Bhāgīratha’s Bringing of the Gaṅgā
നാരദൻ ചോദിക്കുന്നു—ഹിമാലയത്തിൽ ഭഗീരഥൻ എങ്ങനെ മുന്നേറി, ഗംഗ എങ്ങനെ അവതരിച്ചു? സനകൻ പറയുന്നു—തപസ്വി-രാജാവായ ഭഗീരഥൻ ഭൃഗുവിന്റെ ആശ്രമത്തിലെത്തി മനുഷ്യോന്നതിയുടെ കാരണവും ഭഗവാനെ പ്രസാദിപ്പിക്കുന്ന കര്മങ്ങളും ചോദിക്കുന്നു. ഭൃഗു സത്യത്തെ ധർമ്മാനുസൃതവും ജീവഹിതകരവുമായ വചനമായി നിർവചിച്ച്, അഹിംസയെ പ്രശംസിച്ച്, ദുഷ്ടസംഗം ഒഴിവാക്കാൻ ഉപദേശിച്ച്, വൈഷ്ണവസ്മരണയായി പൂജയും ജപവും പഠിപ്പിക്കുന്നു—അഷ്ടാക്ഷരി “ഓം നമോ നാരായണായ”യും ദ്വാദശാക്ഷരി “ഓം നമോ ഭഗവതേ വാസുദേവായ”യും, കൂടാതെ നാരായണധ്യാനം. ഭഗീരഥൻ ഹിമവതിൽ ഘോരതപസ് ചെയ്യുമ്പോൾ അതിന്റെ തീവ്രതയിൽ ദേവന്മാർ ഭയന്ന് ക്ഷീരസാഗരത്തിൽ മഹാവിഷ്ണുവിനെ സ്തുതിക്കുന്നു. വിഷ്ണു പ്രത്യക്ഷനായി പിതൃഉദ്ധാരത്തെ വാഗ്ദാനം ചെയ്ത് ശംഭു (ശിവ) ആരാധിക്കാൻ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. ഭഗീരഥൻ ഈശാനനെ സ്തുതിക്കുമ്പോൾ ശിവൻ പ്രത്യക്ഷനായി വരം നൽകുന്നു—ശിവന്റെ ജടയിൽ നിന്ന് ഗംഗ പുറപ്പെട്ടു ഭഗീരഥനെ അനുഗമിച്ച്, സഗരപുത്രന്മാർ നശിച്ച സ്ഥലം പവിത്രമാക്കി അവരെ വിഷ്ണുലോകത്തിലേക്ക് മോചിപ്പിക്കുന്നു. അവസാനം ഫലശ്രുതി—ഈ കഥ ശ്രവണം/പാരായണം ഗംഗാസ്നാനഫലം നൽകുകയും വക്താവിനെ വിഷ്ണുധാമത്തിലേക്ക് നയിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । हिमवद्गिरिमासाद्य किं चकार महीपतिः । कथमानीतवान् गङ्गामेतन्मे वक्तुमर्हसि 1. ॥ १ ॥
നാരദൻ പറഞ്ഞു—ഹിമവദ്ഗിരിയിലെത്തി രാജാവ് എന്തു ചെയ്തു? ഗംഗയെ എങ്ങനെ കൊണ്ടുവന്നു? ദയവായി എനിക്ക് പറയുക।
Verse 2
सनक उवाच । भगीरथो महाराजो जटाचीरधरो मुने । गच्छन् हिमाद्रिं तपसे प्राप्तो गोदावरीतटम् ॥ २ ॥
സനകൻ പറഞ്ഞു—മുനേ, മഹാരാജ ഭഗീരഥൻ ജട ധരിച്ചു വൽക്കലവസ്ത്രം അണിഞ്ഞ്, തപസ്സിനായി ഹിമാദ്രിയിലേക്കു പോകുമ്പോൾ ഗോദാവരീതീരത്തെത്തി।
Verse 3
तत्रापश्यत् महारण्ये भृगोराश्रममुत्तमम् । कृष्णसारसमाकीर्णं मातङ्गगणसेवितम् ॥ ३ ॥
അവിടെ ആ മഹാവനത്തിൽ അവൻ ഭൃഗുവിന്റെ ഉത്തമ ആശ്രമം കണ്ടു—കൃഷ്ണസാരമൃഗങ്ങൾ നിറഞ്ഞതും, ആനക്കൂട്ടങ്ങൾ സേവിക്കുന്നതുമായിരുന്നു।
Verse 4
भ्रमद्भ्रमरसङ्घुष्टं कूजद्विहगसंकुलम् । व्रजद्वराहनिकरं चमरीपुच्छवीजितम् ॥ ४ ॥
ആ വനഭൂമി ചുറ്റിത്തിരിയുന്ന ഭ്രമരങ്ങളുടെ ഗുഞ്ജനത്തോടെ മുഴങ്ങുകയും, കൂജിക്കുന്ന പക്ഷികളാൽ നിറയുകയും, സഞ്ചരിക്കുന്ന വരാഹക്കൂട്ടങ്ങളാൽ സമൃദ്ധമാകുകയും, ചാമരപ്പുച്ചവീശലാൽ ശീതളമാകുകയും ചെയ്തു।
Verse 5
नृत्यन्मयूरनिकरं सारङ्गादिनिषेवितम् । प्रवर्द्धितमहावृक्षं मुनिकन्याभिरादरात् ॥ ५ ॥
അത് നൃത്തം ചെയ്യുന്ന മയൂരക്കൂട്ടങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞിരുന്നു, സാരംഗം (മാൻ) മുതലായ ജീവികൾ അവിടെ നിരന്തരം എത്തി സേവിച്ചു; അവിടെ മുനികന്യകൾ ഭക്തിയോടെ പരിപാലിച്ച് വളർത്തിയ മഹാവൃക്ഷവും നിലകൊണ്ടിരുന്നു।
