞു— “ഭദ്രേ, യുദ്ധഭൂമിയിൽ നിന്ന് മടങ്ങുക; ഇദ്ദേഹത്തെ യാതൊരു വിധത്തിലും വധിക്കാനാവില്ല।”

Verse 46

शक्यः केनापि समरे माधवो रणदुर्जयः । नाभूदस्ति भविष्यो वा य एनं संयुगे जयेत्

യുദ്ധത്തിൽ ദുർജ്ജയനായ മാധവനെ ആരും സമരത്തിൽ കീഴടക്കാൻ കഴിയില്ല. മുമ്പും ഉണ്ടായിട്ടില്ല, ഇപ്പോഴും ഇല്ല, ഭാവിയിലും ഉണ്ടാകില്ല— യുദ്ധത്തിൽ അവനെ ജയിക്കുന്നവൻ.

Verse 47

अपि वा त्र्यंबकः पुत्रि नैनं शक्तः कुतोऽन्यकः । तस्मादेनं नमस्कृत्य भाविनं श्वशुरं शुभे

മകളേ, സ്വയം ത്ര്യംബകൻ (ശിവൻ) പോലും ഇദ്ദേഹത്തെ കീഴടക്കാൻ ശക്തനല്ല; പിന്നെ മറ്റാരാണ്? അതിനാൽ ശുഭേ, ഭാവിയിലെ ശ്വശുരനെന്നു കരുതി ഇദ്ദേഹത്തെ നമസ്കരിക്കു.

Verse 48

रणादस्मान्निवर्तस्व तवोचितमिदं स्फुटम् । अस्य भ्रातुर्हि भीमस्य स्नुषा त्वं च भविष्यसि

ഈ യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് മടങ്ങുക— ഇതാണ് നിനക്കു യോജിച്ചതെന്ന് വ്യക്തം. കാരണം നീ ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ സഹോദരൻ ഭീമന്റെ മരുമകളാകും.

Verse 49

तस्मात्त्वं श्वशुरं भद्रे सम्मानय जनार्दनम् । न च शोकस्त्वया कार्यः पितरं प्रति पंडिते

അതുകൊണ്ട് ഭദ്രേ, ജനാർദനനെ ശ്വശുരനെന്നു കരുതി ആദരിക്കു. പണ്ഡിതേ, പിതാവിനെക്കുറിച്ച് നീ ദുഃഖിക്കേണ്ടതില്ല.

Verse 50

जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुव जन्म मृतस्य च । बहवश्चाऽस्य वेत्तारो वद केनापि वार्यते

ജനിച്ചവന് മരണം നിശ്ചയം; മരിച്ചവന് ജന്മവും നിശ്ചയം. ഈ സത്യം പലരും അറിയുന്നു—പറയൂ, ഇതിനെ ആരാണ് തടയുക?

Verse 51

ऋषींश्च देवांश्च महासुरांश्च त्रैविद्यविद्यान्पुरुषान्नृपांश्च । कान्मृत्युरेको न पतेत काले परावरज्ञोऽत्र न मुह्यते क्वचित्

ഋഷിമാർ, ദേവന്മാർ, മഹാസുരന്മാർ, ത്രൈവಿದ್ಯവിദ്യയിൽ നിപുണർ, മനുഷ്യർ, രാജാക്കന്മാർ—കാലം വന്നാൽ ഏകമൃത്യു ആരുടെ മേൽ പതിക്കാതിരിക്കും? പര-അപരതത്ത്വം അറിയുന്നവൻ ഇവിടെ ഒരിക്കലും മോഹിതനാകില്ല.

Verse 52

श्लाघ्य एव हि ते मृत्युः पितुरस्माज्जनार्दृनात् । सर्वपातकनिर्मुक्तो गतोऽसौ धाम वैष्णवम्

നിശ്ചയമായും ഈ ജനാർദനന്റെ കൈകളാൽ നിന്റെ പിതാവിന്റെ മരണം ശ്ലാഘനീയമാണ്; അദ്ദേഹം സർവ്വപാപങ്ങളിൽ നിന്നു വിമുക്തനായി വൈഷ്ണവ ധാമത്തിലേക്ക് ഗമിച്ചു.

