Sarga 88

Verse 1

तच्छ्रुत्वा निपुणं सर्वं भरत स्सह मन्त्रिभिः।इङ्गुदीमूलमागम्य रामशय्यामवेक्ष्य ताम्।।।।अब्रवीज्जननी स्सर्वा इह तेन महात्मना।शर्वरी शयिता भूमाविदमस्य विमर्दितम्।।।।

എല്ലാം സൂക്ഷ്മമായി കേട്ട ശേഷം ഭരതൻ മന്ത്രിമാരോടുകൂടെ ഇങ്ങുദീ വൃക്ഷത്തിന്റെ വേരിനരികെ എത്തി. രാമന്റെ ആ ശയ്യ കണ്ടിട്ട് അദ്ദേഹം എല്ലാ മാതാക്കളോടും പറഞ്ഞു: “ഇവിടെയാണ് ആ മഹാത്മാവ് രാത്രിയൊട്ടു ഭൂമിയിൽ ശയിച്ചത്; ഇതാണ് അവന്റെ വിരിപ്പ്—അവൻ കിടന്നതുകൊണ്ട് ചതഞ്ഞുകിടക്കുന്നു.”

Verse 2

तच्छ्रुत्वा निपुणं सर्वं भरत स्सह मन्त्रिभिः।इङ्गुदीमूलमागम्य रामशय्यामवेक्ष्य ताम्।।2.88.1।।अब्रवीज्जननी स्सर्वा इह तेन महात्मना।शर्वरी शयिता भूमाविदमस्य विमर्दितम्।।2.88.2।।

എല്ലാം സൂക്ഷ്മമായി കേട്ട ശേഷം, ഭരതൻ മന്ത്രിമാരോടുകൂടെ ഇംഗുദീ വൃക്ഷത്തിന്റെ വേരിനരികെ എത്തി, രാമന്റെ ശയ്യാസ്ഥലം കണ്ടു എല്ലാ മാതാക്കളോടും പറഞ്ഞു: “ഇവിടെ ആ മഹാത്മാവ് രാത്രിയിൽ ഭൂമിയിൽ ശയിച്ചു; ഇതാണ് അവന്റെ വിരിപ്പ് അമർന്നു പോയ സ്ഥലം.”

Verse 3

महाभागकुलीनेन महाभागेन धीमता।जातो दशरथेनोर्व्यां न रामस्स्वप्तु मर्हति।।।।

മഹാഭാഗ്യശാലിയും കുലീനനും ധീമാനുമായ മഹാഭാഗൻ ദശരഥനിൽ നിന്ന് ഭൂമിയിൽ ജനിച്ച രാമന് നിർവസ്ത്രമായ നിലത്തു കിടക്കുന്നത് യോജ്യമല്ല.

Verse 4

अजिनोत्तरसंस्तीर्णे वरास्तरणसंचये।शयित्वा पुरुषव्याघ्रः कथं शेते महीतले।।।।

മികച്ച വിരിപ്പുകളുടെ കൂമ്പാരത്തിന്മേൽ, മൃഗചർമ്മം വിരിച്ച ഉത്തമശയ്യയിൽ കിടന്നിരുന്ന ആ പുരുഷവ്യാഘ്രൻ ഇപ്പോൾ നിർവസ്ത്രമായ ഭൂമിയിൽ എങ്ങനെ ശയിക്കും?

Verse 5

प्रासादाग्रविमानेषु वलभीषु च सर्वदा।हैमराजतभौमेषु वरास्तरणशालिषु।।।।पुष्पसञ्चयचित्रेषु चन्दनागरुगन्धिषु।पाण्डुराभ्रप्रकाशेषु शुकसङ्घरूतेषुच।।।।प्रासादवरवर्येषु शीतवत्सु सुगन्धिषु।उषित्वामेरुकल्पेषु कृतकाञ्चन भित्तिषु।।।।गीतवादित्रनिर्घोषैर्वराभरणनिस्स्वनैः।मृदङ्गवरशब्दैश्च सततं प्रतिबोधितः।।।।वन्दिभिर्वन्दितः काले बहुभि स्सूतमागधैः।गाथाभिरनुरूपाभि स्स्तुतिभिश्च परन्तपः।।।।

