Sarga 102

Verse 1

तां श्रुत्वा करुणां वाचं पितुर्मरणसंहिताम् ।राघवो भरते नोक्तां बभूव गतचेतनः ॥१॥

പിതാവിന്റെ മരണവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടു ഭരതൻ പറഞ്ഞ ആ കരുണവാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ രാഘവൻ (രാമൻ) ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ടു.

Verses 2-3

तं तु वज्रमिवोत्सृष्टमाहवे दानवारिणा ।वाग्वज्रंभरते नोक्त ममनोज्ञं परन्तपः ॥२॥प्रगृह्य रामो बाहू वैपुष्पिताग्रो यथा द्रुमः ।वने परशुना कृत्तस्तथा भुवि पपात ह ॥३॥

ഭരതൻ ഉച്ചരിച്ച വജ്രസമാന വാക്കുകൾ—എനിക്കു അസഹ്യമായവ—യുദ്ധത്തിൽ ദേവശത്രുക്കൾക്കെതിരെ ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രം എറിയപ്പെട്ടതുപോലെ രാമനെ വേദനിപ്പിച്ചു. പരന്തപനായ രാമൻ കൈകൾ നീട്ടി, വനത്തിൽ പരശുവാൽ വെട്ടപ്പെട്ട പുഷ്പിതശിഖരമുള്ള വൃക്ഷംപോലെ ഭൂമിയിൽ വീണു.

Verses 4-5

तथा हि पतितं रामं जगत्यां जगतीपतिम् ।कूलघातपरिश्रान्तं प्रसुप्तमिव कुञ्जरम् ॥४॥भ्रातरस्ते महेष्वासं सर्वतश्शोककर्शितम् ।रुदन्तस्सह वैदेह्या सिषिचुस्सलिलेन वै ॥५॥

ആ സഹോദരന്മാർ സീതയോടൊപ്പം ദുഃഖിച്ചുകൊണ്ട്, മഹാധനുർദ്ധരനും ഭൂമിയുടെ അധിപതിയുമായ രാമന്റെ മേൽ ജലം തളിച്ചു, അദ്ദേഹം ദുഃഖത്താൽ അടിച്ചമർത്തപ്പെട്ട് ഭൂമിയിൽ വീണുകിടന്നു, നദീതീരത്ത് വെച്ച് ക്ഷീണിതനായി ഉറങ്ങുന്ന ആനയെപ്പോലെ.

Verse 6

स तु संज्ञां पुनर्लब्ध्वा नेत्राभ्यामस्रमुत्सृजन् ।उपाक्रामत काकुत्स्थ कृपणं बहु भाषितुम् ॥६॥

എന്നാൽ കാകുത്സ്ഥൻ (രാമൻ) വീണ്ടും ബോധം പ്രാപിച്ച്, കണ്ണുകളിൽ നിന്ന് കണ്ണുനീർ ഒഴുക്കിക്കൊണ്ട്, കരുണാഭരിതമായി ദീർഘമായി സംസാരിക്കാൻ തുടങ്ങി.

Verse 7

स रामस्स्वर्गतं श्रुत्वा पितरं पृथिवीपतिम् ।उवाच भरतं वाक्यं धर्मात्मा धर्मसंहितम् ॥७॥

പൃഥിവീപതിയായ പിതാവ് സ്വർഗ്ഗഗതനായെന്ന് കേട്ടപ്പോൾ, ധർമ്മാത്മാവായ രാമൻ ഭരതനോട് ധർമ്മസമ്മതമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.

Verse 8

किं करिष्याम्ययोध्यायां ताते दिष्टां गतिं गते ।कस्तां राजवराध्दीनामयोध्यां पालयिष्यति ॥८॥

പിതാവേ, ദൈവവിധിപ്രകാരം അങ്ങ് പരലോകഗതി പ്രാപിച്ച ശേഷം ഞാൻ അയോധ്യയിൽ എന്തു ചെയ്യും? ശ്രേഷ്ഠരാജനില്ലാതെ അനാഥയായ ആ അയോധ്യയെ ഇനി ആര്‍ സംരക്ഷിക്കും?