Verse 6
शालतालतमालाढ्यं नूनहिन्तालमण्डितम् । मालतीयूथिकाकुन्दचम्पकाश्वत्थभूषितम् ॥ ६ ॥
അത് ശാല, താല, തമാല വൃക്ഷങ്ങളാൽ സമൃദ്ധവും, ഉയർന്ന ഹിന്താല പനകളാൽ അലങ്കൃതവും ആയിരുന്നു; മാലതി-യൂഥിക വള്ളികൾ, കുന്ദ-ചമ്പക പുഷ്പങ്ങൾ, പവിത്ര അശ്വത്ഥ വൃക്ഷങ്ങൾ എന്നിവ കൊണ്ട് അതി ശോഭിച്ചു।
Verse 7
उत्पुल्लकुसुमोपेतमृषिसङ्घनिषेवितम् । वेदशास्त्रमहाघोषमाश्रमं प्राविशद् भृगोः ॥ ७ ॥
പൂർണ്ണമായി വിരിഞ്ഞ പുഷ്പങ്ങളാൽ അലങ്കൃതവും, ഋഷിസംഘങ്ങൾ നിരന്തരം സേവിക്കുന്നതുമായ, വേദശാസ്ത്രങ്ങളുടെ മഹാഘോഷം മുഴങ്ങുന്നതുമായ ഭൃഗുവിന്റെ ആശ്രമത്തിലേക്ക് അദ്ദേഹം പ്രവേശിച്ചു।
Verse 8
गृणन्तं परमं ब्रह्म वृतं शिष्यगणैर्मुनिम् । तेजसा सूर्यसदृशं भृगुं तत्र ददर्श सः ॥ ८ ॥
അവിടെ ശിഷ്യഗണങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് പരമബ്രഹ്മത്തെ സ്തുതിച്ചു ജപിക്കുന്ന, സൂര്യസദൃശമായ തേജസ്സോടെ ദീപ്തനായ മുനി ഭൃഗുവിനെ അദ്ദേഹം ദർശിച്ചു।
Verse 9
प्रणनामाथ विप्रेन्द्रं पादसङ्ग्रहणादिना । आतिथ्यं भृगुरप्यस्य चक्रे सन्मानपूर्वकम् ॥ ९ ॥
അപ്പോൾ ഭൃഗു ആ ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠനെ പാദഗ്രഹണാദി രീതികളോടെ പ്രണാമം ചെയ്തു; സന്മാനപൂർവ്വം യഥാവിധി അതിഥിസത്കാരവും നടത്തി।
Verse 10
कृतातिथ्यक्रियो राजा भृगुणा परमर्षिणा । उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा विनयान्मुनिपुङ्गवम् ॥ १० ॥
പരമർഷി ഭൃഗുവിന് അതിഥ്യകർമ്മങ്ങൾ പൂർത്തിയാക്കിയ ശേഷം രാജാവ് കൈകൂപ്പി വിനയത്തോടെ ആ മുനിശ്രേഷ്ഠനോട് പറഞ്ഞു।
Verse 11
भगीरथ उवाच । भगवन्सर्वधर्मज्ञ सर्वशास्त्रविशारद । पृच्छामि भवभीतोऽहं नृणामुद्धारकारणम् ॥ ११ ॥
ഭഗീരഥൻ പറഞ്ഞു— ഭഗവൻ, നിങ്ങൾ സർവ്വധർമ്മജ്ഞനും സർവ്വശാസ്ത്രവിശാരദനും ആകുന്നു. ഞാൻ സംസാരഭയത്തിൽ ഭീതനായി മനുഷ്യരുടെ ഉദ്ധാരകാരണം ചോദിക്കുന്നു।
Verse 12
भगवांस्तुष्यते येन कर्मणा मुनिसत्तम । तन्ममाख्याहि सर्वज्ञ अनुग्राह्योऽस्मि ते यदि ॥ १२ ॥
ഹേ മുനിസത്തമ, ഏത് കർമംകൊണ്ട് ഭഗവാൻ പ്രസന്നനാകുന്നു, അത് എനിക്ക് പറഞ്ഞുതരുക. ഹേ സർവ്വജ്ഞ, ഞാൻ നിങ്ങളുടെ അനുഗ്രഹത്തിന് യോഗ്യനാണെങ്കിൽ ഉപദേശിക്കണം।
Verse 13
भृगुरुवाच । राजंस्तवेप्सितं ज्ञातं त्वं हि पुण्यवतां वरः । अन्यथा स्वकुलं सर्वं कथमुद्धर्तुमर्हसि ॥ १३ ॥
ഭൃഗു പറഞ്ഞു— രാജാവേ, നിന്റെ അഭിലാഷം ഞാൻ അറിഞ്ഞിരിക്കുന്നു; നീ പുണ്യവാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനാണ്. അല്ലെങ്കിൽ നിന്റെ സമസ്ത കുലത്തെയും ഉദ്ധരിക്കാൻ നീ എങ്ങനെ യോഗ്യനാകുമായിരുന്നു?