ശത്രുദമനായ രാമൻ എപ്പോഴും ഉത്തമ പ്രാസാദങ്ങളുടെ ശിഖരങ്ങളിലും മേൽമാളികകളിലും വസിച്ചിരുന്നു—സ്വർണ്ണ-വെള്ളി പതിപ്പിച്ച നിലങ്ങളിൽ, ശ്രേഷ്ഠമായ വിരിപ്പുകൾ വിരിച്ചിട്ടുള്ളവ; പുഷ്പക്കൂമ്പാരങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടും ചന്ദന-അഗരു സുഗന്ധം പരത്തിയും. ആ മഹാപ്രാസാദങ്ങൾ ധവളമേഘങ്ങളെപ്പോലെ പ്രകാശിച്ചു, തത്തകളുടെ കൂട്ടങ്ങളുടെ കലരവാൽ മുഴങ്ങി; ശീതളവും സുഗന്ധവുമുള്ളവയായി, മേരുവിനെപ്പോലെ വൈഭവമുള്ളവയും കൃതകാഞ്ചന ഭിത്തികളാൽ ശോഭിക്കുന്നവയും ആയിരുന്നു. അവിടെ ഗീത-വാദ്യങ്ങളുടെ നാദം, ആഭരണങ്ങളുടെ മൃദുല ഝങ്കാരം, മൃദംഗങ്ങളുടെ ഉത്തമധ്വനി എന്നിവകൊണ്ട് അവൻ നിരന്തരം ഉണർത്തപ്പെടുമായിരുന്നു; യുക്തസമയത്ത് അനേകം വന്ദികൾ, സൂതന്മാർ, മാഗധന്മാർ യോജിച്ച ഗാഥകളും സ്തുതികളും കൊണ്ട് പരന്തപനെ വന്ദിച്ചു.

Verse 6

प्रासादाग्रविमानेषु वलभीषु च सर्वदा।हैमराजतभौमेषु वरास्तरणशालिषु।।2.88.5।।पुष्पसञ्चयचित्रेषु चन्दनागरुगन्धिषु।पाण्डुराभ्रप्रकाशेषु शुकसङ्घरूतेषुच।।2.88.6।।प्रासादवरवर्येषु शीतवत्सु सुगन्धिषु।उषित्वामेरुकल्पेषु कृतकाञ्चन भित्तिषु।।2.88.7।।गीतवादित्रनिर्घोषैर्वराभरणनिस्स्वनैः।मृदङ्गवरशब्दैश्च सततं प्रतिबोधितः।।2.88.8।।वन्दिभिर्वन्दितः काले बहुभि स्सूतमागधैः।गाथाभिरनुरूपाभि स्स्तुतिभिश्च परन्तपः।।2.88.9।।

ശത്രുദമനായ രാമൻ എപ്പോഴും ഉത്തമ പ്രാസാദങ്ങളുടെ ശിഖരങ്ങളിലും മേൽമാളികകളിലും വസിച്ചിരുന്നു—സ്വർണ്ണ-വെള്ളി പതിപ്പിച്ച നിലങ്ങളിൽ, ശ്രേഷ്ഠമായ വിരിപ്പുകൾ വിരിച്ചിട്ടുള്ളവ; പുഷ്പക്കൂമ്പാരങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടും ചന്ദന-അഗരു സുഗന്ധം പരത്തിയും. ആ മഹാപ്രാസാദങ്ങൾ ധവളമേഘങ്ങളെപ്പോലെ പ്രകാശിച്ചു, തത്തകളുടെ കൂട്ടങ്ങളുടെ കലരവാൽ മുഴങ്ങി; ശീതളവും സുഗന്ധവുമുള്ളവയായി, മേരുവിനെപ്പോലെ വൈഭവമുള്ളവയും കൃതകാഞ്ചന ഭിത്തികളാൽ ശോഭിക്കുന്നവയും ആയിരുന്നു. അവിടെ ഗീത-വാദ്യങ്ങളുടെ നാദം, ആഭരണങ്ങളുടെ മൃദുല ഝങ്കാരം, മൃദംഗങ്ങളുടെ ഉത്തമധ്വനി എന്നിവകൊണ്ട് അവൻ നിരന്തരം ഉണർത്തപ്പെടുമായിരുന്നു; യുക്തസമയത്ത് അനേകം വന്ദികൾ, സൂതന്മാർ, മാഗധന്മാർ യോജിച്ച ഗാഥകളും സ്തുതികളും കൊണ്ട് പരന്തപനെ വന്ദിച്ചു.