Verse 9

किं नु तस्य मया कार्यं दुर्जातेन महात्मनः ।यो मृतो मम शोकेन मया चापि न संस्कृतः ॥९॥

ദുര്ഭാഗ്യനായ എനിക്ക് ആ മഹാത്മാവിനുവേണ്ടി ഇനി എന്ത് ചെയ്യാനുണ്ട്? എന്റെ ദുഃഖം കൊണ്ടുതന്നെ അദ്ദേഹം മരണമടഞ്ഞു; അദ്ദേഹത്തിന് യഥാവിധി അന്ത്യേഷ്ടിക്രിയയും ഞാൻ ചെയ്യാൻ കഴിഞ്ഞില്ല.

Verse 10

अहो भरत सिद्धार्थो येन राजा त्वयाऽनघ ।शत्रुघ्नेन च सर्वेषु प्रेतकृत्येषु सत्कृतः ॥१०॥

അഹോ ഭരതാ, അനഘനേ! നീ കൃതാർത്ഥനായിരിക്കുന്നു; കാരണം നീയും ശത്രുഘ്നനും എല്ലാ പ്രേതകൃത്യങ്ങളിലും രാജാവിനെ വിധിപൂർവ്വം ആദരിച്ച് സത്കരിച്ചിരിക്കുന്നു.

Verse 11

निष्प्रधानामनेकाग्रां नरेन्द्रेण विनाकृताम् ।निवृत्तवनवासोऽपि नायोध्यां गन्तु मुत्सहे ॥११॥

എന്റെ വനവാസം പൂർത്തിയായാലും, നരേന്ദ്രനില്ലാതെ പ്രധാനം നഷ്ടപ്പെട്ട് അനിശ്ചിതത്വത്തിലായ രാജവിരഹിതമായ അയോധ്യയിലേക്കു പോകാൻ എനിക്കു ധൈര്യമില്ല.

Verse 12

समाप्तवनवासं मामयोध्यायां परन्तप ।कोऽनु शासिष्यति पुनस्ताते लोकान्तरं गते ॥१२॥

ഹേ പരന്തപ! പിതാവ് ലോകാന്തരത്തിലേക്കു പോയശേഷം, എന്റെ വനവാസം പൂർത്തിയായാൽ അയോധ്യയിൽ എനിക്ക് വീണ്ടും ആരാണ് ഉപദേശം നൽകി വഴിനടത്തുക?

Verse 13

पुरा प्रेक्ष्य सुवृत्तं मां पिता यान्याह सान्त्वयन् ।वाक्यानि तानि श्रोष्यामि कुतश्श्रोत्रसुखान्यहम् ॥१३॥

മുമ്പ് എന്റെ സുവൃത്തം കണ്ടു പിതാവ് ആശ്വസിപ്പിച്ച് പറഞ്ഞിരുന്ന കാതിനു സുഖകരമായ ആ വാക്കുകൾ ഇനി ഞാൻ ആരിൽ നിന്നാണ് വീണ്ടും കേൾക്കുക?

Verse 14

एवमुक्त्वा स भरतं भार्यामभ्येत्य राघवः ।उवाच शोकसन्तप्तः पूर्णचन्द्रनिभाननाम् ॥१४॥

ഇങ്ങനെ ഭരതനോട് പറഞ്ഞ ശേഷം, ദുഃഖത്തിൽ ദഹിച്ച രാഘവൻ പൂർണ്ണചന്ദ്രനെപ്പോലെ മുഖമുള്ള തന്റെ ഭാര്യയിലേക്കു സമീപിച്ച് അവളോടു വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.

Verse 15

सीते मृतस्ते श्वशुरः पित्रा हीनोऽसि लक्ष्मण ।भरतो दुःखमाचष्टे स्वर्गतं पृथिवीपतिम् ॥१५॥

“സീതേ, നിന്റെ ശ്വശുരൻ ദേഹത്യാഗം ചെയ്തു. ലക്ഷ്മണാ, നീ പിതൃവിയോഗം അനുഭവിക്കുന്നു. ഭൂമിയുടെ അധിപനായ രാജാവ് സ്വർഗ്ഗഗതനായെന്ന ദുഃഖവാർത്ത ഭരതൻ അറിയിക്കുന്നു.”