Verse 14
यो वा को वापि भूपाल स्वकुलं शुभकर्मणा । उद्धर्तुकामस्तं विद्यान्नररूपधरं हरिम् ॥ १४ ॥
ഹേ ഭൂപാലാ! ശുഭകർമ്മങ്ങളാൽ സ്വന്തം കുലത്തെ ഉയർത്തി രക്ഷിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ, മനുഷ്യരൂപം ധരിച്ച ആ ഹരിയേ (വിഷ്ണുവേ) എന്നു അറിയണം।
Verse 15
कर्मणा येन देवेशो नृणामिष्टफलप्रदः । तत्प्रवक्ष्यामि राजेन्द्र शृणुष्व सुसमाहितः ॥ १५ ॥
ഹേ രാജേന്ദ്രാ! ഏത് കർമം കൊണ്ടാണ് ദേവേശ്വരൻ മനുഷ്യർക്കു ഇഷ്ടഫലം നൽകുന്നവനാകുന്നത്, അത് ഞാൻ പ്രസ്താവിക്കുന്നു; നീ പൂർണ്ണ ഏകാഗ്രതയോടെ കേൾക്കുക।
Verse 16
भव सत्यपरो राजन्नहिंसानिरतस्तथा । सर्वभूतहितो नित्यं मानृतं वद वै क्वचित् ॥ १६ ॥
ഹേ രാജാവേ! സത്യത്തിൽ പരായണനായി ഇരിക്ക; അഹിംസയിലും സ്ഥിരനായി ഇരിക്ക. നിത്യം സർവ്വഭൂതങ്ങളുടെ ഹിതം ആഗ്രഹിക്ക; ഒരിക്കലും അസത്യം പറയരുത്।
Verse 17
त्यज दुर्जनसंसर्गं भज साधुसमागमम् । कुरु पुण्यमहोरात्रं स्मर विष्णुं सनातनम् ॥ १७ ॥
ദുഷ്ടജനസംഗം ഉപേക്ഷിക്ക; സാദുജനസമാഗമം ആശ്രയിക്ക. പകലും രാത്രിയും പുണ്യകർമ്മം ചെയ്തു, സനാതന വിഷ്ണുവിനെ സ്മരിക്ക।
Verse 18
कुरु पूजां महाविष्णोर्याहि शान्तिमनुत्तमाम् । द्वादशाष्टाक्षरं मन्त्रं जप श्रेयो भविष्यति ॥ १८ ॥
മഹാവിഷ്ണുവിനെ പൂജിക്ക; അനുത്തമമായ ശാന്തി പ്രാപിക്ക. ദ്വാദശാക്ഷരവും അഷ്ടാക്ഷരവും ആയ മന്ത്രം ജപിക്ക; നിനക്കു പരമ ശ്രേയസ് ഉണ്ടാകും।
Verse 19
भगीरथ उवाच । सत्यं तु कीदृशं प्रोक्तं सर्वभूतहितं मुने । अनृतं कीदृशं प्रोक्तं दुर्जनाश्चापि कीदृशाः ॥ १९ ॥
ഭഗീരഥൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മുനേ, സർവ്വഭൂതഹിതകരമെന്നു ഉപദേശിക്കപ്പെട്ട സത്യം എങ്ങനെയുള്ളത്? അനൃതം (അസത്യം) എങ്ങനെയെന്ന് പറയുന്നു? ദുർജനരുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ എന്തെല്ലാം?
Verse 20
साधवः कीदृशाः प्रोक्तास्तथा पुण्यं च कीदृशम् । स्मर्तव्यश्च कथं विष्णुस्तस्य पूजा च कीदृशी ॥ २० ॥
സാധുക്കൾ എങ്ങനെയുള്ളവരെന്ന് പറയുന്നു? പുണ്യം എങ്ങനെയെന്ന് പറയുന്നു? ശ്രീവിഷ്ണുവിനെ എങ്ങനെ സ്മരിക്കണം, അവിടുത്തെ പൂജ എങ്ങനെയായിരിക്കണം?
Verse 21
शान्तिश्च कीदृशी प्रोक्ता को मन्त्रोऽष्टाक्षरो मुने । को वा द्वादशवर्णश्च मुने तत्त्वार्थकोविद ॥ २१ ॥
ശാന്തി (ശമന) കർമ്മം എങ്ങനെയെന്ന് ഉപദേശിച്ചിട്ടുണ്ട്? ഹേ മുനേ, അഷ്ടാക്ഷര മന്ത്രം ഏത്? തത്ത്വാർത്ഥത്തിൽ നിപുണനായ മുനേ, ദ്വാദശവർണ്ണ മന്ത്രം ഏത്?
Verse 22
कृपां कृत्वा मयि परां सर्वं व्याख्यातुमर्हसि । भृगुरुवाच । साधु साधु महाप्राज्ञ तव बुद्धिरनुत्तमा ॥ २२ ॥
എന്നോടു പരമകൃപ കാണിച്ച് എല്ലാം വിശദമായി വ്യാഖ്യാനിക്കണമേ. ഭൃഗു പറഞ്ഞു—സാധു, സാധു! മഹാപ്രാജ്ഞനേ, നിന്റെ ബുദ്ധി അനുത്തമം.
Verse 23
यत्पृष्टोऽहं त्वया भूप तत्सर्वं प्रवदामि ते । यथार्थकथनं यत्तत्सत्यमाहुर्विपश्चितः ॥ २३ ॥
ഹേ രാജാവേ, നീ എന്നോടു ചോദിച്ചതെല്ലാം ഞാൻ നിന്നോടു പറയും. കാര്യത്തെ യഥാർത്ഥമായി പറയുന്ന വാക്കിനെയാണ് പണ്ഡിതർ ‘സത്യം’ എന്നു വിളിക്കുന്നത്.
Verse 24
धर्माविरोधतो वाच्यं तद्धि धर्मपरायणैः । देशकालादि विज्ञाय स्वयमस्याविरोधतः ॥ २४ ॥
ധർമ്മപരായണർ ധർമ്മത്തിന് വിരോധമില്ലാത്ത വാക്കുകളേ പറയണം. ദേശ‑കാലാദി സാഹചര്യങ്ങൾ വിവേചിച്ച്, തന്റെ വാക്ക് ധർമ്മവിരുദ്ധമല്ലെന്ന് സ്വയം ഉറപ്പാക്കണം.
Verse 25
यद्वचः प्रोच्यते सद्भिस्तत्सत्यमभिधीयते । सर्वेषामेव जन्तूनामक्लेशजननं हि तत् ॥ २५ ॥
സത്പുരുഷർ ഉച്ചരിക്കുന്ന വാക്കിനെയാണ് ‘സത്യം’ എന്നു പറയുന്നത്; അത് എല്ലാ ജീവികൾക്കും ക്ലേശരഹിതത്വം ജനിപ്പിക്കുന്നു.
