Adhyaya 22

Verse 1

शिवशर्मोवाच । ध्रुवाख्यानमिदं रम्यं महापातकनाशनम् । महाश्चर्यकरं पुण्यं श्रुत्वा तृप्तोस्मि भो गणौ

ശിവശർമൻ പറഞ്ഞു—ഈ ധ്രുവാഖ്യാനം രമ്യവും മഹാപാതകനാശകവുമാണ്. ഇത് പുണ്യവും മഹാശ്ചര്യകരവുമാണ്; ഹേ ഗണങ്ങളേ, ഇത് കേട്ട് ഞാൻ തൃപ്തനായി.

Verse 2

अगस्त्य उवाच । इत्थं यावद्द्विजो ब्रूते विमानं वायुवेगगम् । तावत्प्राप महर्लोकं स्वर्लोकात्परमाद्भुतम्

അഗസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—ആ ദ്വിജൻ ഇങ്ങനെ സംസാരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, വായുവേഗത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന ആ വിമാനം ഉടൻ തന്നെ സ്വർഗ്ഗലോകത്തേക്കാൾ അത്ഭുതകരമായ മഹർലോകത്തെ പ്രാപിച്ചു।

Verse 3

द्विजोऽथ लोकं संवीक्ष्य सर्वतो महसा वृतम् । तौ गणौ प्रत्युवाचेदं कोयं लोको मनोहरः

പിന്നീട് ദ്വിജൻ എല്ലാടവും തേജസ്സാൽ പൊതിഞ്ഞ ആ ലോകം കണ്ടിട്ട്, ആ രണ്ടു ദിവ്യഗണങ്ങളോടു ചോദിച്ചു—“ഇത് ഏതു മനോഹര ലോകമാണ്?”

Verse 4

तावूचतुस्ततो विप्रं निशामय महामते । अयं स हि महर्लोकः स्वर्लोकात्परमाद्भुतः

അപ്പോൾ ആ രണ്ടു ഗണങ്ങൾ വിപ്രനോടു പറഞ്ഞു—“ഹേ മഹാമതേ, കേൾക്കുക; ഇതുതന്നെ മഹർലോകം, സ്വർഗ്ഗലോകത്തേക്കാൾ അത്ഭുതകരം.”

Verse 5

कल्पायुषो वसंत्यत्र तपसा धूतकल्मषाः । विष्णुस्मरण संक्षीण समस्तक्लेशसंचयाः

ഇവിടെ കല്പായുസ്സുള്ളവർ വസിക്കുന്നു; തപസ്സാൽ പാപമലിന്യം കഴുകിപ്പോയവരും, വിഷ്ണുസ്മരണത്താൽ സമസ്ത ക്ലേശസഞ്ചയം ക്ഷയിച്ചവരുമാണ് അവർ।

Verse 6

निर्व्याजप्रणिधानेन दृष्ट्वा तेजोमयं जगत् । महायोगसमायुक्ता वसंत्यत्र सुरोत्तमाः

ഇവിടെ ദേവന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠരായ സുരോത്തമർ വസിക്കുന്നു; മഹായോഗസമന്വിതരായി, നിർവ്യാജ സമാധി-പ്രണിധാനത്തിലൂടെ ജഗത്തിനെ തേജോമയമായി ദർശിക്കുന്നു।

Verse 7

इत्थं कथां कथयतोर्भगवद्गणयोः प्रिये । क्षणार्धेन विमानं तज्जनलोकं निनायतान्

പ്രിയേ! ആ രണ്ടു ഭഗവദ്ഗണങ്ങൾ ഇങ്ങനെ കഥ പറയുമ്പോഴേക്കും, ആ വിമാനം ക്ഷണാർദ്ധത്തിൽ തന്നെ അവരെ ജനലോകത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയി.

Verse 8

निवसंत्यमला यत्र मानसा बह्मणः सुताः । सनंदनाद्या योगींद्राः सर्वे ते ह्यूर्ध्वरेतसः

അവിടെ ബ്രഹ്മാവിന്റെ നിർമ്മല മാനസപുത്രന്മാർ—സനന്ദനാദികൾ—യോഗീന്ദ്രന്മാർ, എല്ലാവരും ഊർധ്വരേതസ്സുകൾ, വസിക്കുന്നു.

Verse 9

अन्ये तु योगिनो ये वै ह्यस्खलद्ब्रह्मचारिणः । सर्वद्वंद्वविनिर्मुक्तास्ते वसंत्यतिनिर्मलाः

മറ്റു യോഗികളും അവിടെ വസിക്കുന്നു—ബ്രഹ്മചര്യവ്രതത്തിൽ അചഞ്ചലർ, സർവ്വ ദ്വന്ദ്വങ്ങളിൽ നിന്നു വിമുക്തർ, അത്യന്തം നിർമ്മലർ.

Verse 10

जनलोकात्तपोलोकस्तेषां लोचनगोचरः । कृतस्तेन विमानेन मनोवेगेन गच्छता

ജനലോകത്തിൽ നിന്ന്, മനോവേഗത്തിൽ സഞ്ചരിച്ച ആ വിമാനത്താൽ തപോലോകം അവരുടെ ദൃഷ്ടിഗോചരമായി.

Verse 11

वैराजा यत्र ते देवा वसेयुर्दाहवर्जिताः । वासुदेवे मनो येषां वासुदेवार्पितक्रियाः

അവിടെ വൈരാജ ദേവന്മാർ ദുഃഖദാഹമില്ലാതെ വസിക്കുന്നു; അവരുടെ മനസ് വാസുദേവനിൽ നിലകൊള്ളുന്നു, അവരുടെ എല്ലാ പ്രവർത്തികളും വാസുദേവനേയ്ക്ക് അർപ്പിതമാണ്.

Verse 12

तपसा तोष्य गोविंदमभिलाषविवर्जिताः । तपोलोकमिमं प्राप्य वसंति विजितेंद्रियाः

നിഷ്കാമരായി തപസ്സിലൂടെ ഗോവിന്ദനെ പ്രസാദിപ്പിച്ച് ഇന്ദ്രിയജയികളായവർ ഈ തപോലോകം പ്രാപിച്ച് അവിടെ വസിക്കുന്നു।

Verse 13

शिलोंछ वृत्तया ये वै दंतोलूखलिकाश्च ये । अश्मकुट्टाश्च मुनयः शीर्णपर्णाशिनश्च ये

അവിടെ ശിലോഞ്ചവൃത്തിയോടെ ജീവിക്കുന്നവർ, പല്ലുകളെ ഉഖലിയെപ്പോലെ ഉപയോഗിച്ച് അരയ്ക്കുന്നവർ, കല്ലുകൊണ്ട് കുത്തുന്ന മുനിമാർ, ഉണങ്ങിയ ഇലകൾ ആഹരിക്കുന്നവർ—ഇത്തരം തപസ്വികൾ കാണപ്പെടുന്നു।

