Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 82

Devanagari script

अविमुक्तान्महाक्षेत्राद्विश्वेश समधिष्ठितात् । न च किंचित्क्वचिद्रम्यमिह ब्रह्मांडगोलके

Transliteration

avimuktānmahākṣetrādviśveśa samadhiṣṭhitāt | na ca kiṃcitkvacidramyamiha brahmāṃḍagolake

Translation

വിശ്വേശ്വരൻ അധിഷ്ഠിതനായ ആ മഹാക്ഷേത്രമായ അവിമുക്തത്തേക്കാൾ, ഈ ബ്രഹ്മാണ്ഡഗോളത്തിൽ എവിടെയും അതിലധികം രമണീയമായ സ്ഥലം ഇല്ല।

Word by Word

• अविमुक्तात्: from Avimukta
• अविमुक्तात्: Apadana (Source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: अविमुक्त (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गम्, पञ्चमी (5th/पञ्चमी), एकवचनम्

• महा-क्षेत्रात्: from the great sacred region
• महा-क्षेत्रात्: Apadana (Source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: महा (प्रातिपदिक) + क्षेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: समासः—कर्मधारयः (महच्च तत् क्षेत्रम्); नपुंसकलिङ्गम्, पञ्चमी (5th/पञ्चमी), एकवचनम्

• विश्व-ईश: O Lord of the universe
• विश्व-ईश: Address (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: विश्व (प्रातिपदिक) + ईश (प्रातिपदिक)
• Form: समासः—तत्पुरुषः (षष्ठी-तत्पुरुषः: विश्वस्य ईशः); पुल्लिङ्गम्, सम्बोधन (Vocative/सम्बोधन), एकवचनम्

• समधिष्ठितात्: presided over; inhabited
• समधिष्ठितात्: Qualifier to source (विशेषण—अपादान)
• Type: Adjective
• Root: स्था (धातु) + अधिष्ठित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: उपसर्गाः—सम् + अधि; क्त-प्रत्ययान्त (past participle); नपुंसकलिङ्गम्, पञ्चमी (5th/पञ्चमी), एकवचनम्; ‘(महा)क्षेत्रात्’ इत्यस्य विशेषणम्

• न: not
• न: Negation (निषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध-निपातः

• च: and
• च: Connector (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-निपातः

• किञ्चित्: anything
• किञ्चित्: Karta/Predicate nominal (कर्ता/विधेय)
• Type: Noun
• Root: किञ्चित् (प्रातिपदिक/सर्वनाम)
• Form: सर्वनाम; नपुंसकलिङ्गम्, प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम्; अनिश्चितार्थे (anything)

• क्वचित्: anywhere
• क्वचित्: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: क्वचित् (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्ययम् (adverb: anywhere/sometime)

• रम्यम्: delightful
• रम्यम्: Qualifier (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: रम्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गम्, प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम्; ‘किञ्चित्’ इत्यस्य विशेषणम्

• इह: here
• इह: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: इह (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्ययम् (adverb: here/in this world)

• ब्रह्माण्ड-गोलके: in the sphere of the cosmos
• ब्रह्माण्ड-गोलके: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्माण्ड (प्रातिपदिक) + गोलक (प्रातिपदिक)
• Form: समासः—तत्पुरुषः (षष्ठी-तत्पुरुषः: ब्रह्माण्डस्य गोलकः); पुल्लिङ्गम्, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचनम्

Speaker

Skanda (deduced: Kāśīkhaṇḍa commonly Skanda → Agastya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Avimukta Mahākṣetra

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A cosmic map-like vision: the brahmāṇḍa as a sphere with many worlds, yet Avimukta shines at the center like a radiant lotus; Viśveśa presides, indicating unsurpassed sanctity.

Characters & Entities

• Avimukta
• Viśveśa (Śiva)
• Brahmāṇḍa

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Avimukta’s greatness is absolute because it is divinely presided over; sacred space is defined by divine immanence.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Avimukta Mahākṣetra (Kāśī), declared unsurpassed in the cosmos.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; the verse is a superlative praise (māhātmya) of Avimukta’s status.