Verse 7

प्रासादाग्रविमानेषु वलभीषु च सर्वदा।हैमराजतभौमेषु वरास्तरणशालिषु।।2.88.5।।पुष्पसञ्चयचित्रेषु चन्दनागरुगन्धिषु।पाण्डुराभ्रप्रकाशेषु शुकसङ्घरूतेषुच।।2.88.6।।प्रासादवरवर्येषु शीतवत्सु सुगन्धिषु।उषित्वामेरुकल्पेषु कृतकाञ्चन भित्तिषु।।2.88.7।।गीतवादित्रनिर्घोषैर्वराभरणनिस्स्वनैः।मृदङ्गवरशब्दैश्च सततं प्रतिबोधितः।।2.88.8।।वन्दिभिर्वन्दितः काले बहुभि स्सूतमागधैः।गाथाभिरनुरूपाभि स्स्तुतिभिश्च परन्तपः।।2.88.9।।

ശത്രുദമനായ രാമൻ എപ്പോഴും ഉത്തമ പ്രാസാദങ്ങളുടെ ശിഖരങ്ങളിലും മേൽമാളികകളിലും വസിച്ചിരുന്നു—സ്വർണ്ണ-വെള്ളി പതിപ്പിച്ച നിലങ്ങളിൽ, ശ്രേഷ്ഠമായ വിരിപ്പുകൾ വിരിച്ചിട്ടുള്ളവ; പുഷ്പക്കൂമ്പാരങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടും ചന്ദന-അഗരു സുഗന്ധം പരത്തിയും. ആ മഹാപ്രാസാദങ്ങൾ ധവളമേഘങ്ങളെപ്പോലെ പ്രകാശിച്ചു, തത്തകളുടെ കൂട്ടങ്ങളുടെ കലരവാൽ മുഴങ്ങി; ശീതളവും സുഗന്ധവുമുള്ളവയായി, മേരുവിനെപ്പോലെ വൈഭവമുള്ളവയും കൃതകാഞ്ചന ഭിത്തികളാൽ ശോഭിക്കുന്നവയും ആയിരുന്നു. അവിടെ ഗീത-വാദ്യങ്ങളുടെ നാദം, ആഭരണങ്ങളുടെ മൃദുല ഝങ്കാരം, മൃദംഗങ്ങളുടെ ഉത്തമധ്വനി എന്നിവകൊണ്ട് അവൻ നിരന്തരം ഉണർത്തപ്പെടുമായിരുന്നു; യുക്തസമയത്ത് അനേകം വന്ദികൾ, സൂതന്മാർ, മാഗധന്മാർ യോജിച്ച ഗാഥകളും സ്തുതികളും കൊണ്ട് പരന്തപനെ വന്ദിച്ചു.

Verse 8

प्रासादाग्रविमानेषु वलभीषु च सर्वदा।हैमराजतभौमेषु वरास्तरणशालिषु।।2.88.5।।पुष्पसञ्चयचित्रेषु चन्दनागरुगन्धिषु।पाण्डुराभ्रप्रकाशेषु शुकसङ्घरूतेषुच।।2.88.6।।प्रासादवरवर्येषु शीतवत्सु सुगन्धिषु।उषित्वामेरुकल्पेषु कृतकाञ्चन भित्तिषु।।2.88.7।।गीतवादित्रनिर्घोषैर्वराभरणनिस्स्वनैः।मृदङ्गवरशब्दैश्च सततं प्रतिबोधितः।।2.88.8।।वन्दिभिर्वन्दितः काले बहुभि स्सूतमागधैः।गाथाभिरनुरूपाभि स्स्तुतिभिश्च परन्तपः।।2.88.9।।