Verse 14

ग्रीष्मे पंचाग्नितपसो वर्षासु स्थंडिलेशयाः । हेमंतशिशिरार्धे ये क्षपंति सलिले क्षपाः

ഗ്രീഷ്മത്തിൽ അവർ പഞ്ചാഗ്നിതപസ്സ് അനുഷ്ഠിക്കുന്നു; വർഷാകാലത്ത് വെറും നിലത്താണ് ശയനം; ഹേമന്ത-ശിശിരാർദ്ധത്തിൽ ജലത്തിൽ നിന്നുകൊണ്ട് രാത്രികൾ കഴിക്കുന്നു।

Verse 15

कुशाग्रनीरविप्रूषस्तृषिता यतयोऽपिबन् । वाताशिनोतिक्षुधिताः पादाग्रांगुष्ठ भूस्पृशः

ദാഹാർത്തരായ യതികൾ കുശാഗ്രത്തിലെ ജലബിന്ദുക്കളും കുടിക്കുകയില്ല; അത്യന്തം വിശപ്പിലും അവർ വായുവേ ആഹാരമാക്കി ജീവിക്കുന്നു; ഭൂമിയെ കാൽവിരലിന്റെ അഗ്രം മാത്രം സ്പർശിക്കുന്നവിധം നിൽക്കുന്നു।

Verse 16

ऊर्ध्वदोषो रविदृशस्त्वेकांघ्रि स्थाणु निश्चलाः । ये वै दिवा निरुच्छ्वासा मासोच्छ्वासाश्च ये पुनः

ചിലർ ദോഷനിഗ്രഹം ഊർധ്വമുഖമായി നിലനിർത്തി സൂര്യനിലേക്കു ദൃഷ്ടി പതിപ്പിച്ച് ഒരു കാലിൽ തൂണുപോലെ നിശ്ചലമായി നിൽക്കുന്നു; ചിലർ പകൽ മുഴുവൻ ശ്വാസം തടയും; ചിലർ മാസത്തിൽ ഒരിക്കൽ മാത്രം ശ്വസിക്കും।

Verse 17

मासोपवासव्रतिनश्चातुर्मास्य व्रताश्च ये । ऋत्वंततोयपाना ये षण्मासोपवासकाः

ചിലർ മാസമുഴുവൻ ഉപവാസവ്രതം അനുഷ്ഠിക്കുന്നു; ചിലർ ചാതുർമാസ്യവ്രതം ധരിക്കുന്നു; ചിലർ ഋതുവിന്റെ അവസാനം മാത്രം ജലപാനം ചെയ്യുന്നു; ചിലർ ആറുമാസം ഉപവാസം ചെയ്യുന്നു।

Verse 18

ये च वर्षनिमेषा वै वर्षधारांबु तर्षकाः । ये च स्थाणूपमां प्राप्ता मृगकंडूति सौख्यदाः

ചിലർ മഴക്കാലത്ത് കണ്ണിമയ്ക്കാതെ, വീഴുന്ന ജലധാരകളുടെ നടുവിലും തൃഷ്ണയോടെ നില്ക്കുന്നു; ചിലർ തൂണുപോലെ നിശ്ചലരായി, മാൻപോലെ ചൊറിയുന്നതേയുള്ളൂ ‘സുഖം’ എന്നു കരുതുന്നു।

Verse 19

जटाटवी कोटरांतः कृतनीडांडजाश्च ये । प्ररूढवामलूरांगाः स्नायुनद्धास्थिसंचयाः

ചിലരുടെ ജടകൾ വനഗുഹപോലെ ആയി; അതിനുള്ളിൽ പക്ഷികൾ കൂടുകെട്ടി മുട്ടയിട്ടിരിക്കുന്നു; അവരുടെ ശരീരം വികൃതവും ക്ഷീണിതവും—സ്നായുക്കൾ കൊണ്ട് ബന്ധിച്ച അസ്ഥികൂടം മാത്രം।

Verse 20

लताप्रतानैः परितो वेष्टितावयवाश्च ये । सस्यानि च प्ररूढानि यदंगेषु चिरस्थिति

ചിലരുടെ അവയവങ്ങൾ ചുറ്റും പടർന്ന വള്ളികളാൽ പൊതിഞ്ഞിരിക്കുന്നു; ദീർഘകാലം അനങ്ങാതെ നിന്നതിനാൽ അവരുടെ ശരീരത്തിൽ പുല്ലും ചെടികളും പോലും മുളച്ചിരിക്കുന്നു।

Verse 21

इत्यादि सुतपः क्लिष्टवर्ष्माणो ये तपोधनाः । ब्रह्मायुषस्तपोलोके ते वसंत्यकुतोभयाः

ഇങ്ങനെ ഉത്തമതപസ്സാൽ ശരീരം ക്ലേശിതമായ തപോധനരായ ആ തപസ്വികൾ തപോലോകത്തിൽ ബ്രഹ്മാവിനുതുല്യമായ ദീർഘായുസ്സോടെ, ഏതു ദിക്കിലും ഭയമില്ലാതെ വസിക്കുന്നു।

Verse 22

यावदित्थं स पुण्यात्मा शृणोति गणयोर्मुखात् । तावन्नेत्रातिथीभूतः सत्यलोको महोज्ज्वलः

ആ പുണ്യാത്മാവ് ആ രണ്ടു ഗണങ്ങളുടെ മുഖത്തിൽ നിന്നുള്ള വചനങ്ങൾ എത്രനേരം ശ്രവിച്ചുവോ, അത്രനേരം മഹോജ്ജ്വലമായ സത്യലോകം അവന്റെ കണ്ണുകൾക്കുമുമ്പിൽ ദർശനത്തിന്റെ അതിഥിപോലെ പ്രത്യക്ഷമായി നിന്നു।

Verse 23

त्वरावंतौ गणौ तत्र विमानादवरुह्य तौ । स्रष्टारं सर्वलोकानां तेन सार्धं प्रणेमतुः

അപ്പോൾ ആ രണ്ടു വേഗഗാമികളായ ഗണങ്ങൾ അവിടെ വിമാനം വിട്ടിറങ്ങി, അവനോടൊപ്പം സർവ്വലോകങ്ങളുടെ സ്രഷ്ടാവായ ബ്രഹ്മാവിനെ പ്രണാമം ചെയ്തു।

Verse 24

ब्रह्मोवाच । गणावसौ द्विजो धीमान्वेदवेदांगपारगः । स्मृत्युक्ताचारचंचुश्च प्रतीपः पापकर्मसु

ബ്രഹ്മാവ് അരുളിച്ചെയ്തു— “ഹേ ഗണങ്ങളേ! ഈ ദ്വിജൻ ധീമാനാണ്; വേദവും വേദാംഗങ്ങളും പാരംഗതൻ; സ്മൃതികളിൽ നിർദ്ദേശിച്ച ആചാരത്തിൽ നിഷ്ഠയുള്ളവൻ; പാപകർമ്മങ്ങൾക്കു ദൃഢവിരോധിയുമാണ്।”