Verse 26
अहिंसा सा नृप प्रोक्ता सर्वकामप्रदायिनी । कर्मकार्यसहायत्वमकार्यपरिपन्थिता ॥ २६ ॥
ഹേ രാജാവേ! അഹിംസയെ സർവകാമപ്രദായിനി എന്നു പ്രഖ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു. അത് ധർമ്മകർമ്മങ്ങളുടെ നിർവഹണത്തിന് സഹായകവും, നിഷിദ്ധ/അധർമ്മ പ്രവർത്തികൾക്ക് തടസ്സവുമാകുന്നു.
Verse 27
सर्वलोकहितत्वं वै प्रोच्यते धर्मकोविदैः । इच्छानुवृत्तकथनं धर्माधर्माविवेकिनः ॥ २७ ॥
ധർമ്മത്തെ അറിയുന്നവർ പറയുന്നു—സകല ലോകങ്ങളുടെ ഹിതം വരുത്തുന്നതാണ് യഥാർത്ഥ ധർമ്മം. എന്നാൽ സ്വന്തം ഇച്ഛാനുസരിച്ച് മാത്രം പറയുന്നത് ധർമ്മ‑അധർമ്മ വിവേചനം ഇല്ലാത്തവന്റെ ലക്ഷണം.
Verse 28
अनृतं तद्धि विज्ञेयं सर्वश्रेयोविरोधि तत् । ये लोके द्वेषिणो मूर्खाः कुमार्गरतबुद्धयः ॥ २८ ॥
സകല ശ്രേയസ്സിനും വിരോധമായതിനെ ‘അനൃതം’ (അസത്യം) എന്നു അറിയണം. ഈ ലോകത്ത് ദ്വേഷികളായും മൂഢരായും കുപഥത്തിൽ രമിക്കുന്ന ബുദ്ധിയുള്ളവരും ആ അസത്യത്തിൽ തന്നെ വേരൂന്നി നിൽക്കുന്നു.
Verse 29
ते राजन्दुर्ज्जना ज्ञेयाः सर्वधर्मबहिष्कृताः । धर्माधर्मविवेकेन वेदमार्गानुसारिणः ॥ २९ ॥
ഹേ രാജാവേ, സർവ്വധർമ്മത്തിൽ നിന്നു പുറത്തുള്ളവർ ദുർജനരെന്നു അറിയുക. ധർമ്മാധർമ്മവിവേകം പറയുമ്പോഴും അവർ വെറും വേദമാർഗാനുസാരികളെന്നു മാത്രം അവകാശപ്പെടുന്നു.
Verse 30
सर्वलोकहितासक्ता साधवः परिकीर्तिताः । हरिभक्तिकरं यत्तत्सद्भिश्च परिरञ्जितम् ॥ ३० ॥
സകല ലോകങ്ങളുടെ ഹിതത്തിൽ ആസക്തരായവരാണ് സാധുക്കൾ എന്നു കീര്ത്തിക്കപ്പെടുന്നത്. ഹരിഭക്തി വർധിപ്പിക്കുന്നതു സദ്ജനങ്ങൾ പ്രീതിയോടെ അംഗീകരിക്കുന്നു.
Verse 31
आत्मनः प्रीतिजनकं तत्पुण्यं परिकीर्तितम् । सर्वं जगदिदं विष्णुर्विष्णुः सर्वस्य कारणम् ॥ ३१ ॥
സ്വന്തം അന്തരത്തിൽ പ്രീതിയും ശുദ്ധിയും ഉണർത്തുന്നതാണ് പുണ്യമെന്നു കീര്ത്തിക്കപ്പെടുന്നത്. ഈ സർവ്വ ജഗത്തും വിഷ്ണുവാണ്; വിഷ്ണുവാണ് എല്ലാറ്റിന്റെയും കാരണം.
Verse 32
अहं च विष्णुर्यज्ज्ञानं तद्विष्णुस्मरणं विदुः । सर्वदेवमयो विष्णुर्विधिना पूजयामि तम् ॥ ३२ ॥
‘ഞാനും വിഷ്ണുവാണ്’ എന്നു പറയപ്പെടുന്ന ജ്ഞാനം വിഷ്ണുസ്മരണമായി അറിയപ്പെടുന്നു. വിഷ്ണു സർവ്വദേവമയൻ; അതുകൊണ്ട് ഞാൻ വിധിപ്രകാരം അവനെ പൂജിക്കുന്നു.
Verse 33
इति या भवति श्रद्धा सा तद्भक्तिः प्रकीर्त्तिता । सर्वभूतमयो विष्णुः परिपूर्णः सनातनः ॥ ३३ ॥
ഇങ്ങനെ ഉണ്ടാകുന്ന ശ്രദ്ധയെയാണ് അവന്റെ ഭക്തിയെന്നു കീര്ത്തിക്കുന്നത്. വിഷ്ണു സർവ്വഭൂതമയൻ, പരിപൂർണ്ണൻ, സനാതന പ്രഭു.
