Shloka 24

रामशय्यादर्शनम्

Bharata Beholds Rama’s Forest Bed

Devanagari script

शून्यसंवरणारक्षामयन्त्रितहयद्विपाम्।अपावृतपुरद्वारां राजधानीमरक्षिताम्।।।।अप्रहृष्टबलां शून्यां विषमस्थामनावृताम्।शत्रवो नाभिमन्यन्ते भक्षान्विषकृतानिव।।।।

Transliteration

śūnyasaṃvaraṇārakṣām ayantritahayadvipām |

apāvṛtapuradvārāṃ rājadhānīm arakṣitām ||

aprahṛṣṭabalāṃ śūnyāṃ viṣamasthām anāvṛtām |

śatravo nābhimanyante bhakṣān viṣakṛtān iva ||

Translation

മതിലുകളിൽ കാവൽ ശൂന്യം, കുതിരകളും ആനകളും നിയന്ത്രണമില്ലാതെ, നഗരദ്വാരങ്ങൾ തുറന്ന നിലയിൽ—അയോധ്യാ രാജധാനി സംരക്ഷണമില്ലാതെ കിടക്കുന്നു; സൈന്യം ഉല്ലാസരഹിതം, ആത്മബലം ശൂന്യം, അവസ്ഥ വിഷമവും തുറന്നതുമാണ്. ശത്രുക്കളും അതിനെ പിടിക്കുവാൻ തുനിയുന്നില്ല—വിഷം കലർന്ന ആഹാരത്തെപ്പോലെ ഒഴിവാക്കുന്നു.

Word by Word

• शून्य-संवरण-आरक्षाम्: without rampart-guards
• शून्य-संवरण-आरक्षाम्: कर्म-विशेषण
• Type: Adjective
• Root: शून्य (प्रातिपदिक) + संवरण (प्रातिपदिक) + आरक्षा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण; (having empty/absent rampart-guarding watch)

• अयन्त्रित-हय-द्विपाम्: with horses and elephants uncontrolled
• अयन्त्रित-हय-द्विपाम्: कर्म-विशेषण
• Type: Adjective
• Root: अयन्त्रित (प्रातिपदिक/कृदन्त) + हय (प्रातिपदिक) + द्विप (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण; द्वन्द्व (हय-द्विप) + उपपद-विशेषण (uncontrolled horses and elephants)

• अपावृत-पुर-द्वाराम्: with city gates opened
• अपावृत-पुर-द्वाराम्: कर्म-विशेषण
• Type: Adjective
• Root: अपावृत (प्रातिपदिक/कृदन्त) + पुर (प्रातिपदिक) + द्वार (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण; (with city-gates left open)

• राजधानीम्: the capital city
• राजधानीम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: राजधानी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; कर्म

• अरक्षिताम्: unprotected
• अरक्षिताम्: कर्म-विशेषण
• Type: Adjective
• Root: अ (नञ्) + √रक्ष् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (PPP, क्त) with नञ्; स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण

• अप्रहृष्ट-बलाम्: with dispirited forces
• अप्रहृष्ट-बलाम्: कर्म-विशेषण
• Type: Adjective
• Root: अ (नञ्) + प्रहृष्ट (प्रातिपदिक/कृदन्त) + बल (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण; (whose army is not joyful)

• शून्याम्: empty / deserted
• शून्याम्: कर्म-विशेषण
• Type: Adjective
• Root: शून्य (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण

• विषम-स्थाम्: in a dire condition
• विषम-स्थाम्: कर्म-विशेषण
• Type: Adjective
• Root: विषम (प्रातिपदिक) + स्था (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण; (situated in difficulty)

• अनावृताम्: uncovered / wide open
• अनावृताम्: कर्म-विशेषण
• Type: Adjective
• Root: अ (नञ्) + आवृत (प्रातिपदिक/कृदन्त)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण

• शत्रवः: enemies
• शत्रवः: कर्ता
• Type: Noun
• Root: शत्रु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• न: not
• न: निषेध
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेधाव्यय

• अभिमन्यन्ते: will think of / will dare to attack (lit. consider)
• अभिमन्यन्ते: क्रिया
• Type: Verb
• Root: अभि√मन् (धातु)
• Form: लट् (present), प्रथमपुरुष, बहुवचन; आत्मनेपद

• भक्षान्: food morsels
• भक्षान्: कर्म (object of thinking)
• Type: Noun
• Root: भक्ष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; उपमेय (object of comparison)

• विष-कृतान्: poisoned
• विष-कृतान्: कर्म-विशेषण
• Type: Adjective
• Root: विष (प्रातिपदिक) + √कृ (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; विशेषण; (made/tainted with poison)

• इव: like
• इव: उपमा-सूचक
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: उपमाव्यय

Context

Now the gates of our capital city (Ayodhya) are wide open. The city is unprotected and endangered. There are no guards to keep vigil over the ramparts. The horses and elephants are not in control (hence unprepared for battle). The army is unhappy and demoralised. At this state even the enemies will not like to seize the city, they will shun it like food mixed with poison.

Characters & Entities

• Ayodhyā (capital city implied by rājadhānī)
• enemies (śatravaḥ)
• horses (haya)
• elephants (dvipa)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Rāja-dharma includes maintaining security and morale; when righteous leadership collapses, even victory becomes undesirable because the state itself is poisoned by disorder.

What is the narrative situation?

Ayodhyā is depicted as dangerously exposed after Daśaratha’s death and Rāma’s exile, with defenses and military discipline weakened.

Which character virtue is emphasized?

The speaker’s realism and protective concern for the polity—recognizing that dharma requires both moral and practical guardianship.