Verse 25

अयि द्विज महाप्राज्ञ जाने त्वां शिवशर्मक । साधूकृतं त्वया वत्स सुतीर्थप्राणमोक्षणात्

“ഹേ മഹാപ്രാജ്ഞ ദ്വിജാ, ശിവശർമനേ! നിന്നെ ഞാൻ അറിയുന്നു. വത്സാ, നീ നന്നായി ചെയ്തു— കാരണം നീ സുതീർത്ഥത്തിൽ പ്രാണത്യാഗം ചെയ്തിരിക്കുന്നു।”

Verse 26

सत्वरं गत्वरं सर्वं यच्चैतद्भवतेक्षितम् । दैनंदिनप्रलयतः सृजामि च पुनः पुनः

“നീ കാണുന്നതെല്ലാം അതിവേഗം കടന്നുപോയി നശിക്കുന്നതാണ്. ദിനംപ്രതി സംഭവിക്കുന്ന പ്രളയത്തിനു ശേഷം ഞാൻ അതിനെ വീണ്ടും വീണ്ടും സൃഷ്ടിക്കുന്നു.”

Verse 27

आ वैराजं प्रतिपदमुपसंहरते हरः । का कथा मशकाभानां नृणां मरणधर्मिणाम्

വിരാജ-തത്ത്വം വരെയും ഹരൻ (ശിവൻ) ക്രമേണ എല്ലാം ഉപസംഹരിക്കുന്നു. അപ്പോൾ കൊതുകുപോലെ ക്ഷീണവും മൃതിധർമ്മവുമുള്ള മനുഷ്യരെക്കുറിച്ച് എന്തു പറയാം?

Verse 28

चतुर्षु भूतग्रामेषु ह्येक एव गुणो नृणाम् । तस्मिन्वै भारते वर्षे कर्मभूमौ महीयसि

നാലു ഭൂതസമൂഹങ്ങളിൽ മനുഷ്യർക്കേ ഒരു പ്രത്യേക ശ്രേഷ്ഠഗുണമുണ്ട്—വിശേഷിച്ച് മഹത്തായ കർമ്മഭൂമിയായ ഭാരതവർഷത്തിൽ।

Verse 29

चपलानि विनिर्जित्येंद्रियाणि मनसा सह । विहाय वैरिणं लोभं विष्वग्गुणगणस्य च

മനസ്സോടുകൂടി ചഞ്ചലമായ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ജയിച്ച്, സർവ്വത്ര വ്യാപിക്കുന്ന ഗുണഗണത്തിന്റെ മൂലശത്രുവായ ലോഭത്തെ ഉപേക്ഷിച്ച്,

Verse 30

धर्मवंशहरं काममर्थसंचयहारिणम् । जरापलितकर्तारं विनिष्कृत्य विचारतः

ധർമ്മവും വംശപരമ്പരയും നശിപ്പിക്കുന്ന, സഞ്ചിതധനം കവർന്നെടുക്കുന്ന, ജരയും പളിതവും വരുത്തുന്ന കാമത്തെ വിവേകത്തോടെ നീക്കിക്കളഞ്ഞ്,

Verse 31

जित्वा क्रोधरिपुं धैर्यात्तपसो यशसः श्रियः । शरीरस्यापि हर्तारं नेतारं तामसीं गतिम्

ധൈര്യത്തോടെ ക്രോധരൂപ ശത്രുവിനെ ജയിച്ച്—അത് തപസ്സ്, യശസ്, ശ്രീ (സമ്പത്ത്) എന്നിവയുടെ കള്ളൻ; ശരീരത്തെയും നശിപ്പിച്ച് താമസഗതിയിലേക്കു നയിക്കുന്നതു—

Verse 32

सदा मदं परित्यज्य प्रमादैकपदप्रदम् । प्रमादैकशरण्यं च संपदां विनिवर्तकम्

എപ്പോഴും മദവും ദർപ്പവും ഉപേക്ഷിക്കണം; കാരണം പ്രമാദം തന്നെയാണ് പതനത്തിന്റെ ഏകദ്വാരം. അതുതന്നെ വിനാശത്തിന്റെ ഏകാശ്രയം; സമ്പത്തിനെ നഷ്ടത്തിലേക്ക് തിരിക്കുന്നു.

Verse 33

सर्वत्र लघुता हेतुमहंकारं विहाय च । दूषणारोपणे यत्नं कुर्वाणं सज्जनेष्वपि

എല്ലായിടത്തും ചെറുത്വത്തിന് കാരണമാകുന്ന അഹങ്കാരം ഉപേക്ഷിച്ച്, സജ്ജനരിലുപോലും ദോഷാരോപണത്തിന് ശ്രമിക്കരുത്.

Verse 34

हित्वा मोहं महाद्रोहरोपणं मतिघातिनम् । अत्यंतमंधीकरणमंधतामिस्रदर्शकम्

മോഹം ഉപേക്ഷിക്കണം; അത് മഹാദ്രോഹം നട്ടുവളർത്തുന്നു, വിവേകം കൊല്ലുന്നു, ബുദ്ധിയെ അത്യന്തം മന്ദമാക്കുന്നു, അന്ധഅജ്ഞാനത്തിന്റെ ഇരുട്ടേ കാണിക്കുന്നു.

Verse 35

श्रुतिस्मृतिपुराणोक्तं परिक्षुण्णं महाजनैः । धर्मसोपानमारुह्य यदिहायांति हेलया

ശ്രുതി-സ്മൃതി-പുരാണങ്ങളിൽ ഉപദേശിക്കപ്പെട്ടും മഹാജനങ്ങൾ നടന്ന് ഉറപ്പാക്കിയുമുള്ള ധർമ്മസോപാനം കയറിയിട്ടും, ചിലർ ഇവിടെ വെറും അശ്രദ്ധകൊണ്ട് വീഴുന്നു.

Verse 36

कर्मभूमिं समीहंते सर्वे स्वर्गौकसो द्विज । यत्तत्रार्जितभोक्तारः पदेषूच्चावचेष्वमी

ഹേ ദ്വിജാ! സ്വർഗ്ഗവാസികൾ എല്ലാവരും കർമ്മഭൂമിയെ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; കാരണം അവിടെ സമ്പാദിച്ച ഫലങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്നവർ ഈ ജീവികൾ ഉയർന്നതും താഴ്ന്നതുമായ നിലകളിൽ ഭോഗിക്കുന്നു.