Verse 53

एवं कामाख्यया प्रोक्ता सा च कामकटंकटा । त्यक्त्वा क्रोधं च संवृत्य गात्राणि प्रणता च माम्

ഞാൻ ‘കാമാഖ്യാ’ എന്ന നാമത്തിൽ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, ആ കാമകടങ്കടാ ക്രോധം ഉപേക്ഷിച്ച്, സ്വയം സംയമിച്ച്, അവയവങ്ങളെ നിയന്ത്രിച്ച്, ഭക്തിയോടെ എന്നെ പ്രണാമം ചെയ്തു.

Verse 54

तामहं साशिषं चापि प्रावोचं भरतर्षभ । अस्मिन्नेव पुरे तिष्ठ भगदत्तप्रपूजिता

ഹേ ഭാരതശ്രേഷ്ഠാ! അപ്പോൾ ഞാൻ അവൾക്ക് ആശീർവാദത്തോടെ പറഞ്ഞു—“ഈ നഗരത്തിലേ തന്നെ വസിക്കൂ; ഭഗദത്തനാൽ നീ വിശേഷമായി പൂജിക്കപ്പെടും.”

Verse 55

मया देव्या पृथिव्या च भगदत्तः कृतो नृपः । स ते पूजां बहुविधां करिष्यति स्वसुर्यथा

ഞാനും ഭൂദേവിയും ചേർന്ന് ഭഗദത്തനെ രാജാവാക്കി. അവൻ തന്റെ ശ്വശുരനെപ്പോലെ നിനക്കു പലവിധ പൂജകൾ അർപ്പിക്കും.

Verse 56

वसंती चात्र तं वीरं हैडिंबं पतिमाप्स्यसि । एवमाश्वास्य तां देवीं मौर्वीं चाहं व्यसर्जयम्

“ഇവിടെ വസിച്ചുകൊണ്ട് നീ ആ വീരനായ ഹൈഡിംബനെ ഭർത്താവായി പ്രാപിക്കും.” ഇങ്ങനെ മൗർവീ ദേവിയെ ആശ്വസിപ്പിച്ച് ഞാൻ അവളെ വിടവാങ്ങിച്ചു.

Verse 57

सा स्थिता च पुरे तत्र गतोऽहं शक्रसद्म च । ततो द्वारवतीं प्राप्य त्वया सह समागतः

അവൾ ആ നഗരത്തിൽ തന്നെ നിലകൊണ്ടു; ഞാൻ ശക്രന്റെ ധാമത്തിലേക്കു പോയി. പിന്നെ ദ്വാരവതിയിൽ എത്തി നിന്നോടു കൂടെ സംഗമിച്ചു.

Verse 58

एवमेषोचिता दारा हैडंबेर्विद्यते शुभा । कामाख्ये च रणे घोरा या विद्युदिव भासते

ഇങ്ങനെ ആ ശുഭസ്ത്രീ ഹൈഡിംബനു യോജിച്ച ഭാര്യയായി—കാമാഖ്യയിലെ ഭീകര യുദ്ധത്തിൽ ഭയാനകയായി, മിന്നലുപോലെ പ്രകാശിച്ചു.

Verse 59

न च रूपं वर्णितं मे श्वशुरस्योचितं यतः । साधोर्हि नैतदुचितं सर्वस्त्रीणां प्रवर्णनम्

ഞാൻ അവളുടെ രൂപസൗന്ദര്യം വർണ്ണിച്ചില്ല; അത് ശ്വശുരന്റെ ദൃഷ്ടിക്ക് യോജിച്ചതല്ല. സദാചാരിയ്ക്ക് എല്ലാ സ്ത്രീകളുടെയും രൂപം വിശദമായി ചിത്രീകരിക്കുന്നത് അനുചിതമാണ്.

Verse 60

पुनरेकश्च समयः कृतस्तं शृणु यस्तया । यो मां निरुत्तरां प्रश्ने कृत्वैव विजयेत्पुमान्

വീണ്ടും അവൾ മറ്റൊരു നിബന്ധന നിശ്ചയിച്ചു—കേൾക്കുക: ചോദ്യംകൊണ്ട് എന്നെ നിർഉത്തരയാക്കി ജയിക്കുന്ന പുരുഷൻ തന്നെയാണ് വിജയി।