Verse 16

ततो बहुगुणं तेषां बाष्पं नेत्रेष्वजायत ।तथा ब्रुवति काकुत्स्थे कुमाराणां यशस्विनाम् ॥१६॥

കാകുത്സ്ഥൻ ഇങ്ങനെ അരുളിച്ചെയ്തപ്പോൾ, ആ യശസ്സുള്ള കുമാരന്മാരുടെ കണ്ണുകളിൽ ധാരാളം കണ്ണുനീർ നിറഞ്ഞുയർന്നു.

Verse 17

ततस्ते भ्रातर स्रव्रॆ भृशमाश्वास्य दुःखितम् ।अब्रुवन् जगतीभर्तुः क्रियतामुदकं पितुः ॥१७॥

അപ്പോൾ അവന്റെ എല്ലാ സഹോദരന്മാരും രാഘവനെ കഴിയുന്നതത്ര ആശ്വസിപ്പിച്ച് പറഞ്ഞു: “ലോകധാരകനായ നമ്മുടെ പിതാവിന് ഉദകതർപ്പണം അർപ്പിക്കപ്പെടട്ടെ.”

Verse 18

सा सीता स्वर्गतं श्रुत्वा श्वशुरं तं महानृपम् ।नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्या शशाकेक्षितुं प्रियम् ॥१८॥

തന്റെ ശ്വശുരനായ മഹാരാജാവ് സ്വർഗ്ഗഗതനായെന്ന് കേട്ടപ്പോൾ, കണ്ണുനീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ സീതയ്ക്ക് തന്റെ പ്രിയനെ നോക്കുവാൻ പോലും കഴിഞ്ഞില്ല.

Verse 19

सान्त्वयित्वा तु तां रामो रुदन्तीं जनकात्मजाम् ।उवाच लक्ष्मणं तत्र दुःखितो दुःखितं वचः ॥१९॥

കരഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്ന ജനകാത്മജയായ സീതയെ ആശ്വസിപ്പിച്ച ശേഷം, സ്വയം ദുഃഖാകുലനായ രാമൻ അവിടെ ദുഃഖിതനായ ലക്ഷ്മണനോട് ദുഃഖഭരിതമായ വാക്കുകൾ അരുളിച്ചെയ്തു.

Verse 20

आनयेङ्गुदिपिण्याकं चीरमाहर चोत्तरम् ।जलक्रियार्थं तातस्य गमिष्यामि महात्मनः ॥२०॥

ഇങ്ങുദീഫലത്തിന്റെ ഉണക്ക പിണ്യാകം കൊണ്ടുവരിക; ചീരത്തിന്റെ ഒരു മേൽവസ്ത്രവും കൊണ്ടുവരിക. മഹാത്മനായ പിതാവിന്റെ ജലക്രിയ—തർപ്പണാദി—നിർവഹിക്കാൻ ഞാൻ പോകുന്നു.

Verse 21

सीता पुरस्ताद्व्रजतु त्वमेनामभितो व्रज ।अहं पश्चाद्गमिष्यामि गतिर्ह्येषा सुदारुणा ॥२१॥

സീത മുന്നിൽ പോകട്ടെ; നീ അവളെ ഇരുവശത്തുനിന്നും ചേർന്ന് നടക്കുക. ഞാൻ പിന്നിൽ വരാം—ഇത് ശോകത്തിന്റെ അത്യന്തം ഭയാനകമായ യാത്രയാണ്.