Verse 37

नार्यावर्तसुमो देशो न काशी सदृशी पुरी । न विश्वेश समं लिंगं क्वापि बह्मांडमंडले

ആര്യാവർത്തത്തേക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠമായ ദേശമില്ല, കാശിയോടു സമമായ പുരിയില്ല; സമസ്ത ബ്രഹ്മാണ്ഡമണ്ഡലത്തിൽ വിശ്വേശ്വരസമമായ ലിംഗം എങ്ങും ഇല്ല।

Verse 38

संति स्वर्गा बहुविधाः सुखेतर विवर्जिता । सुकृतैकफलाः सर्वे युक्ताः सर्वसमृद्धिभिः

സ്വർഗങ്ങൾ പലവിധം ഉണ്ട്, ദുഃഖസംബന്ധം ഇല്ലാത്തവ; അവ എല്ലാം പുണ്യത്തിന്റെ ഏകഫലവും സർവസമൃദ്ധികളാൽ സമന്വിതവുമാണ്।

Verse 39

स्वर्लोकादधिकं रम्यं नहि ब्रह्मांडगोलके । सर्वे यतंते स्वर्गाय तपोदानव्रतादिभिः

സമസ്ത ബ്രഹ്മാണ്ഡഗോളത്തിൽ സ്വർലോകത്തേക്കാൾ രമണീയമായത് ഒന്നുമില്ല; അതുകൊണ്ട് തപസ്, ദാനം, വ്രതം മുതലായവകൊണ്ട് എല്ലാവരും സ്വർഗ്ഗത്തിനായി പരിശ്രമിക്കുന്നു।

Verse 40

स्वर्लोकादपिरम्याणि पातालानीति नारदः । प्राह स्वर्गसदां मध्ये पातालेभ्यः समागतः

പാതാളങ്ങളിൽ നിന്ന് മേലേക്ക് വന്ന് നാരദൻ സ്വർഗ്ഗസഭയുടെ മദ്ധ്യേ പറഞ്ഞു—“സ്വർലോകത്തേക്കാളും രമണീയമാണ് പാതാളങ്ങൾ.”

Verse 41

आह्लादकारिणः शुभ्रा मणयो यत्र सुप्रभाः । नागांगाभरणप्रोताः पातालं केन तत्समम्

ഹൃദയം ആഹ്ലാദിപ്പിക്കുന്ന ശുഭ്രമായ മാണികൾ അവിടെ മഹാപ്രഭയോടെ പ്രകാശിക്കുന്നു; അവ നാഗങ്ങളുടെ ദേഹാഭരണങ്ങളിൽ കോർത്തിരിക്കുന്നു—അത്തരം പാതാളത്തിന് സമം ആരുണ്ട്?

Verse 42

दैत्यदानवकन्याभिरितश्चेतश्च शोभिते । पाताले कस्य न प्रीतिर्विमुक्तस्यापि जायते

ദൈത്യ-ദാനവകന്യകളാൽ ഇങ്ങും അങ്ങും ശോഭിതമായ പാതാളത്തിൽ ആര്ക്ക് ആനന്ദം തോന്നാതിരിക്കും? വിരക്തനായ (വിമുക്തനായ)വന്റെയും ഹൃദയത്തിൽ പോലും അവിടെ ഒരു തരത്തിലുള്ള പ്രീതി ഉദിക്കുന്നു।

Verse 43

दिवार्करश्मयस्तत्र प्रभां तन्वंति नातपम् । शशिनश्च न शीताय निशि द्योताय केवलम्

അവിടെ പകൽ സൂര്യകിരണങ്ങൾ ചൂടല്ല, വെറും പ്രഭ മാത്രമേ പരത്തൂ; ചന്ദ്രനും ശീതത്തിനായി അല്ല, രാത്രിയിൽ പ്രകാശത്തിനായി മാത്രം।

Verse 44

यत्र न ज्ञायते कालो गतोपि दनुजादिभिः । वनानि नद्यो रम्याणि सदंभांसि सरांसि च

ദനുജാദികൾക്കായി യുഗങ്ങൾ കഴിഞ്ഞാലും കാലബോധം ഉണ്ടാകാത്ത അവിടെ, മനോഹരമായ വനങ്ങളും നദികളും ഉണ്ട്; എന്നും ജലസമൃദ്ധമായ തടാകങ്ങളും ഉണ്ട്।

Verse 45

कलाः पुंस्को किलालापाः सुचैलानि शुचीनि च । भूषणान्यतिरम्याणि गंधाद्यमनुलेपनम्

അവിടെ കലകളും മധുരസംഭാഷണങ്ങളും ഉണ്ട്; ഉത്തമവും ശുദ്ധവും ദീപ്തവുമായ വസ്ത്രങ്ങൾ ഉണ്ട്; അത്യന്തം മനോഹരമായ ആഭരണങ്ങൾ ഉണ്ട്; സുഗന്ധമുള്ള അനുലേപനാദികളും ഉണ്ട്।

Verse 46

वीणावेणुमृदंगादि निस्वनाः श्रुतिहारिणः । हाटकेशं महालिंगं यत्र वै सर्वकामदम्

അവിടെ വീണ, വേണു, മൃദംഗം മുതലായ വാദ്യങ്ങളുടെ നാദങ്ങൾ ശ്രവണഹാരികളാണ്; കൂടാതെ അവിടെ ‘ഹാടകേശ’ എന്ന മഹാലിംഗം ഉണ്ട്, അത് നിശ്ചയമായും സർവകാമദം।

Verse 47

एतान्यन्यानि रम्याणि भोग्योग्यानि दानवैः । दैत्योरगैश्च भुज्यंते पातालांतरगोचरैः

ഇവയും ഇനിയും അനേകം രമണീയവും ഭോഗയോഗ്യവുമായ സുഖങ്ങൾ ദാനവന്മാരാലും, പാതാളത്തിലെ വിവിധ പ്രദേശങ്ങളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന ദൈത്യന്മാരും നാഗന്മാരും അനുഭവിക്കുന്നു।

Verse 48

पातालेभ्योपि वै रम्यं द्विज वर्षमिलावृतम् । रत्नसानुं समाश्रित्य परितः परिसंस्थितम्

ഹേ ദ്വിജ! പാതാളങ്ങളേക്കാളും അധികം രമണീയമായ ‘ഇലാവൃത-വർഷം’ എന്ന ദേശമുണ്ട്; അത് രത്നമയമായ പർവ്വത-ചരിവുകളെ ആശ്രയിച്ച് ചുറ്റുമെല്ലാം പരിവേഷ്ടിതമായി നിലകൊള്ളുന്നു।

Verse 49

सदा सुकृतिनो यत्र सर्वभोगभुजो द्विज । नवयौवनसंपन्ना नित्यं यत्र मृगीदृशः

ഹേ ദ്വിജ! അവിടെ സുകൃതികളായവർ സദാ എല്ലാ ഭോഗങ്ങളും അനുഭവിക്കുന്നു; അവിടെ മൃഗനയനികളായ സ്ത്രീകൾ നിത്യവും നവയൗവനസമ്പന്നരായി നിലകൊള്ളുന്നു।

Verse 50

भोगभूमिरियं प्रोक्ता श्रेयो विनिमयार्जिता । भुज्यते त्वद्विधैर्लोकैस्तीर्थाभित्यक्त देहकैः