Verse 34
इत्यभेदेन या बुद्धिः समता सा प्रकीर्तिता । समता शत्रुमित्रेषु वशित्वं च तथा नृप ॥ ३४ ॥
സകല ജീവികളിലും ഭേദം കാണാത്ത ബുദ്ധിയെയാണ് സമത എന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നത്. ശത്രുവിനോടും മിത്രത്തോടും സമഭാവം പുലർത്തുന്നതാണ് ആത്മവശത, ഹേ രാജാ।
Verse 35
यदृच्छालाभसंतुष्टिः सा शान्तिः परिकीर्त्तिता । एते सर्वे समाख्यातास्तपः सिद्धिप्रदा नृणाम् ॥ ३५ ॥
യാദൃച്ഛികമായി ലഭിക്കുന്ന ലാഭത്തിൽ തൃപ്തി പുലർത്തുന്നതാണ് ശാന്തി എന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു. ഇവയൊക്കെയും തപസ്സിന്റെ രൂപങ്ങളായി പറഞ്ഞിട്ടുള്ളതും മനുഷ്യർക്കു സിദ്ധി നൽകുന്നതുമാണ്।
Verse 36
समस्तपापराशीनां तरसा नाशहेतवः । अष्टाक्षरं महामन्त्रं सर्वपापप्रणाशनम् ॥ ३६ ॥
സകല പാപരാശികളെയും അതിവേഗം നശിപ്പിക്കുന്ന കാരണമാകുന്നത് അഷ്ടാക്ഷര മഹാമന്ത്രമാണ്; അത് എല്ലാ പാപങ്ങളെയും നശിപ്പിക്കുന്നു।
Verse 37
वक्ष्यामि तव राजेन्द्र पुरुषार्थैकसाधनम् । विष्णोः प्रियकरं चैव सर्वसिद्धिप्रदायकम् ॥ ३७ ॥
ഹേ രാജേന്ദ്രാ, പുരുഷാർത്ഥങ്ങളെ സഫലമാക്കുന്ന ഏക മാർഗം ഞാൻ നിനക്കു പറയുന്നു; അത് ഭഗവാൻ വിഷ്ണുവിന് പ്രിയവും സർവ്വസിദ്ധി ദായകവുമാണ്।
Verse 38
नमो नारायणायेति जपेत्प्रणवपूर्वकम् । नमो भगवते प्रोच्य वासुदेवाय तत्परम् ॥ ३८ ॥
പ്രണവം (ഓം) മുൻകൂട്ടി ‘നമോ നാരായണായ’ എന്നു ജപിക്കണം. ‘നമോ ഭഗവതേ’ എന്നു പറഞ്ഞ്, ഭക്തിപൂർവ്വം ‘വാസുദേവായ’ എന്നു ഉച്ചരിക്കണം।
Verse 39
प्रणवाद्यं महाराज द्वादशार्णमुदाहृतम् । द्वयोः समं फलं राजन्नष्टद्वादशवर्णयोः ॥ ३९ ॥
ഹേ മഹാരാജാ, പ്രണവം (ഓം) കൊണ്ട് ആരംഭിക്കുന്ന ദ്വാദശാക്ഷര മന്ത്രം പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഹേ രാജൻ, അതിന്റെ ഫലം അഷ്ടാക്ഷരവും ദ്വാദശാക്ഷരവും ആയ മന്ത്രങ്ങളുടെ ഫലത്തോട് സമമാണെന്ന് പറയുന്നു.
Verse 40
प्रवृत्तौ च निवृत्तौ च साम्यमुद्दिष्टमेतयोः । शङ्खचक्रधरं शान्तं नारायणमनामयम् ॥ ४० ॥
പ്രവൃത്തിയിലും നിവൃത്തിയിലും—ഇരുവിടത്തും ഇവയുടെ സമത്വം സൂചിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. ആ സമത്വം ശംഖചക്രധാരി, ശാന്തൻ, നിരാമയനായ നാരായണൻ തന്നെയാണ്.
Verse 41
लक्ष्मीसंश्रितवामाङ्कं तथाभयकरं प्रभुम् । किरीटकुण्डलधरं नानामण्डनशोभितम् ॥ ४१ ॥
ഞാൻ ആ പ്രഭുവിനെ ദർശിക്കുന്നു—അവന്റെ വാമാംഗത്തിൽ ലക്ഷ്മി ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു, അവൻ അഭയം നൽകുന്നു; കിരീടവും കുണ്ഡലവും ധരിച്ചു നാനാവിധാഭരണങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്നു.
Verse 42
भ्राजत्कौस्तुभमालाढ्यं श्रीवत्साङ्कितवक्षसम् । पीताम्बरधरं देवं सुरासुरनमस्कृतम् ॥ ४२ ॥
അവർ ആ ദേവനെ ദർശിച്ചു—ദീപ്തമായ കൗസ്തുഭമണിയും മാലകളും ധരിച്ചവൻ, വക്ഷസ്ഥലത്തിൽ പവിത്ര ശ്രീവത്സചിഹ്നമുള്ളവൻ, പീതാംബരം ധരിച്ചവൻ, ദേവരും അസുരരും ഒരുപോലെ നമസ്കരിക്കുന്നവൻ.
Verse 43
ध्यायेदनादिनिधनं सर्वकामफलप्रदम् । अन्तर्यामी ज्ञानरूपी परिपूर्णः सनातनः ॥ ४३ ॥
ആദിയും അന്തവും ഇല്ലാത്ത അവനെ ധ്യാനിക്കണം; എല്ലാ ധാർമ്മിക ആഗ്രഹഫലങ്ങളും നൽകുന്നവൻ; അന്തര്യാമി, ജ്ഞാനസ്വരൂപൻ, പരിപൂർണ്ണൻ, സനാതനൻ.
Verse 44
एतत्सर्वं समाख्यातं यत्तु पृष्टं त्वया नृप । स्वस्ति तेऽस्तु तपः सिद्धिं गच्छ लब्धुं यथासुखम् ॥ ४४ ॥
ഹേ നൃപാ! നീ ചോദിച്ചതെല്ലാം ഞാൻ പൂർണ്ണമായി വിശദീകരിച്ചു. നിനക്ക് മംഗളം ഉണ്ടാകട്ടെ; ഇനി സുഖമായി പോയി നിന്റെ തപസ്സിന്റെ സിദ്ധി പ്രാപിക്ക.
Verse 45
एवमुक्तो महीपालो भृगुणा परमर्षिणा । परमां प्रीतिमापन्नः प्रपेदे तपसे वनम् ॥ ४५ ॥
പരമർഷി ഭൃഗു ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ആ മഹീപാലൻ പരമാനന്ദത്തിൽ നിറഞ്ഞു, തപസ്സിനായി വനത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു.
Verse 46
हिमवद्गिरिमासाद्य पुण्यदेशे मनोहरे । नादेश्वरे महाक्षेत्रे तपस्तेपेऽतिदुश्चरम् ॥ ४६ ॥
ഹിമവത് പർവതത്തെ പ്രാപിച്ച്, മനോഹരമായ പുണ്യദേശത്തിൽ—നാദേശ്വര മഹാക്ഷേത്രത്തിൽ—അത്യന്തം ദുഷ്കരമായ തപസ്സു ചെയ്തു.