Verses 22-23

ततो नित्यानुगस्तेषां विदितात्मा महामतिः ।मृदुर्दान्तश्च कान्तश्च रामे च दृढभक्तिमान् ॥२२॥सुमन्त्र स्तैर्नृपसुतैस्सार्धमाश्वस्य राघवम् ।अवातारयदालम्ब्य नदीं मन्दाकिनीं शिवाम् ॥२३॥

അതിനുശേഷം അവരുടെ എപ്പോഴും അനുയായിയായ സുമന്ത്രൻ, ആത്മജ്ഞാനിയും മഹാബുദ്ധിമാനും മൃദുസ്വഭാവിയും ദാന്തനും ശാന്തനും രാമനോട് ദൃഢഭക്തിയുള്ളവനുമായവൻ രാഘവനെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു. രാജകുമാരന്മാരുടെ കൈകൾ പിടിച്ചുകൊണ്ട് സുമന്ത്രൻ അവരെ ശുഭകരമായ മന്ദാകിനി നദിയിൽ സ്നാനത്തിനായി ഇറക്കി.

Verses 24-25

ते सुतीर्थां ततः कृच्छ्रादुपागम्य यशस्विनः ।नदीं मन्दाकिनीं रम्यां सदा पुष्पितकाननाम् ॥२४॥शीघ्रस्रोतसमासाद्य तीर्थं शिवमकर्दमम् ।सिषिचु स्तूदकं राज्ञे तत एतद् भवत्विति ॥२५॥

ആ യശസ്വികളായ സഹോദരന്മാർ വളരെ ബുദ്ധിമുട്ടോടെ സുതീർത്ഥമായ ആ സ്ഥലത്ത് എത്തി, എപ്പോഴും പൂക്കൾ നിറഞ്ഞ കാനനങ്ങളാൽ അലംകൃതവും രമണീയവുമായ വേഗത്തിൽ ഒഴുകുന്ന മന്ദാകിനി നദിയിൽ എത്തി. ചളിയില്ലാത്ത ശുഭമായ തീർത്ഥത്തിൽ ഇറങ്ങി അവർ രാജാവിന് ജലം അർപ്പിച്ചു പറഞ്ഞു, 'ഹേ പിതാവേ, ഇത് താങ്കൾക്ക് ആയിരിക്കട്ടെ'.

Verse 26

प्रगृह्य च महीपालो जलपूरितमञ्जलिम् ।दिशं याम्यामभिमुखो रुदन्वचनमब्रवीत् ॥२६॥

ഭൂമിപാലകനായ രാമൻ ജലപൂർണ്ണമായ അഞ്ജലി കൈക്കൊണ്ട്, യമദിശയായ തെക്കോട്ടു മുഖം തിരിച്ച് കരഞ്ഞുകൊണ്ട് വചനങ്ങൾ പറഞ്ഞു.

Verse 27

एतत्ते राजशार्दूल विमलं तोयमक्षयम् ।पितृलोकगत स्याद्य मद्दत्तमुपतिष्ठतु ॥२७॥

“രാജശാർദൂലാ! നീ പിതൃലോകത്തിലേക്കു പോയിരിക്കുന്നു; ഇന്നെൻ കൈകളാൽ അർപ്പിച്ച ഈ നിർമലവും അക്ഷയവുമായ തോയ-തർപ്പണം നിനക്കെത്തട്ടെ.”

Verse 28

ततो मन्दाकिनीतीरात्प्रत्युत्तीर्य स राघवः ।पितुश्चकार तेजस्वी निर्वापं भ्रातृभि सह ॥२८॥

അനന്തരം തേജസ്വിയായ രാഘവൻ മന്ദാകിനിയുടെ തീരത്തിൽ നിന്നു കയറിവന്ന്, സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം പിതാവിന്നായി നിർവാപം (ശ്രാദ്ധാർപ്പണം) നിർവഹിച്ചു.

Verse 29

ऐङ्गुदं बदरीमिश्रं पिण्याकं दर्भसंस्तरे ।न्यस्य रामस्सदुःखार्तो रुदन्वचनमब्रवीत् ॥२९॥

ദർഭപുല്ല് വിരിച്ച പായയിൽ ഐംഗുദീയുടെ പൾപ്പിൽ ബദരിഫലം കലർത്തി പിണ്ഡാകാരമായി ചെയ്ത ഗോളങ്ങൾ വെച്ച്, ദുഃഖാർത്തനായ രാമൻ കണ്ണീരോടെ വചനമൊഴിഞ്ഞു.