ഇത് ‘ഭോഗഭൂമി’ എന്നു പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു—ശ്രേയസ്സിനെ വിനിമയമായി നൽകി ലഭിച്ചതുപോലെ; തീർത്ഥത്തിൽ ദേഹം ത്യജിച്ച നിങ്ങളുപോലെയുള്ളവർ ഇതിനെ അനുഭവിക്കുന്നു।

Verse 51

अक्लीबभाषिभिश्चापि पुत्रक्षेत्राद्यहीनकैः । परोपकारसंक्षीणसुखायुर्धनसंचयैः

ഇതും അവർ അനുഭവിക്കുന്നു—ഭീരുത്വമില്ലാതെ സംസാരിക്കുന്നവർ, പുത്ര-ക്ഷേത്രാദികളിൽ ഹീനതയില്ലാത്തവർ, കൂടാതെ പരോപകാരത്തിലൂടെ സുഖം, ആയുസ്സ്, ധനസഞ്ചയം വർദ്ധിപ്പിച്ചവർ।

Verse 52

संति द्वीपा ह्यनेका वै पारावारांतरस्थिताः । जंबूद्वीपसमो द्वीपो न क्वापि जगतीतले

പാരാവാര മഹാസമുദ്രത്തിന്റെ ഇടവിടങ്ങളിൽ അനേകം ദ്വീപുകൾ നിശ്ചയമായും നിലകൊള്ളുന്നു; എന്നാൽ ലോകതലത്തിൽ എവിടെയും ജംബൂദ്വീപിനൊപ്പമുള്ള ദ്വീപമില്ല।

Verse 53

तत्रापि नववर्षाणि भारतं तत्र चोत्तमम् । कर्मभूमिरियं प्रोक्ता देवानामपिदुर्लभा

ആ ജംബൂദ്വീപിലും ഒൻപതു വർഷങ്ങൾ ഉണ്ട്; അവയിൽ ഭാരതം ശ്രേഷ്ഠം. ഈ ഭൂമി ‘കർമഭൂമി’ എന്നു പ്രസിദ്ധം; ദേവന്മാർക്കും ദുർലഭം.

Verse 54

अष्टौ किंपुरुषादीनि देवभोग्यानि तानि तु । तेषु स्वर्गात्समागत्य रमंते त्रिदिवौकसः

കിംപുരുഷാദിയായ ശേഷമുള്ള എട്ട് വർഷങ്ങൾ ദേവഭോഗ്യസ്ഥാനങ്ങളാണ്. സ്വർഗത്തിൽ നിന്ന് അവിടെ വന്ന് ത്രിദിവവാസികൾ അവയിൽ ആനന്ദിക്കുന്നു।

Verse 55

योजनानां सहस्राणि नवविस्तारतस्त्विदम् । भारतं प्रथमं वर्षं मेरोर्दक्षिणतः स्थितम्

ഈ ഭാരതവർഷം വിസ്താരത്തിൽ ഒൻപതിനായിരം യോജന. ഇത് പ്രഥമ വർഷം; മേരുപർവതത്തിന്റെ തെക്കിൽ സ്ഥിതമാണ്।

Verse 56

तत्रापि हिमविंध्याद्रेरंतरं पुण्यदं परम् । गंगायमुनयोर्मध्ये ह्यंतर्वेदी भुवः पराः

അതിലും ഹിമാലയം–വിംധ്യ പർവതങ്ങൾക്കിടയിലെ പ്രദേശം പരമ പുണ്യദായകം. ഗംഗ–യമുനകളുടെ മദ്ധ്യേ ഉള്ള ‘അന്തർവേദി’ എന്ന ഭൂഭാഗം ഭൂമിയിൽ ശ്രേഷ്ഠം.

Verse 57

कुरुक्षेत्रं हि सर्वेषां क्षेत्राणामधिकं ततः । ततोपि नैमिषारण्यं स्वर्गसाधनमुत्तमम्

കുരുക്ഷേത്രം നിശ്ചയമായും എല്ലാ പുണ്യക്ഷേത്രങ്ങളിലുമധികം ശ്രേഷ്ഠം; എങ്കിലും അതിലും മീതെ നൈമിഷാരണ്യം സ്വർഗ്ഗസാധനങ്ങളിൽ പരമോത്തമം.

Verse 58

नैमिषारण्यतोपीह सर्वस्मिन्क्षितिमंडले । सर्वेभ्योपि हि तीर्थेभ्यस्तीर्थराजो विशिष्यते

നൈമിഷാരണ്യത്തേക്കാളും മീതെ, ഈ സമസ്ത ഭൂമണ്ഡലത്തിൽ ‘തീർത്ഥരാജൻ’ എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളിലുമുപരി വിശേഷമായി ശ്രേഷ്ഠനായി നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 60

यागाः सर्वे मया पूर्वं तुलया विधृता द्विज । तच्च तीर्थवरं रम्यं कामिकं कामपूरणात

ഹേ ദ്വിജാ! ഞാൻ പൂർവം എല്ലാ യാഗങ്ങളെയും തുലാസിൽ തൂക്കിയപ്പോൾ, ആ രമണീയമായ ശ്രേഷ്ഠ തീർത്ഥം ആഗ്രഹങ്ങൾ പൂരിപ്പിക്കുന്നതിനാൽ ‘കാമികം’ എന്നു നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടു.

Verse 61

दृष्ट्वा प्रकृष्टयागेभ्यः पुष्टेभ्यो दक्षिणादिभिः । प्रयागमिति तन्नाम कृतं हरिहरादिभिः

ദക്ഷിണാദികളാൽ സമൃദ്ധമായ അത്യുത്തമ യാഗങ്ങളേക്കാളും ഇത് ശ്രേഷ്ഠമാണെന്ന് കണ്ടു, ഹരി-ഹരാദികൾ അതിന് ‘പ്രയാഗ’ എന്ന നാമം നല്കി.

Verse 62

नाममात्रस्मृतेर्यस्य प्रयागस्य त्रिकालतः । स्मर्तुः शरीरे नो जातु पापं वसति कुत्रचित्

ത്രികാലത്തും (പ്രഭാതം, മധ്യാഹ്നം, സായാഹ്നം) നാമമാത്രസ്മരണയാലും പ്രയാഗത്തെ ഓർക്കുന്നവന്റെ ശരീരത്തിൽ പാപം ഒരിക്കലും എവിടെയും വസിക്കുകയില്ല.

Verse 63

संति तीर्थान्यनेकानि पापत्राणकराणि च । न शक्तान्यधिकं दातुं कृतैनः परिशुद्धितः

അനേകം തീർത്ഥങ്ങൾ പാപത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷിക്കുന്നു; എന്നാൽ ചെയ്ത പാപങ്ങളുടെ പൂർണ്ണശുദ്ധിയ്ക്കപ്പുറം അധിക ശുദ്ധി നൽകാൻ അവയ്ക്ക് ശക്തിയില്ല.