Verse 47
राजा त्रिषवणस्नायी कन्दमूलफलाशनः । कृतातिथ्यर्हणश्चापि नित्यं होमपरायणः ॥ ४७ ॥
രാജാവ് ത്രിസന്ധ്യയിൽ സ്നാനം ചെയ്തു, കന്ദമൂലഫലങ്ങൾ ആഹരിച്ചു, അതിഥികളെ യഥോചിതമായി ആദരിച്ചു, നിത്യം ഹോമത്തിൽ പരായണനായി നിന്നു.
Verse 48
सर्वभूतहितः शान्तो नारायणपरायणः । पत्रैः पुष्पैः फलैस्तोयैस्त्रिकालं हरिपूजकः ॥ ४८ ॥
അവൻ സർവ്വഭൂതഹിതനായി, സ്വഭാവത്തിൽ ശാന്തനായി, നാരായണനിൽ പൂർണ്ണ പരായണനായി; ഇല, പുഷ്പം, ഫലം, ജലം എന്നിവകൊണ്ട് ത്രികാലവും ഹരിപൂജ ചെയ്തു.
Verse 49
एवं बहुतिथं कालं नीत्वा यात्यन्तधैर्यवान् । ध्यायन्नारायणं देवं शीर्णपर्णाशनोऽभवत् ॥ ४९ ॥
ഇങ്ങനെ അത്യന്തം ദീർഘകാലം കഴിച്ചുകൂട്ടി, പരമധൈര്യവാനായ അദ്ദേഹം ഭഗവാൻ നാരായണനെ ധ്യാനിച്ചുകൊണ്ട് ഉണങ്ങിയ ഇലകളെ മാത്രം ആഹാരമാക്കി ജീവിച്ചു।
Verse 50
प्राणायामपरो भूत्वा राजा परमधार्मिकः । निरुच्छ्वासस्तपस्तप्तुं ततः समुपचक्रमे ॥ ५० ॥
അപ്പോൾ പരമധാർമ്മികനായ രാജാവ് പ്രാണായാമത്തിൽ ലീനനായി; ശ്വാസം നിയന്ത്രിച്ച് തപസ്സിന് തുടക്കം കുറിച്ചു।
Verse 51
ध्यायन्नारायणं देवमनन्तमपराजितम् । षष्टिवर्षसहस्राणि निरुच्छ्वासपरोऽभवत् ॥ ५१ ॥
അനന്തനും അപരാജിതനും ആയ ഭഗവാൻ നാരായണനെ ധ്യാനിച്ചുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം അറുപതിനായിരം വർഷം പൂർണ്ണമായി നിശ്വാസമില്ലാതെ നിലകൊണ്ടു।
Verse 52
तस्य नासापुटाद्रा ज्ञो वह्निर्जज्ञे भयङ्करः । तं दृष्ट्वा देवताः सर्वो वित्रस्ता वह्नितापिताः ॥ ५२ ॥
ഹേ രാജാവേ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ നാസാപുടങ്ങളിൽ നിന്ന് ഭയങ്കരമായ അഗ്നി ഉദ്ഭവിച്ചു. അത് കണ്ട എല്ലാ ദേവന്മാരും ഭീതരായി, ആ അഗ്നിയുടെ ചൂടിൽ ദഹിക്കപ്പെട്ടു।
Verse 53
अभिजग्मुर्महाविष्णुं यत्रास्ते जगतां पतिः । क्षीरोदस्योत्तरं तीरं सम्प्राप्य त्रिदशेश्वराः । अस्तुवन्देवदेवेशं शरणागतपालकम् ॥ ५३ ॥
അപ്പോൾ ത്രിദശേശ്വരന്മാർ ജഗത്പതിയായ മഹാവിഷ്ണു വസിക്കുന്നിടത്തേക്ക് ചെന്നു. ക്ഷീരസമുദ്രത്തിന്റെ ഉത്തര തീരം പ്രാപിച്ച്, ദേവദേവേശനും ശരണാഗതപാലകനുമായ പ്രഭുവിനെ അവർ സ്തുതിച്ചു।
Verse 54
देवा ऊचुः । नताःस्म विष्णुं जगदेकनाथं स्मरत्समस्तार्तिहरं परेशम् । स्वभावशुद्धं परिपूर्णभावं वदन्ति यज्ज्ञानतनुं च तज्ज्ञाः ॥ ५४ ॥
ദേവന്മാർ പറഞ്ഞു—ജഗത്തിന്റെ ഏകനാഥനായ വിഷ്ണുവിനെ ഞങ്ങൾ നമസ്കരിക്കുന്നു; അവനെ സ്മരിച്ചാൽ സകല ആർത്തികളും അകന്നു പോകുന്നു, അവൻ പരമേശ്വരൻ. അവന്റെ സ്വഭാവം ശുദ്ധവും ഭാവം പരിപൂർണ്ണവും; ജ്ഞാനികൾ അവനെ ജ്ഞാനസ്വരൂപനെന്നു പറയുന്നു।
Verse 55
ध्येयः सदा योगिवरैर्महात्मा स्वेच्छाशरीरैः कृतदेवकार्यः । जगत्स्वरूपो जगदादिनाथस्तस्मै नताः स्मः पुरुषोत्तमाय ॥ ५५ ॥
ആ മഹാത്മാവ് യോഗിവരന്മാർക്കാൽ എപ്പോഴും ധ്യാനിക്കപ്പെടേണ്ടവൻ; സ്വേച്ഛയാൽ ധരിച്ച ദേഹങ്ങളാൽ ദേവകാര്യങ്ങൾ നിർവഹിച്ചു. ജഗത്-സ്വരൂപനും ജഗദാദിനാഥനും ആയ ആ പുരുഷോത്തമനോട് ഞങ്ങൾ നമസ്കരിക്കുന്നു।
Verse 56