ശത്രുദമനായ രാമൻ എപ്പോഴും ഉത്തമ പ്രാസാദങ്ങളുടെ ശിഖരങ്ങളിലും മേൽമാളികകളിലും വസിച്ചിരുന്നു—സ്വർണ്ണ-വെള്ളി പതിപ്പിച്ച നിലങ്ങളിൽ, ശ്രേഷ്ഠമായ വിരിപ്പുകൾ വിരിച്ചിട്ടുള്ളവ; പുഷ്പക്കൂമ്പാരങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടും ചന്ദന-അഗരു സുഗന്ധം പരത്തിയും. ആ മഹാപ്രാസാദങ്ങൾ ധവളമേഘങ്ങളെപ്പോലെ പ്രകാശിച്ചു, തത്തകളുടെ കൂട്ടങ്ങളുടെ കലരവാൽ മുഴങ്ങി; ശീതളവും സുഗന്ധവുമുള്ളവയായി, മേരുവിനെപ്പോലെ വൈഭവമുള്ളവയും കൃതകാഞ്ചന ഭിത്തികളാൽ ശോഭിക്കുന്നവയും ആയിരുന്നു. അവിടെ ഗീത-വാദ്യങ്ങളുടെ നാദം, ആഭരണങ്ങളുടെ മൃദുല ഝങ്കാരം, മൃദംഗങ്ങളുടെ ഉത്തമധ്വനി എന്നിവകൊണ്ട് അവൻ നിരന്തരം ഉണർത്തപ്പെടുമായിരുന്നു; യുക്തസമയത്ത് അനേകം വന്ദികൾ, സൂതന്മാർ, മാഗധന്മാർ യോജിച്ച ഗാഥകളും സ്തുതികളും കൊണ്ട് പരന്തപനെ വന്ദിച്ചു.

Verse 9

प्रासादाग्रविमानेषु वलभीषु च सर्वदा।हैमराजतभौमेषु वरास्तरणशालिषु।।2.88.5।।पुष्पसञ्चयचित्रेषु चन्दनागरुगन्धिषु।पाण्डुराभ्रप्रकाशेषु शुकसङ्घरूतेषुच।।2.88.6।।प्रासादवरवर्येषु शीतवत्सु सुगन्धिषु।उषित्वामेरुकल्पेषु कृतकाञ्चन भित्तिषु।।2.88.7।।गीतवादित्रनिर्घोषैर्वराभरणनिस्स्वनैः।मृदङ्गवरशब्दैश्च सततं प्रतिबोधितः।।2.88.8।।वन्दिभिर्वन्दितः काले बहुभि स्सूतमागधैः।गाथाभिरनुरूपाभि स्स्तुतिभिश्च परन्तपः।।2.88.9।।

ശത്രുദമനായ രാമൻ എപ്പോഴും ഉത്തമ പ്രാസാദങ്ങളുടെ ശിഖരങ്ങളിലും മേൽമാളികകളിലും വസിച്ചിരുന്നു—സ്വർണ്ണ-വെള്ളി പതിപ്പിച്ച നിലങ്ങളിൽ, ശ്രേഷ്ഠമായ വിരിപ്പുകൾ വിരിച്ചിട്ടുള്ളവ; പുഷ്പക്കൂമ്പാരങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടും ചന്ദന-അഗരു സുഗന്ധം പരത്തിയും. ആ മഹാപ്രാസാദങ്ങൾ ധവളമേഘങ്ങളെപ്പോലെ പ്രകാശിച്ചു, തത്തകളുടെ കൂട്ടങ്ങളുടെ കലരവാൽ മുഴങ്ങി; ശീതളവും സുഗന്ധവുമുള്ളവയായി, മേരുവിനെപ്പോലെ വൈഭവമുള്ളവയും കൃതകാഞ്ചന ഭിത്തികളാൽ ശോഭിക്കുന്നവയും ആയിരുന്നു. അവിടെ ഗീത-വാദ്യങ്ങളുടെ നാദം, ആഭരണങ്ങളുടെ മൃദുല ഝങ്കാരം, മൃദംഗങ്ങളുടെ ഉത്തമധ്വനി എന്നിവകൊണ്ട് അവൻ നിരന്തരം ഉണർത്തപ്പെടുമായിരുന്നു; യുക്തസമയത്ത് അനേകം വന്ദികൾ, സൂതന്മാർ, മാഗധന്മാർ യോജിച്ച ഗാഥകളും സ്തുതികളും കൊണ്ട് പരന്തപനെ വന്ദിച്ചു.

Verse 10

अश्रद्धेयमिदं लोके न सत्यं प्रतिभाति मा।मुह्यते खलु मे भाव स्स्वप्नोऽयमिति मे मतिः।।।।

“ഈ ലോകത്തിൽ ഇത് വിശ്വസിക്കാനാകാത്തതാണ്; എനിക്ക് ഇത് സത്യമെന്നു തോന്നുന്നില്ല. എന്റെ മനസ്സ് തീർച്ചയായും മയങ്ങിപ്പോയിരിക്കുന്നു—ഇത് ഒരു സ്വപ്നംപോലെയാണെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു.”