Verse 64

जन्मांतरेष्वसंख्येषु यः कृतः पापसंचयः । दुष्प्रणोद्यो हि नितरां व्रतैर्दानैस्तपोजपैः

അസംഖ്യ ജന്മങ്ങളിൽ സഞ്ചിതമായ പാപസഞ്ചയം അത്യന്തം ദുർനിവാര്യമാണ്; വ്രതം, ദാനം, തപസ്സ്, ജപം എന്നിവകൊണ്ടും അതിനെ നീക്കുക വളരെ കഠിനം.

Verse 65

स तीर्थराजगमनोद्यतस्य शुभजन्मनः । अंगेषु वेपतेऽत्यंतं द्रुमो वातहतो यथा

തീർത്ഥരാജനെ കാണാൻ പുറപ്പെട്ട ആ ശുഭജന്മനായ പുരുഷന്റെ അവയവങ്ങൾ അത്യന്തം വിറയ്ക്കുന്നു—കാറ്റിൽ കുലുങ്ങുന്ന വൃക്ഷംപോലെ.

Verse 66

ततः क्रांतार्धमार्गस्य प्रयाग दृढचेतसः । पुंसः शरीरान्निर्यातुमपेक्षेत पदांतरम्

അപ്പോൾ, ഹേ പ്രയാഗ! ദൃഢചിത്തനായ ആ പുരുഷൻ അർദ്ധമാർഗം കടന്നതുമാത്രം, അവന്റെ പാപം ശരീരത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെടാൻ ഒരുങ്ങി, അടുത്ത പടിയേ മാത്രം കാത്തിരിക്കുന്നു.

Verse 67

भाग्यान्नेत्रातिथीभूते तीर्थराजे महात्मनः । पलायते द्रुततरं तमः सूर्योदये यथा

ഭാഗ്യവശാൽ തീർത്ഥരാജൻ ആ മഹാത്മാവിന്റെ കണ്ണുകൾക്ക് അതിഥിയായി ദർശനം നൽകുമ്പോൾ, ഇരുട്ട് സൂര്യോദയത്തിലെപ്പോലെ അതിലും വേഗത്തിൽ ഓടിമാറുന്നു.

Verse 68

सप्तधातुमयी भूततनौ पापानि यानि वै । केशेषु तानि तिष्ठंति वपनाद्यांति तान्यपि

സപ്തധാതുമയമായ ദേഹത്തിൽ ഉള്ള പാപങ്ങൾ എല്ലാം കേശങ്ങളിൽ വസിക്കുന്നു; വപനം (മുണ്ഡനം) ചെയ്താൽ അവയും നീങ്ങിപ്പോകുന്നു।

Verse 69

स्वर्गदोमोक्षदश्चैव सर्वकामफलप्रदः । प्रयागस्तन्महत्क्षेत्रं तीर्थराज इति स्मृतः

സ്വർഗവും മോക്ഷവും നൽകുകയും, എല്ലാ ധാർമ്മികകാമഫലങ്ങളും പ്രസാദിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന മഹാക്ഷേത്രമായ പ്രയാഗം ‘തീർത്ഥരാജൻ’ എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 70

पुण्यराशिं च विपुलं पुण्यान्भोगान्यथेप्सितान् । स्वर्गं प्राप्नोति तत्पुण्यान्निष्कामो मोक्षमाप्नुयात्

ആ പുണ്യഫലമായി മഹത്തായ പുണ്യരാശിയും ഇഷ്ടമായ ധാർമ്മികഭോഗങ്ങളും ലഭിച്ച് സ്വർഗ്ഗം പ്രാപിക്കുന്നു; എന്നാൽ നിഷ്കാമൻ അതേ പുണ്യത്താൽ മോക്ഷം നേടും।

Verse 71

स्नायाद्योभिलषन्मोक्षं कामानन्यान्विहाय च । सोपि मोक्षमवाप्नोति कामदात्तीर्थराजतः

മോക്ഷം ആഗ്രഹിച്ചു മറ്റു ആഗ്രഹങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച് ഇവിടെ സ്നാനം ചെയ്യുന്നവൻ, വരദാതാവായ തീർത്ഥരാജനിൽ നിന്ന് മോക്ഷം പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 72

तीर्थराजं परित्यज्य योऽन्यस्मात्काममिच्छति । भारताख्ये महावर्षे स कामं नाप्नुयात्स्फुटम्

തീർത്ഥരാജനെ ഉപേക്ഷിച്ച് മറ്റിടത്ത് നിന്ന് ആഗ്രഹസിദ്ധി തേടുന്നവൻ, ഭാരതം എന്ന ഈ മഹാവർഷത്തിലും തീർച്ചയായും ആ ആഗ്രഹം നേടുകയില്ല।

Verse 73

सत्यलोके प्रयागे च नांतरं वेद्म्यहं द्विज । तत्र ये शुभकर्माणस्ते मल्लोकनिवासिनः

ഹേ ദ്വിജാ! സത്യലോകത്തിനും പ്രയാഗത്തിനും ഇടയിൽ ഞാൻ യാതൊരു ഭേദവും അറിയുന്നില്ല. അവിടെ ശുഭകർമ്മം ചെയ്യുന്നവർ എന്റെ ദിവ്യലോകനിവാസികളാകുന്നു.

Verse 74

तीर्थाभिलाषिभिर्मर्त्यैस्सेव्यं तीर्थांतरं नहि । अन्यत्र भूमिवलये तीर्थराजात्प्रया गतः

തീർത്ഥാഭിലാഷമുള്ള മർത്ത്യർക്കു ഭൂമിവലയത്തിൽ തീർത്ഥരാജനായ പ്രയാഗം ഒഴികെ മറ്റൊരു തീർത്ഥം സേവിക്കേണ്ടതില്ല.

Verse 75

यथांतरं द्विजश्रेष्ठ भूपेत्वितरसेवके । दृष्टांतमात्रं कथितं प्रयागेतर तीर्थयोः

ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ! രാജാവിനും പരസേവകനും ഇടയിൽ വലിയ വ്യത്യാസമുണ്ടെന്നപോലെ, പ്രയാഗത്തിനും മറ്റു തീർത്ഥങ്ങൾക്കും ഇടയിലെ ഭേദം ദൃഷ്ടാന്തമാത്രമായി പറഞ്ഞതാണ്.

Verse 76

यथाकथंचित्तीर्थेऽस्मिन्प्राणत्यागं करोति यः । तस्यात्मघातदोषो न प्राप्नुयादीप्सितान्यपि

ഈ തീർത്ഥത്തിൽ ആരെങ്കിലും എങ്ങനെയായാലും പ്രാണത്യാഗം ചെയ്താൽ, അവന് ആത്മഹത്യാദോഷം ലഭിക്കുകയില്ല; മറിച്ച് അഭീഷ്ടഫലങ്ങളും പ്രാപിക്കും.