Verse 30

इदं भुङ्क्ष्वमहाराज प्रीतो यदशना वयम् ।यदन्नः पुरुषो भवति तदन्ना स्तस्य देवताः ॥३०॥

ഹേ മഹാരാജാവേ, പ്രസന്നനായി ഞങ്ങൾ ഇപ്പോൾ ഭക്ഷിക്കുന്ന ഈ അന്നം തന്നേ സ്വീകരിച്ചു ഭുജിക്കണമേ; മനുഷ്യൻ ഏതു അന്നം ഭുജിക്കുന്നുവോ, അവനോട് ബന്ധപ്പെട്ട ദേവതകൾക്കും അതേ അന്നം ലഭിക്കുന്നു.

Verse 31

तत स्तेनैव मार्गेण प्रत्युत्तीर्य सरित्तटात् ।आरुरोह नरव्याघ्रो रम्यसानुं महीधरम् ॥३१॥

പിന്നീട് അതേ വഴിയിലൂടെ നദീതീരത്തിൽ നിന്ന് മുകളിലേക്ക് കയറി, മനുഷ്യശ്രേഷ്ഠനായ രാമൻ മനോഹര ചരിവുകളുള്ള ചിത്രകൂട പർവതം आरोഹിച്ചു.

Verse 32

ततः पर्णकुटीद्वारमासाद्य जगतीपतिः ।परिजग्राह बाहुभ्यामुभौ भरतलक्ष्मणौ ॥३२॥

പിന്നീട് ഭൂമിപതിയായ രാമൻ പർണകുടിയുടെ വാതിലിലെത്തി, തന്റെ ഭുജങ്ങളാൽ ഭരതനെയും ലക്ഷ്മണനെയും ഇരുവരെയും ആലിംഗനം ചെയ്തു.

Verse 33

तेषां तु रुदतां शब्दात् प्रतिशब्दोऽभवद् गिरौ ।भ्रातॄणां सह वैदेह्या सिंहानां नर्दतामिव ॥३३॥

വൈദേഹിയോടുകൂടി സഹോദരന്മാർ കരഞ്ഞ ശബ്ദത്തിൽ നിന്ന് പർവതത്തിൽ പ്രതിധ്വനി ഉയർന്നു; അത് സിംഹങ്ങളുടെ ഗർജ്ജനത്തെപ്പോലെ തോന്നി.

Verse 34

महाबलानां रुदतां कुर्वतामुदकं पितुः ।विज्ञाय तुमुलं शब्दं त्रस्ता भरत सैनिकाः ॥३४॥

പിതാവിന് ഉദകക്രിയ അർപ്പിച്ചു കരയുന്ന മഹാബലന്മാർ ഉയർത്തിയ ആ ഘോര കോലാഹലം കേട്ടപ്പോൾ, ഭരതന്റെ സൈനികർ ഭീതിയോടെ വിറച്ചു.

Verse 35

अब्रुवंश्चापि रामेण भरत संगतो ध्रुवम् ।तेषामेव महान् श‌ब्दः शोचतां पितरं मृतम् ॥३५॥

അവർ പറഞ്ഞു—“നിശ്ചയം ഭരതൻ രാമനെ കണ്ടിരിക്കുന്നു; പിതാവ് പരലോകഗതനായതിനെക്കുറിച്ച് വിലപിക്കുന്ന അവരുടെ മഹാശബ്ദം തന്നെയിത്.”

Verse 36

अथ वासान्परित्यज्य तं सर्वेऽभिमुखास्स्वनम् ।अप्येकमनसो जग्मुर्यथास्थानं प्रधाविताः ॥३६॥

പിന്നീട് തങ്ങളുടെ പാളയങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച്, ആ ശബ്ദം ഉയർന്ന ദിക്കിലേക്കു എല്ലാവരും ഏകാഗ്രചിത്തരായി തത്തത്ത സ്ഥാനങ്ങളിൽ നിന്നു ഓടിച്ചെന്നു.