Verse 61

यो मे प्रतिबलश्चापि स मे भर्ता भविष्यति । एवं च समयं श्रुत्वा बहवो दैत्यराक्षसाः

“എന്റെ ശക്തിക്ക് തുല്യനായവൻ തന്നെയാണ് എന്റെ ഭർത്താവാകുക.” ഈ നിബന്ധന കേട്ട് അനേകം ദൈത്യ-രാക്ഷസർ മുന്നോട്ട് വന്നു।

Verse 62

तस्या जयार्थमगमंस्तेऽपि जित्वा हतास्तया । यो य एनां गतः पूर्वं न स भूयो न्यवर्तत

അവളെ ജയിക്കാനായി അവർ പോയി; എന്നാൽ ജയിക്കാൻ ശ്രമിച്ചിട്ടും അവളുടെ കൈകളാൽ തന്നെ ഹതരായി. മുൻപ് അവളെ സമീപിച്ചവർ ആരും പിന്നെ മടങ്ങിയില്ല।

Verse 63

वह्नेरिव प्रभां दीप्तां पतंगानां समुच्चयः । एवमेतादृशीं मौर्वीं जेतुमुत्सहते यदि

എങ്ങനെ പാറ്റകളുടെ കൂട്ടം ദഹിക്കുന്ന അഗ്നിയുടെ ദീപ്തിയെ ജയിക്കാമെന്ന് ധൃഷ്ടത കാണിക്കുമോ, അതുപോലെ അത്തരം ഭയങ്കരമായ മൗർവിയെ ജയിക്കാമെന്ന ചിന്തയും ധൃഷ്ടത തന്നേ.

Verse 64

घटोत्कचो महावीर्यो भार्यास्य नियतं भवेत्

മഹാവീര്യനായ ഘടോത്കചൻ തന്നെയാണ് നിർഭാഗ്യവശാൽ അല്ല, നിശ്ചയമായി അവളുടെ ഭർത്താവാകുക.

Verse 65

युधिष्ठिर उवाच । अलं सर्वगुणैस्तस्या यस्यास्त्वेको गुणो महान् । क्रियते किं हि क्षीरेण यदि तद्विषमिश्रितम्

യുധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു—അവളിൽ എല്ലാ ഗുണങ്ങളും ഉണ്ടായാലും ഒരു മഹാദോഷം ഉണ്ടെങ്കിൽ അതിന് എന്ത് പ്രയോജനം? വിഷം കലർന്ന പാലിന് എന്ത് ഫലം?

Verse 66

प्राणाधिकं भैमसेनिं कथं केवलसाहसात् । क्षिपेयं तव वाक्यानां शुद्धानां चाथ कोविदम्

വെറും ദുസ്സാഹസത്താൽ പ്രാണത്തേക്കാൾ പ്രിയനായ ഭീമസേനനെ ഞാൻ എങ്ങനെ ഉപേക്ഷിക്കും? അതുപോലെ നിന്റെ ശുദ്ധവും പണ്ഡിതസമ്പന്നവുമായ വചനങ്ങളെ എങ്ങനെ തള്ളിക്കളയും?

Verse 67

अन्या अपि स्त्रियः संति देशे देशे जनार्दन । बह्व्यस्तासां वरां कांचिद्योषितं वक्तुमर्हसि

ഹേ ജനാർദന, ദേശദേശങ്ങളിൽ മറ്റു സ്ത്രീകളും ഉണ്ട്. അവരിൽ ഏതെങ്കിലും ശ്രേഷ്ഠ കന്യയെ നീ നിർദ്ദേശിക്കേണ്ടതാണ്.

Verse 68

भीम उवाच । सम्यगुक्तं केशवेन वाक्यं बह्वर्थमुत्तमम् । राज्ञा पुनः स्नेहवशाद्यदुक्तं तन्न भाति मे

ഭീമൻ പറഞ്ഞു—കേശവൻ ശരിയായി പറഞ്ഞു; അവന്റെ വചനങ്ങൾ ഉത്തമവും ബഹ്വർത്ഥസമ്പന്നവുമാണ്. എന്നാൽ രാജാവ് സ്നേഹവശാൽ പറഞ്ഞത് എനിക്ക് രുചിക്കുന്നില്ല.