Verse 11

न नूनं दैवतं किंचित्कालेन बलवत्तरम्।यत्र दाशरथी रामो भूमावेव शयीत सः।।।।

നിശ്ചയമായും കാലത്തേക്കാൾ ശക്തമായ ദൈവശക്തി അല്പംപോലും ഇല്ല; കാരണം ദശരഥനന്ദനനായ ശ്രീരാമനും നിർവസ്ത്രമായ ഭൂമിയിലേ ശയിക്കേണ്ടിവന്നു.

Verse 12

विदेहराजस्य सुता सीता च प्रियदर्शना।दयिता शयिता भूमौ स्नुषा दशरथस्य च।।।।

സീതയും—വിദേഹരാജൻ ജനകന്റെ പുത്രി, മനോഹരദർശിനി, പ്രിയതമ, ദശരഥന്റെ പ്രിയ മരുമകളും—ഭൂമിയിലേ ശയിച്ചു.

Verse 13

इयं शय्या मम भ्रातुरिदं हि परिवर्तितम्।स्थण्डिले कठिने सर्वं गात्रै र्विमृदितं तृणम्।।।।

ഇത് എന്റെ സഹോദരന്റെ ശയ്യയാണ്; ഇവിടെ അവൻ തീർച്ചയായും തിരിഞ്ഞുമറിഞ്ഞുമിരുന്നു. കഠിനമായ നിലത്തിൻമേൽ അവന്റെ അവയവങ്ങളാൽ പുല്ലൊക്കെയും അമർന്നു ചതഞ്ഞുകിടക്കുന്നു.

Verse 14

मन्ये साभरणा सुप्ता सीताऽस्मिञ्छयनोत्तमे।तत्र तत्र हि दृश्यन्ते सक्ताः कनकबिन्दवः।।।।

ഈ ഉത്തമ ശയ്യയിൽ സീതാഭഗവതി ആഭരണങ്ങൾ ധരിച്ചുകൊണ്ട് ഉറങ്ങിയിരുന്നുവെന്ന് എനിക്ക് തോന്നുന്നു; കാരണം ഇവിടെ അവിടെ സ്വർണ്ണത്തിന്റെ ചെറുതുള്ളികൾ ഒട്ടിയിരിക്കുന്നതു കാണപ്പെടുന്നു.

Verse 15

उत्तरीयमिहाऽसक्तं सुव्यक्तं सीतया तदा।तथा ह्येते प्रकाशन्ते सक्ताः कौशेयतन्तवः।।।।

ഇവിടെ സീത അന്ന് തന്റെ ഉത്തരീയവസ്ത്രം ഒട്ടിപ്പോയത് വ്യക്തമാണ്; കാരണം ഈ കൗശേയ നൂലിഴകൾ ഒട്ടിക്കിടന്ന് പ്രകാശിക്കുന്നതായി കാണുന്നു.

Verse 16

मन्ये भर्तु स्सुखा शय्या येन बाला तपस्विनी।सुकुमारी सती दुःखं न हि विजानाति मैथिली।।।।

എനിക്ക് തോന്നുന്നു, ഭർത്താവിന്റെ ശയ്യ അവൾക്ക് സുഖകരമാണ്; അതുകൊണ്ട് യുവതിയും സുകുമാരിയും തപസ്വിനിയുമായ മൈഥിലി ദുഃഖത്തെ ദുഃഖമായി പോലും തിരിച്ചറിയുന്നില്ല.

Verse 17

हा हन्ताऽस्मि नृशंसोऽहं यत्सभार्यः कृते मम।ईदृशीं राघवश्शय्यामधिशेते ह्यनाथवत्।।।।

അയ്യോ! ഞാൻ നിഷ്ഠൂരനാണ്; എന്റെ കാരണത്താൽ രാഘവൻ ഭാര്യയോടുകൂടെ അനാഥനെപ്പോലെ ഇത്തരമൊരു ശയ്യയിൽ കിടക്കുന്നു.