Verse 37

हयैरन्ये गजैरन्ये रथैरन्ये स्वलङ्कृतैः ।सुकुमारा स्तथैवान्ये पद्भिरेव नरा ययुः ॥३७॥

ചിലർ കുതിരകളിൽ, ചിലർ ആനകളിൽ, ചിലർ ഭംഗിയായി അലങ്കരിച്ച രഥങ്ങളിൽ പോയി; സുകുമാരരായ ചില യുവാക്കൾ കാല്നടയായി തന്നെ നടന്നു.

Verse 38

अचिरप्रोषितं रामं चिरविप्रोषितं यथा ।द्रष्टुकामो जनः सर्वो जगाम सहसाऽऽश्रमम् ॥३८॥

രാമനെ കാണുവാൻ ആഗ്രഹിച്ച എല്ലാവരും ഒരുമിച്ച് ആശ്രമത്തിലേക്ക് പാഞ്ഞുചെന്നു—അവന്റെ വനവാസം അടുത്തകാലത്തേതായിരുന്നിട്ടും, ദീർഘകാലം വേർപിരിഞ്ഞതുപോലെ.

Verse 39

भ्रातृ़णां त्वरितास्ते तु द्रष्टुकामा स‌मागमम् ।ययुर्बहुविधैर्यानैः खुरनेमिस्वनाकुलैः ॥३९॥

സഹോദരന്മാരുടെ സംഗമം വേഗത്തിൽ ദർശിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിച്ചവർ പലവിധ യാനങ്ങളിൽ പുറപ്പെട്ടു; കുതിരക്കുളമ്പുകളുടെ കിടുക്കവും രഥചക്രങ്ങളുടെ മുഴക്കവും നിറഞ്ഞിരുന്നു.

Verse 40

सा भूमिर्बहुभिर्यानैः रथ‌नेमिसमाहता ।मुमोच तुमुलं शब्दं द्यौरिवाभ्रसमागमे ॥४०॥

അനവധി യാനങ്ങളുടെ കുളമ്പുകളും രഥചക്രങ്ങളും ഇടിച്ചുതകർത്തപ്പോൾ ഭൂമി ഭീകരമായ മുഴക്കം പുറപ്പെടുവിച്ചു; മേഘങ്ങൾ കൂട്ടംകൂടുമ്പോൾ ആകാശം ഗർജിക്കുന്നതുപോലെ.

Verse 41

तेन वित्रासिता नागाः करेणुपरिवारिताः ।आवासयन्तो गन्धेन जग्मुरन्यद्वनं ततः ॥४१॥

ആ മുഴക്കത്തിൽ ഭീതരായി, പെൺആനകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ആനകൾ അവിടെ നിന്ന് മറ്റൊരു വനത്തിലേക്ക് നീങ്ങി; മദജലത്തിന്റെ ഗന്ധം പകര്ത്തി വഴിയെ സുഗന്ധിതമാക്കി.

Verse 42

वराह वृकसङ्घाश्च महिषाः सृमरास्तथा ।व्याघ्रगोकर्णगवया वित्रेसुः पृषतै स‌ह ॥४२॥

കാട്ടുപന്നികളും ചെന്നായക്കൂട്ടങ്ങളും, കാട്ടുപോത്തുകളും മറ്റു വന്യമൃഗങ്ങളും—കടുവ, ഗോകർണ-മൃഗം, ഗവയ—എന്നിവയും പുള്ളിമാനുകളോടുകൂടി എല്ലാം ഭീതിയിലായി വിറച്ചു.

Verse 43

रथाङ्गसाह्वा नत्यूहा हंसाः कारण्डवाः परे ।तथा पुंस्कोकिलाः क्रौञ्चा विसंज्ञा भेजिरे दिशः ॥४३॥

രഥാംഗനാമമുള്ള താറാവുകൾ, നത്യൂഹ ജലപക്ഷികൾ, ഹംസങ്ങൾ, കാരണ്ഡവ പക്ഷികൾ; അതുപോലെ ആൺകുയിലുകളും ക്രൗഞ്ചപ്പക്ഷികളും—ആ ശബ്ദത്തിൽ ഭീതരായി, ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ടവരെപ്പോലെ, എല്ലാദിക്കുകളിലേക്കും ചിതറിപ്പോയി.