Verse 69

कार्ये दुःसाध्य एव स्यात्क्षत्रियस्य पराक्रमः । करींद्रस्येव यूथेषु गजानां न मृगेषु च

ക്ഷത്രിയന്റെ പരാക്രമം ദുസ്സാധ്യമായ കര്‍മ്മങ്ങളിലേയ്ക്ക് തന്നെ നിയോഗിക്കണം—ആനകളുടെ കൂട്ടത്തിൽ ഗജേന്ദ്രനെപ്പോലെ, മൃഗങ്ങളിൽ (മാൻകളിൽ) അല്ല.

Verse 70

आत्मा प्रख्यातिमानेयः सर्वथा वीरपुंगवैः । सा च ख्यातिः कथं जायेद्दुःसाध्यकरणादृते

എല്ലാ ശ്രേഷ്ഠവീരന്മാരും സത്യകീർത്തിയാൽ സ്വന്തം ആത്മാവിനെ ആദരിക്കണം. ദുഷ്കരകർമ്മം സാധിക്കാതെ അത്തരം കീർത്തി എങ്ങനെ ഉദിക്കും?

Verse 71

न ह्यात्मवशगं पार्थ हैडंबेरस्य रक्षणम् । येन दत्तस्त्वयं धात्रा स एनं पालयिष्यति

ഹേ പാർഥാ, ഹൈഡംബേരന്റെ രക്ഷണം സ്വന്തം വശത്തിലല്ല. വിധാതാവായി അവനെ നിനക്കു നൽകിയവൻ തന്നേ അവനെ പാലിച്ചു കാക്കും.

Verse 72

सर्वथोच्चपदारोहे यत्नः कार्यो विजानता । तन्न सिध्यति चेद्दैवान्नासौ दोषो विजानतः

അത്യുച്ച സ്ഥാനാരോഹണത്തിനായി വിവേകി എല്ലാതരത്തിലും പരിശ്രമിക്കണം. ദൈവവശാൽ സിദ്ധിയാകാതിരുന്നാൽ ജ്ഞാനിക്കു ദോഷമില്ല.

Verse 73

यथा देवव्रतस्त्वेको जह्रे काशिसुताः पुरा । तथैक एव हैडंबिर्मौर्वीं प्राप्नोतु मा चिरम्

ദേവവ്രതൻ ഒരുത്തൻ മാത്രം പണ്ടു കാശിരാജന്റെ പുത്രിമാരെ അപഹരിച്ചതുപോലെ, ഹൈഡംബിയും ഒരുത്തൻ മാത്രം വൈകാതെ മൗർവിയെ പ്രാപിക്കട്ടെ.

Verse 74

अर्जुन उवाच । केवलं पौरुषपरं भीमेनोक्तमिदं वचः । अबलं दैवहेतुत्वात्प्रबलं प्रतिभाति मे

അർജുനൻ പറഞ്ഞു: ഭീമൻ പറഞ്ഞ ഈ വാക്ക് പുരുഷപ്രയത്നം മാത്രമേ ആശ്രയിക്കുന്നുള്ളൂ; എന്നാൽ ദൈവം കാരണമാകുന്നതിനാൽ ദുർബലമെന്നു തോന്നുന്നതും എനിക്ക് പ്രബലമായി പ്രതീതിയാകുന്നു.

Verse 75

न मृषा हि वचो ब्रूते कामाख्या या पुराऽब्रवीत् । भीमसेनसुतः पाणिं तव भद्रे ग्रहीष्यति

കാമാഖ്യാദേവി അസത്യം പറയുകയില്ല; അവൾ മുമ്പേ അരുളിച്ചെയ്തു—“ഹേ ഭദ്രേ, ഭീമസേനന്റെ പുത്രൻ നിന്റെ പാണി വിവാഹാർത്ഥം ഗ്രഹിക്കും.”

Verse 76

अनेन हेतुना यातु शीघ्रं तत्र घटोत्कचः । इति मे रोचते कृष्ण तव किं ब्रूहि रोचते

ഈ കാരണത്താൽ ഘടോത്കചൻ ഉടൻ അവിടെ പോകട്ടെ. ഹേ കൃഷ്ണാ, ഇത് എനിക്ക് ഇഷ്ടമാണ്; നിനക്ക് എന്താണ് ഇഷ്ടം, പറയുക.