Verse 18

सार्वभौमकुले जात स्सर्वलोकस्य सम्मतः।सर्वलोकप्रियस्त्यक्त्वा राज्यं सुखमनुत्तम्।।।।कथमिन्दीवरश्यामो रक्ताक्षः प्रियदर्शनः।सुखभागी न दुःखार्ह श्शयितो भुवि राघवः।।।।

സാർവഭൗമ വംശത്തിൽ ജനിച്ചവനും സർവ്വലോകത്തിനും മാന്യനും പ്രിയനും ആയ—ഇന്ദീവരശ്യാമൻ, രക്താക്ഷൻ, പ്രിയദർശനൻ രാഘവൻ, അനുത്തമസുഖമുള്ള രാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ചിട്ടും, എങ്ങനെ ഭൂമിയിൽ ശയിക്കുമോ? അവൻ സുഖഭാഗി; ദുഃഖത്തിന് അർഹനല്ല.

Verse 19

सार्वभौमकुले जात स्सर्वलोकस्य सम्मतः।सर्वलोकप्रियस्त्यक्त्वा राज्यं सुखमनुत्तम्।।2.88.18।।कथमिन्दीवरश्यामो रक्ताक्षः प्रियदर्शनः।सुखभागी न दुःखार्ह श्शयितो भुवि राघवः।।2.88.19।।

എല്ലാം സൂക്ഷ്മമായി കേട്ട ശേഷം, ഭരതൻ മന്ത്രിമാരോടുകൂടെ ഇംഗുദീ വൃക്ഷത്തിന്റെ വേരിനരികെ എത്തി, രാമന്റെ ശയ്യാസ്ഥലം കണ്ടു എല്ലാ മാതാക്കളോടും പറഞ്ഞു: “ഇവിടെ ആ മഹാത്മാവ് രാത്രിയിൽ ഭൂമിയിൽ ശയിച്ചു; ഇതാണ് അവന്റെ വിരിപ്പ് അമർന്നു പോയ സ്ഥലം.”

Verse 20

धन्यः खलु महाभागो लक्ष्मण श्शुभलक्षणः।भ्रातरं विषमे काले यो राममनुवर्तते।।।।

സത്യമായും ധന്യനാണ് മഹാഭാഗ്യനും ശുഭലക്ഷണസമ്പന്നനുമായ ലക്ഷ്മണൻ—വിപത്തിന്റെ വേളയിൽ സഹോദരൻ രാമനെ അനുഗമിച്ച് അവനോടൊപ്പം നിലകൊള്ളുന്നവൻ.

Verse 21

सिद्धार्था खलु वैदेही पतिं याऽनुगता वनम्।वयं संशयिता स्सर्वे हीनास्तेन महात्मना।।।।

നിശ്ചയമായും വൈദേഹി സിദ്ധാർത്ഥയായി; കാരണം അവൾ ഭർത്താവിനെ അനുഗമിച്ച് വനത്തിലേക്ക് പോയി. എന്നാൽ ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും—ആ മഹാത്മാവായ രാമനെ നഷ്ടപ്പെട്ടവർ—ആകുലമായ അനിശ്ചിതത്വത്തിൽ ശേഷിക്കുന്നു.

Verse 22

आकर्णधारा पृथिवी नौः इव प्रतिभाति मा।गते दशरथे स्वर्गं रामे चारण्यमाश्रिते।।।।

ദശരഥൻ സ്വർഗത്തിലേക്ക് പോയതും രാമൻ വനത്തിൽ ആശ്രയം തേടിയതും കഴിഞ്ഞപ്പോൾ, ഈ മുഴുവൻ രാജ്യം എനിക്ക് തോണിക്കാരനില്ലാത്ത ഒരു കപ്പൽപോലെ തോന്നുന്നു.

Verse 23

न च प्रार्थयते कच्चिन्मनसापि वसुन्धराम्।वनेऽपि वसतस्तस्य बाहुवीर्याभिरक्षिताम्।।।।

അവൻ വനത്തിൽ വസിച്ചാലും, തന്റെ ഭുജബലാൽ സംരക്ഷിതമായ ഈ ഭൂമിയെ മനസ്സിൽപോലും ആരും ആഗ്രഹിക്കുകയില്ല.

Verse 24

शून्यसंवरणारक्षामयन्त्रितहयद्विपाम्।अपावृतपुरद्वारां राजधानीमरक्षिताम्।।।।अप्रहृष्टबलां शून्यां विषमस्थामनावृताम्।शत्रवो नाभिमन्यन्ते भक्षान्विषकृतानिव।।।।

മതിലുകളിൽ കാവൽ ശൂന്യം, കുതിരകളും ആനകളും നിയന്ത്രണമില്ലാതെ, നഗരദ്വാരങ്ങൾ തുറന്ന നിലയിൽ—അയോധ്യാ രാജധാനി സംരക്ഷണമില്ലാതെ കിടക്കുന്നു; സൈന്യം ഉല്ലാസരഹിതം, ആത്മബലം ശൂന്യം, അവസ്ഥ വിഷമവും തുറന്നതുമാണ്. ശത്രുക്കളും അതിനെ പിടിക്കുവാൻ തുനിയുന്നില്ല—വിഷം കലർന്ന ആഹാരത്തെപ്പോലെ ഒഴിവാക്കുന്നു.