Verse 44

तेन शब्देन वित्रस्तैराकाशं पक्षिभिर्वृतम् ।मनुष्यैरावृता भूमिरुभयं प्रबभौ तदा ॥४४॥

ആ ശബ്ദത്തിൽ ഭീതരായ പക്ഷികൾ കൊണ്ട് ആകാശം നിറഞ്ഞു; മനുഷ്യർ കൊണ്ട് ഭൂമി മൂടപ്പെട്ടു—അപ്പോൾ ആകാശവും ഭൂമിയും ഇരണ്ടും അത്യന്തം ദീപ്തമായി തോന്നി.

Verse 45

ततस्तं पुरषव्याघ्रं यशस्विनमकल्पषम् ।आसीनं स्थण्डिले रामं ददर्श सहसा जनः ॥४५॥

അപ്പോൾ ജനങ്ങൾ പെട്ടെന്ന് രാമനെ കണ്ടു—മനുഷ്യരിൽ വ്യാഘ്രസമൻ, യശസ്വിയും നിർമലനും—വെറും നിലത്തിരിപ്പിൽ ആസീനനായിരുന്നതായി.

Verse 46

विगर्हमाणः कैकेयीं मन्थरासहितामपि ।अभिगम्य जनो रामं बाष्पपूर्णमुखोऽभवत् ॥४६॥

കൈകേയിയെയും—അവളോടൊപ്പം മന്തരയെയും—കുറ്റപ്പെടുത്തി ജനങ്ങൾ രാമന്റെ അടുക്കൽ വന്നു; അവരുടെ മുഖം കണ്ണീരാൽ നിറഞ്ഞിരുന്നു.

Verse 47

तान्नरान्बाष्पपूर्णाक्षान्समीक्ष्याथ सुदुःखितान् ।पर्यष्वजत धर्मज्ञः पितृवन्मातृवच्च सः ॥४७॥

കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ അത്യന്തം ദുഃഖിതരായ ആ ജനങ്ങളെ കണ്ടപ്പോൾ, ധർമ്മജ്ഞനായ രാമൻ അവരെ പിതാവുപോലെയും മാതാവുപോലെയും സ്നേഹത്തോടെ ആലിംഗനം ചെയ്തു.

Verse 48

स तत्र कांश्चित्परिषस्वजे नरान्नरास्तु केचित्तु तमभ्यवादयन् ।चकार सर्वान्सवयस्यबान्धवान्यथार्ह मासाद्य तदा नृपात्मजः ॥

അവിടെ അവൻ ചില പുരുഷന്മാരെ ഹൃദയപൂർവ്വം ആലിംഗനം ചെയ്തു; ചിലർ അവനെ പ്രണാമം ചെയ്തു. പിന്നെ രാജകുമാരൻ തന്റെ സമവയസ്സുകാരായ സുഹൃത്തുക്കളെയും ബന്ധുക്കളെയും, ഓരോരുത്തർക്കും യോജിച്ചതുപോലെ സമീപിച്ച് അഭിവാദ്യം ചെയ്ത് ആദരിച്ചു.

Verse 49

स तत्र तेषां रुदतां महात्मनां भुवं च खं चानुनिनादयन्स्वनः ।गुहा गिरीणां च दिशश्च सन्ततं मृदङ्गघोषप्रतिमः प्रशुश्रुवे ॥

അവിടെ മഹാത്മാക്കളായ ജനങ്ങളുടെ കരച്ചിലിന്റെ ശബ്ദം ഭൂമിയെയും ആകാശത്തെയും മുഴങ്ങിച്ചു; പർവ്വതഗുഹകളിലും എല്ലാ ദിക്കുകളിലും നിരന്തരം പ്രതിധ്വനിച്ചു—മൃദംഗഘോഷംപോലെ തുടർച്ചയായി.