Verse 77

कृष्ण उवाच । रोचते मे वचस्तुभ्यं भीमस्य च महात्मनः । न हि तुल्यो भैमसेनेर्बुद्धौ वीर्ये च कश्चन

കൃഷ്ണൻ അരുളിച്ചെയ്തു—നിന്റെ വചനവും മഹാത്മാവായ ഭീമന്റെ വചനവും എനിക്ക് പ്രിയമാണ്. ബുദ്ധിയിലും വീര്യത്തിലും ഭീമസേനനോട് തുല്യൻ ആരുമില്ല.

Verse 78

अंतरात्मा च मे वेत्ति प्राप्तामेव मुरोः सुताम् । तच्छीघ्रं यातु हैडंबिस्त्वं च किं पुत्र मन्यसे

എന്റെ അന്തരാത്മാവും അറിയുന്നു—മുരന്റെ പുത്രി ഇതിനകം ലഭിച്ചതുപോലെ തന്നെയെന്ന്. അതിനാൽ ഹൈഡംബി വേഗം പോകട്ടെ; നീയും, മകനേ, എന്ത് വിചാരിക്കുന്നു?

Verse 79

घटोत्कच उवाच । न हि न्याय्याः स्वका वक्तुं पूज्यानामग्रतो गुणाः । प्रवृत्ता एव भासंते सद्गुणाश्च रवेः कराः

ഘടോത്കചൻ പറഞ്ഞു—പൂജ്യന്മാരുടെ മുമ്പിൽ സ്വന്തം ഗുണങ്ങൾ പറയുന്നത് യുക്തമല്ല. സദ്ഗുണങ്ങൾ സ്വയം പ്രകാശിക്കുന്നു, സൂര്യകിരണങ്ങളെപ്പോലെ.

Verse 80

सर्वथा तत्करिष्यामि पितरो येन मेऽमलाः । लज्जिष्यंति न संसत्सु मया पुत्रेण पांडवाः

ഞാൻ എല്ലാ വിധത്തിലും അതുതന്നെ ചെയ്യും; എന്റെ നിർമ്മല പിതാക്കന്മാർ—പാണ്ഡവർ—എന്നാൽ, അവരുടെ പുത്രനായ എന്റെ കാരണത്താൽ, സഭകളിൽ ലജ്ജിക്കാതിരിക്കേണ്ടതിന്.

Verse 81

एवमुक्त्वा महाबाहुरुत्थाय प्रणनाम तान् । जयाशीर्भिश्च पितृभिर्वर्द्धितो गंतुमैच्छत

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് മഹാബാഹു എഴുന്നേറ്റ് അവരെ പ്രണാമിച്ചു; പിതാക്കന്മാരുടെ ജയാശീർവാദങ്ങളാൽ ബലവാനായി അവൻ പുറപ്പെടാൻ ആഗ്രഹിച്ചു.

Verse 82

तं गतुकाममाहेदमभिनंद्य जनार्दनः । कथाकथनकाले मां स्मरेथास्त्वं जयावहम्

അവൻ പോകാൻ ഉത്സുകനാണെന്ന് കണ്ട ജനാർദനൻ അഭിനന്ദിച്ച് പറഞ്ഞു—“കഥ പറയുന്ന സമയത്ത് ജയദായകനായ എന്നെ സ്മരിക്ക.”

Verse 83

यथा बुद्धिं सुदुर्भेद्यां वर्धयामि बलं च ते । इत्युक्त्वालिंग्य तं कृष्णो व्यससर्जत साशिषम्

“നിനക്കുള്ള സുദുർഭേദ്യമായ ബുദ്ധിയും നിന്റെ ബലവും ഞാൻ വർദ്ധിപ്പിക്കും” എന്നു പറഞ്ഞ് കൃഷ്ണൻ അവനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് ആശീർവദിച്ച് യാത്രയാക്കി.

Verse 84

ततो हिडंबातनयो महौजाः सूर्याक्षकालाक्षमहोदरानुगः । वियत्पथं प्राप्य जगाम तत्पुरं प्राग्ज्योतिषं नाम दिनव्यपाये

അപ്പോൾ ഹിഡിംബയുടെ മഹൗജസ്വിയായ പുത്രൻ—സൂര്യാക്ഷൻ, കാലാക്ഷൻ, മഹോദരൻ എന്നിവരോടൊപ്പം—ആകാശപഥം പ്രാപിച്ച്, ദിനാവസാനത്തിൽ ‘പ്രാഗ്ജ്യോതിഷ’ എന്ന ആ നഗരത്തിലേക്ക് പോയി.