Verse 77

यस्य भाग्यवतश्चात्र तिष्ठंत्यस्थीन्यपि द्विज । न तस्य दुःखलेशोपि क्वापि जन्मनि जायते

ഹേ ദ്വിജാ! ഭാഗ്യവാനായ ഒരാളുടെ അസ്ഥികൾ പോലും ഇവിടെ നിലനിൽക്കുകയാണെങ്കിൽ, അവന് ഏതു ജന്മത്തിലും ദുഃഖത്തിന്റെ ലേശമെങ്കിലും ഉണ്ടാകുകയില്ല.

Verse 78

ब्रह्महत्यादि पापानां प्रायश्चित्तं चिकीर्षुणा । प्रयागं विधिवत्सेव्यं द्विजवाक्यान्न संशयः

ബ്രഹ്മഹത്യാദി പാപങ്ങൾക്ക് പ്രായശ്ചിത്തം ചെയ്യുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ വിധിപൂർവ്വം പ്രയാഗതീർത്ഥം സേവിക്കണം—ഇത് ദ്വിജന്മാരുടെ വചനമാകയാൽ സംശയമില്ല।

Verse 79

किं बहूक्तेन विप्रेंद्र महोदयमभीप्सुना । सेव्यं सितासितं तीर्थं प्रकृष्टं जगतीतले

ഹേ വിപ്രേന്ദ്രാ! അധികം പറയുന്നതെന്തിന്? മഹോദയം ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ ഭൂമിയിലെ ശ്രേഷ്ഠമായ സീതാസിത തീർത്ഥം സേവിക്കണം।

Verse 80

प्रयागतोपि तीर्थेशात्सर्वेषु भुवनेष्वपि । अनायासेन वै मुक्तिः काश्यां देहावसानतः

തീർത്ഥേശനായ പ്രയാഗത്തേക്കാളും മേലായി, എല്ലാ ലോകങ്ങളിലും—കാശിയിൽ ദേഹാവസാനം സംഭവിച്ചാൽ അനായാസം മോക്ഷം ലഭിക്കുന്നു।

Verse 81

प्रयागादपि वै रम्यमविमुक्तं न संशयः । यत्र विश्वेश्वरः साक्षात्स्वयं समधितिष्ठति

പ്രയാഗത്തേക്കാളും കൂടുതൽ രമണീയമാണ് അവിമുക്തം—ഇതിൽ സംശയമില്ല—കാരണം അവിടെ സാക്ഷാൽ വിശ്വേശ്വരൻ സ്വയം അധിഷ്ഠിതനാകുന്നു।

Verse 82

अविमुक्तान्महाक्षेत्राद्विश्वेश समधिष्ठितात् । न च किंचित्क्वचिद्रम्यमिह ब्रह्मांडगोलके

വിശ്വേശ്വരൻ അധിഷ്ഠിതനായ ആ മഹാക്ഷേത്രമായ അവിമുക്തത്തേക്കാൾ, ഈ ബ്രഹ്മാണ്ഡഗോളത്തിൽ എവിടെയും അതിലധികം രമണീയമായ സ്ഥലം ഇല്ല।

Verse 83

अविमुक्तमिदं क्षेत्रमपि ब्रह्मांडमध्यगम् । ब्रह्मांडमध्ये न भवेत्पंचक्रोशप्रमाणतः

ഈ അവിമുക്ത പുണ്യക്ഷേത്രം ബ്രഹ്മാണ്ഡത്തിന്റെ മദ്ധ്യഭാഗത്തിലും സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. ബ്രഹ്മാണ്ഡത്തിനുള്ളിൽ അഞ്ചു ക്രോശം അളവിന് തുല്യമായ മറ്റൊന്നുമില്ല.

Verse 84

यथायथा हि वर्धेत जलमेकार्णवस्य च । तथातथोन्नयेदीशस्तत्क्षेत्रं प्रलयादपि

ഏകാർണവത്തിന്റെ ജലം എത്ര എത്രയായി ഉയരുന്നുവോ, അത്ര അത്രയായി ഈശ്വരൻ ആ ക്ഷേത്രപ്രദേശത്തെ ഉയർത്തി നിലനിർത്തുന്നു—പ്രളയകാലത്തിലും.

Verse 85

क्षेत्रमेतत्त्रिशूलाग्रे शूलिनस्तिष्ठति द्विज । अंतरिक्षेन भूमिष्ठं नेक्षंते मूढबुद्धयः

ഹേ ദ്വിജാ! ശൂലധാരിയായ ശിവന്റെ ത്രിശൂലത്തിന്റെ അഗ്രത്തിൽ ഈ ക്ഷേത്രപ്രദേശം നിലകൊള്ളുന്നു. ഭൂമിയിൽ സ്ഥാപിതമായിട്ടും, അന്തരീക്ഷസ്വഭാവമുള്ളതിനാൽ മൂഢബുദ്ധികൾ അതിനെ കാണുന്നില്ല.

Verse 86

सदा कृतयुगं चात्र महापर्वसदाऽत्र वै । न ग्रहाऽस्तोदयकृतो दोषो विश्वेश्वराश्रमे

ഇവിടെ എപ്പോഴും കൃതയുഗം തന്നെയാണ്; ഇവിടെ നിത്യവും മഹാപർവ്വം തന്നെയാണ്. വിശ്വേശ്വരന്റെ ആശ്രമത്തിൽ ഗ്രഹങ്ങളുടെ അസ്തോദയം മൂലമുള്ള ദോഷം ഒരിക്കലും ഉണ്ടാകുന്നില്ല.

Verse 87

सदा सौम्यायनं तत्र सदा तत्र महोदयः । सदैव मंगलं तत्र यत्र विश्वेश्वरस्थितिः

അവിടെ എപ്പോഴും സൗമ്യായനം; അവിടെ എപ്പോഴും മഹോദയം. വിശ്വേശ്വരൻ വസിക്കുന്നിടത്ത് നിത്യവും മംഗളം തന്നെയാണ്.

Verse 88

यथाभूमितले विप्र पुर्यः संति सहस्रशः । तथा काशी न मंतव्या क्वापि लोकोत्तरात्वियम्

ഹേ വിപ്രാ! ഭൂമിതലത്തിൽ സഹസ്രങ്ങളായ നഗരങ്ങൾ ഉണ്ടായാലും, കാശിയെ എവിടെയും അവയിൽ ഒന്നായി മാത്രം കരുതരുത്; ഈ പുരി സത്യമായും ലോകോത്തരമാണ്.

Verse 89

मया सृष्टानि विप्रेंद्र भुवनानि चतुर्दश । अस्याः पुर्या विनिर्माता स्वयं विश्वेश्वरः प्रभुः

ഹേ വിപ്രേന്ദ്രാ! എന്റെ দ্বারা ചതുര്ദശ ഭുവനങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടു; എന്നാൽ ഈ പുരിയുടെ നിർമ്മാതാവ് സ്വയം പ്രഭു വിശ്വേശ്വരൻ തന്നെയാണ്.