Verse 25

शून्यसंवरणारक्षामयन्त्रितहयद्विपाम्।अपावृतपुरद्वारां राजधानीमरक्षिताम्।।2.88.24।।अप्रहृष्टबलां शून्यां विषमस्थामनावृताम्।शत्रवो नाभिमन्यन्ते भक्षान्विषकृतानिव।।2.88.25।।

ഈ ശ്ലോകം മുൻവിവരണം ആവർത്തിക്കുന്നു: നഗരദ്വാരങ്ങൾ തുറന്നതും, മതിൽരക്ഷ ക്ഷീണിച്ചതും, സൈന്യം നിരുത്സാഹവും, നഗരം അനാവൃതവുമാകയാൽ—ഇങ്ങനെ പീഡിതമായ അയോധ്യയെ ശത്രുക്കളും പിടിക്കാതെ ഒഴിവാക്കുന്നു, വിഷം കലർന്ന ആഹാരത്തെപ്പോലെ.

Verse 26

अद्यप्रभृति भूमौ तु शयिष्येऽहं तृणेषु वा।फलमूलाशनो नित्यं जटाचीराणि धारयन्।।।।

ഇന്നുമുതൽ ഞാൻ ഭൂമിയിലോ പുല്ലിന്മേലോ ശയിക്കും; നിത്യവും ഫലമൂലങ്ങൾ ആഹരിച്ച്, ജടയും വൽക്കലവസ്ത്രവും ധരിക്കും.

Verse 27

तस्यार्थमुत्तरं कालं निवत्स्यामि सुखं वने।तं प्रतिश्रवमामुच्य नास्य मिथ्या भविष्यति।।।।

അവന്റെ ഹിതത്തിനായി ശേഷിക്കുന്ന കാലം മുഴുവൻ ഞാൻ സന്തോഷത്തോടെ വനത്തിൽ വസിക്കും; ആ പ്രതിജ്ഞ ഞാൻ ഏറ്റെടുക്കുന്നു, അവന്റെ നൽകിയ വാക്ക് മിഥ്യയാകാതിരിക്കട്ടെ.

Verse 28

वसन्तं भ्रातुरर्थाय शत्रुघ्नो माऽनुवत्स्यति।लक्ष्मणेन सहत्वार्यो ह्ययोध्यां पालयिष्यति।।।।

സഹോദരന്റെ ഹിതത്തിനായി ഞാൻ വനത്തിൽ വസിക്കുമ്പോൾ, ശത്രുഘ്നനും എന്നെ അനുഗമിച്ച് അവിടെയേ വസിക്കും; ആ മഹാനുഭാവൻ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം അയോധ്യയെ ഭരിക്കും.

Verse 29

अभिषेक्ष्यन्ति काकुत्स्थमयोध्यायां द्विजातयः।अपि मे देवताः कुर्युरिमं सत्यं मनोरथम्।।।।

അയോധ്യയിൽ ദ്വിജാതികൾ കാകുത്സ്ഥവംശജനെ അഭിഷേകം ചെയ്യും; ദേവതകൾ എന്റെ ഈ പ്രിയ മനോരഥം സത്യമായി സഫലമാക്കട്ടെ.

Verse 30

प्रसाद्यमान श्शिरसा मया स्वयं बहुप्रकारं यदि नाभिपत्स्यते।ततोऽनुवत्स्यामि चिराय राघवम् वनेचरन्नार्हति मामुपेक्षितुम्।।।।

ഞാൻ തന്നെ തലകുനിച്ച് പലവിധത്തിൽ പ്രസാദിപ്പിച്ചിട്ടും എന്റെ അപേക്ഷ ലഭിക്കാതിരുന്നാൽ, ഞാൻ രാഘവനെ ദീർഘകാലം അനുഗമിച്ച് വനത്തിൽ വസിക്കും; വനവാസിയായ എന്നെ അവൻ ന്യായമായി അവഗണിക്കുകയില്ല.