यन्नामसङ्कीर्त्तनतो खलानां समस्तपापानि लयं प्रयान्ति । तमीशमीड्यं पुरुषं पुराणं नताःस्म विष्णुं पुरुषार्थसिद्ध्यै ॥ ५६ ॥
ആരുടെ നാമസങ്കീർത്തനം മാത്രം കൊണ്ടു ദുഷ്ടന്മാരുടേയും സകല പാപങ്ങളും ലയിച്ചുപോകുന്നുവോ—ആ സ്തുത്യനായ ഈശ്വരൻ, പുരാതന പുരുഷൻ വിഷ്ണുവിനെ പുരുഷാർത്ഥസിദ്ധിക്കായി ഞങ്ങൾ നമസ്കരിക്കുന്നു।
Verse 57
यत्तेजसा भान्ति दिवाकराद्या नातिक्रमन्त्यस्य कदापि शिक्षाः । कालात्मकं तं त्रिदशाधिनाथं नमामहेवै पुरुषार्थरूपम् ॥ ५७ ॥
ആരുടെ തേജസ്സാൽ സൂര്യാദി ജ്യോതിസ്സുകൾ പ്രകാശിക്കുന്നു, ആരുടെ നിയമങ്ങളെ ‘ശിക്ഷാ’ മുതലായ ശാസ്ത്രങ്ങളും ഒരിക്കലും ലംഘിക്കില്ല—കാലസ്വരൂപനും ദേവാധിനാഥനും പുരുഷാർത്ഥസ്വരൂപനും ആയ അവനെ ഞങ്ങൾ നമസ്കരിക്കുന്നു।
Verse 58
जगत्करोऽत्यब्जभवोऽत्ति रुद्र ः पुनाति लोकाञ्छ्रुतिभिश्च विप्राः । तमादिदेवं गुणसन्निधानं सर्वोपदेष्टारमिताः शरण्यम् ॥ ५८ ॥
ജഗത്തിന്റെ കർത്താവ് പരാത്പരൻ; പദ്മജനായ ബ്രഹ്മാവും ക്ഷയിക്കുന്നു; രുദ്രനും ഗ്രസിക്കുന്നു; വിപ്രന്മാർ ശ്രുതി-വേദങ്ങളാൽ ലോകങ്ങളെ ശുദ്ധീകരിക്കുന്നു. ആ ആദിദേവൻ—സകല ഗുണങ്ങളുടെ നിധി, സർവോപദേശകൻ, ഏക ശരണ്യൻ—അവന്റെ ശരണത്തിലേക്ക് ഞങ്ങൾ എത്തിയിരിക്കുന്നു।
Verse 59
वरं वरेण्यं मधुकैटभारिं सुरासुराभ्यर्चितपादपीठम् । सद्भक्तसङ्कल्पितसिद्धिहेतुं ज्ञानैकवेद्यं प्रणताःस्म देवम् ॥ ५९ ॥
മധു-കൈടഭന്മാരെ സംഹരിച്ച, ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും ഒരുപോലെ ആരാധിക്കുന്ന പാദപീഠമുള്ള, സദ്ഭക്തരുടെ പുണ്യസങ്കൽപ്പസിദ്ധിക്ക് ഹേതുവായ, ആത്മജ്ഞാനത്താൽ മാത്രമേ അറിയപ്പെടുന്ന ആ പരമവരണീയ ദേവനെ ഞങ്ങൾ പ്രണാമം ചെയ്യുന്നു।
Verse 60
अनादिमध्यान्तमजं परेशमनाद्यविद्याख्यतमोविनाशम् । सच्चित्परानन्दघनस्वरूपं रूपादिहीनं प्रणताःस्म देवम् ॥ ६० ॥
ആദി-മധ്യ-അന്തങ്ങളില്ലാത്ത, അജനായ പരമേശ്വരനെ ഞങ്ങൾ പ്രണാമം ചെയ്യുന്നു; അനാദി അവിദ്യ എന്ന തമസ്സിനെ നശിപ്പിക്കുന്നവനെ; സത്-ചിത്-പരാനന്ദഘനസ്വരൂപനെ; രൂപാദി എല്ലാ ഉപാധികളിലും നിന്നു വിമുക്തനായവനെ।
Verse 61
नारायणं विष्णुमनन्तमीशं पीताम्बरं पद्मभवादिसेव्यम् । यज्ञप्रियं यज्ञकरं विशुद्धं नताःस्म सर्वोत्तममव्ययं तम् ॥ ६१ ॥
പീതാംബരധാരിയായ, പദ്മഭവനായ ബ്രഹ്മാദി ദേവന്മാർ സേവിക്കുന്ന, യജ്ഞപ്രിയനും യജ്ഞകർത്താവുമായ, പരമവിശുദ്ധനും സർവ്വോത്തമനും അവ്യയനുമായ ആ നാരായണൻ—വിഷ്ണു, അനന്തഈശ്വരൻ—അവനെ ഞങ്ങൾ പ്രണാമം ചെയ്യുന്നു।
Verse 62
इति स्तुतो महाविष्णुर्देवैरिन्द्रा दिभिस्तदा । चरितं तस्य राजर्षेर्देवानां संन्यवेदयत् ॥ ६२ ॥
ഇങ്ങനെ ഇന്ദ്രാദി ദേവന്മാർ സ്തുതിച്ചപ്പോൾ, അന്നേരം മഹാവിഷ്ണു ആ രാജർഷിയുടെ ചരിതം ദേവന്മാർക്ക് സമഗ്രമായി അറിയിച്ചു।
Verse 63
ततो देवान्समाश्वास्य दत्त्वाभयमनञ्जनः । जगाम यत्र राजर्षिस्तपस्तपति नारद ॥ ६३ ॥
അതിനുശേഷം നിർമലനായ പ്രഭു ദേവന്മാരെ ആശ്വസിപ്പിച്ച്, അവർക്കു അഭയം നൽകി, രാജർഷി നാരദൻ തപസ്സു ചെയ്യുന്ന സ്ഥലത്തേക്ക് പോയി।