Verse 90

पुरा यमस्तपस्तप्त्वा बहुकालं सुदुष्करम् । त्रैलोक्याधिकृतिं प्राप्तस्त्यक्त्वा वाराणसीं पुरीम्

പുരാതനകാലത്ത് യമൻ ദീർഘകാലം അത്യന്തം ദുഷ്കരമായ തപസ്സു ചെയ്തു; ത്രൈലോക്യാധികാരം ലഭിച്ചിട്ടും അവൻ വാരാണസി പുരിയെ വിട്ടുപോയി.

Verse 91

चराचरस्य सर्वस्य यानि कर्माणि तानि वै । गोचरे चित्रगुप्तस्य काशीवासिकृतादृते

ചരാചരമായ സമസ്ത സൃഷ്ടിയുടെ എല്ലാ കർമ്മങ്ങളും ചിത്രഗുപ്തന്റെ രേഖയിൽപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ കാശിയിൽ വസിക്കുന്നവൻ ചെയ്ത കർമ്മങ്ങൾ മാത്രം അതിൽപ്പെടുകയില്ല.

Verse 92

प्रवेशो यमदूतानां न कदाचिद्द्विजोत्तम । मध्ये काशीपुरी क्वापि रक्षिणस्तत्र तद्गणाः

ഹേ ദ്വിജോത്തമാ! യമദൂതന്മാർ ഒരിക്കലും കാശീപുരിയുടെ മദ്ധ്യത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുകയില്ല; അവിടെ ശിവന്റെ ഗണങ്ങൾ തന്നെ കാവൽക്കാരായി നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 93

स्वयं नियंता विश्वेशस्तत्र काश्यां तनुत्यजाम् । तत्रापि कृतपापानां नियंता कालभैरवः

കാശിയിൽ ദേഹം ഉപേക്ഷിക്കുന്നവരുടെ പരമനിയന്താവ് സ്വയം വിശ്വേശൻ (ശിവൻ) ആകുന്നു. എന്നാൽ അവിടെയും പാപം ചെയ്യുന്നവരെ കർശനമായി നിയന്ത്രിക്കുന്നത് കാലഭൈരവൻ തന്നെയാണ്.

Verse 94

तत्र पापं न कर्तव्यं दारुणा रुद्रयातना । अहो रुद्रपिशाचत्वं नरकेभ्योपि दुःसहम्

അതുകൊണ്ട് ആ പുണ്യസ്ഥാനത്ത് പാപം ചെയ്യരുത്; രുദ്രന്റെ ശിക്ഷ അത്യന്തം ദാരുണമാണ്. സത്യമായി ‘രുദ്ര-പിശാചത്വം’ നരകങ്ങളേക്കാളും അസഹ്യമാണ്.

Verse 95

पापमेव हि कर्तव्यं मतिरस्ति यदीदृशी । सुखेनान्यत्र कर्तव्यं मही ह्यस्ति महीयसी

ആർക്കെങ്കിലും മനസ്സ് സത്യമായി പാപം ചെയ്യാനേ ചായുന്നുവെങ്കിൽ, ആ പാപം മറ്റെവിടെയെങ്കിലും സുഖമായി ചെയ്തോളൂ—ഭൂമി അത്യന്തം വിശാലമാണ്. (പക്ഷേ കാശിയിൽ അല്ല.)

Verse 96

अपि कामातुरो जंतुरेकां रक्षति मातरम् । अपि पापकृता काशी रक्ष्या मोक्षार्थिनैकिका

കാമത്താൽ വ്യാകുലനായ ജീവിയും തന്റെ ഏക മാതാവിനെ കാക്കുന്നു. അതുപോലെ പാപം സംഭവിച്ചാലും മോക്ഷാർഥി കാശിയെ തന്നേ സംരക്ഷിക്കണം.

Verse 97

परापवादशीलेन परदाराभिलाषिणा । तेन काशी न संसेव्या क्व काशी निरयः क्व सः

പരനിന്ദയിൽ ആസക്തനും പരസ്ത്രീലാലസനുമായവൻ കാശിയെ ആശ്രയിക്കരുത്. കാശിക്ക് നരകത്തോട് എന്ത് ബന്ധം? അത്തരക്കാരന് കാശിയോട് എന്ത് ബന്ധം?

Verse 98

अभिलष्यंति ये नित्यं धनं चात्र प्रतिग्रहैः । परस्वं कपटैर्वापि काशी सेव्या न तैर्नरैः

ഇവിടെ നിത്യവും പ്രതിഗ്രഹങ്ങളാൽ ധനം മോഹിക്കുന്നവരും, കപടത്താൽ പരധനം അപഹരിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവരും—അത്തരം മനുഷ്യർ കാശിയെ സേവിക്കരുത്।

Verse 99

परपीडाकरं कर्म काश्यां नित्यं विवर्जयेत् । तदेव चेत्किमत्र स्यात्काशीवासो दुरात्मनाम्

കാശിയിൽ മറ്റുള്ളവർക്കു പീഡ ഉണ്ടാക്കുന്ന കർമ്മം നിത്യവും ഒഴിവാക്കണം. ഇവിടെ തന്നേ അതേ പീഡ ചെയ്താൽ, ദുരാത്മാക്കൾക്ക് കാശീവാസം എന്തു ഫലം നൽകും?

Verse 100

त्यक्त्वा वैश्वेश्वरीं भक्तिं येऽन्यदेवपरायणाः । सर्वथा तैर्न वस्तव्या राजधानी पिनाकिनः

വൈശ്വേശ്വരഭക്തി ഉപേക്ഷിച്ച് മറ്റ് ദേവന്മാരിൽ പരായണരായവർ—പിനാകിയുടെ (ശിവന്റെ) രാജധാനിയിൽ ഒരിക്കലും വസിക്കരുത്।

Verse 110

न योगेन विना ज्ञानं योगस्तत्त्वार्थशीलनम् । गुरूपदिष्टमार्गेण सदाभ्यासवशेन च

യോഗമില്ലാതെ യഥാർത്ഥ ജ്ഞാനം ഇല്ല. യോഗം എന്നത് തത്ത്വാർത്ഥത്തിന്റെ ശീലനം—ഗുരു ഉപദേശിച്ച മാർഗ്ഗത്തിലൂടെ, നിത്യാഭ്യാസത്തിന്റെ ബലത്താൽ.

Verse 114

उक्तेति विररामाजः शृण्वतोर्गणयोस्तयोः । सोपि प्रमुदितश्चाभूच्छिवशर्मा महामनाः

‘തഥാസ്തു’ എന്നു പറഞ്ഞു പൂജ്യൻ മൗനമായി; ആ രണ്ടു ഗണങ്ങൾ ശ്രവിച്ചു നിന്നു. അപ്പോൾ മഹാമനസ്സനായ ശിവശർമയും അത്യന്തം ആനന്ദിതനായി।