Verse 64
शङ्खचक्रधरो देवः सच्चिदानन्दविग्रहः । प्रत्यक्षतामगात्तस्य राज्ञः सर्वजगद्गुरुः ॥ ६४ ॥
ശംഖചക്രധാരിയായ, സച്ചിദാനന്ദസ്വരൂപനായ ദേവൻ—സകലജഗത്തിന്റെ ഗുരു—ആ രാജാവിന് പ്രത്യക്ഷമായി ദർശനം നൽകി।
Verse 65
तं दृष्ट्वा पुण्डरीकाक्षं भाभासितदिगन्तरम् । अतसीपुष्पसंकाशं स्फुरत्कुण्डलमण्डितम् ॥ ६५ ॥
അവനെ കണ്ടപ്പോൾ—പുണ്ഡരീകാക്ഷനായ പ്രഭുവിനെ—എല്ലാ ദിക്കുകളുടെയും ദിഗന്തങ്ങൾ പ്രകാശിപ്പിച്ചു, അതസീപ്പൂവുപോലെ നീലദീപ്തിയോടെ, മിനുങ്ങുന്ന കുണ്ഡലങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടവനായി—അവർ വിസ്മയഭരിതരായി।
Verse 66
स्निग्धकुन्तलवक्त्राब्जं विभ्राजन्मुकुटोज्ज्वलम् । श्रीवत्सकौस्तुभधरं वनमालाविभूषितम् ॥ ६६ ॥
മിനുസമുള്ള ചുരുള്മുടിയും പദ്മമുഖവും ഉള്ളവൻ; ദീപ്തമായ മകുടംകൊണ്ട് ഉജ്ജ്വലൻ; ശ്രീവത്സചിഹ്നവും കൗസ്തുഭമണിയും ധരിച്ച്, വനമാലയാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ആ പ്രഭുവിനെ ഞാൻ ധ്യാനിക്കുന്നു।
Verse 67
दीर्घबाहुमुदाराङ्गं लोकेशार्चितपङ्कजम् । नाम दण्डवद् भूमौ भूपतिर्नम्रकन्धरः ॥ ६७ ॥
ലോകേശന്മാർ പോലും ആരാധിക്കുന്ന പദ്മപാദങ്ങളുള്ള ആ ദീർഘബാഹുവും ഉദാരാംഗനുമായ പ്രഭുവിന്റെ മുമ്പിൽ രാജാവ് വിനയത്തോടെ കഴുത്ത് താഴ്ത്തി ഭൂമിയിൽ ദണ്ഡവത് പ്രണാമം ചെയ്തു।
Verse 68
अत्यन्तहर्षसम्पूर्णः सरोमाञ्चः सगद्गदः । कृष्ण कृष्णेति कृष्णेति श्रीकृष्णेति समुच्चरन् ॥ ६८ ॥
അത്യന്താനന്ദത്തിൽ നിറഞ്ഞ്, രോമാഞ്ചിതനായി, ഗദ്ഗദകണ്ഠത്തോടെ അവൻ ഉച്ചത്തിൽ ആവർത്തിച്ചു വിളിച്ചു—“കൃഷ്ണ, കൃഷ്ണ,” പിന്നെയും “കൃഷ്ണ,” കൂടാതെ “ശ്രീകൃഷ്ണ।”
Verse 69
तस्य विष्णुः प्रसन्नात्मा ह्यन्तर्यामी जगद्गुरुः । उवाच कृपयाविष्टो भगवान्भूतभावनः ॥ ६९ ॥
അപ്പോൾ പ്രസന്നഹൃദയനായ അന്തര്യാമിയും ജഗദ്ഗുരുവുമായ ഭഗവാൻ വിഷ്ണു കരുണയാൽ നിറഞ്ഞ് അവനോട് അരുളിച്ചെയ്തു—അവൻ സർവ്വഭൂതങ്ങളുടെ പോഷകനാണ്।
Verse 70
श्री भगवानुवाच । भगीरथ महाभाग तवाभीष्टं भविष्यति । आगमिष्यन्ति मल्लोकं तव पूर्वपितामहाः ॥ ७० ॥
ശ്രീഭഗവാൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ മഹാഭാഗ ഭഗീരഥാ! നിന്റെ അഭീഷ്ടം നിശ്ചയമായും സഫലമാകും. നിന്റെ പൂർവ്വ പിതാമഹന്മാർ എന്റെ ലോകത്തിലേക്ക് വരും.
Verse 71
मम मूर्त्यन्तरं शम्भुं राजन्स्तोत्रैः स्वशक्तितः । स्तुहि ते सकलं कामं स वै सद्यः करिष्यति ॥ ७१ ॥
ഹേ രാജാവേ! എന്റെ മറ്റൊരു മൂർത്തിയായ ശംഭുവിനെ നിന്റെ ശേഷിയനുസരിച്ച് സ്തോത്രങ്ങളാൽ സ്തുതിക്ക; അവൻ നിന്റെ സകല ആഗ്രഹങ്ങളും ഉടൻ നിറവേറ്റും.
Verse 72
यस्तु जग्राह शशिनं शरणं समुपागतम् । तस्मादाराधयेशानं स्तोत्रैः स्तुत्यं सुखप्रदम् ॥ ७२ ॥
ശരണം തേടി വന്ന ശശിയെ (ചന്ദ്രനെ) സ്വീകരിച്ചവൻ ആരോ—അതുകൊണ്ട് സ്തോത്രങ്ങളാൽ സ്തുത്യനും സുഖപ്രദനുമായ ആ ഈശാനനെ ആരാധിക്ക।
Verse 73
अनादिनिधनो देवः सर्वकामफलप्रदः । त्वया संपूजितो राजन्सद्यः श्रेयो विधास्यति ॥ ७३ ॥
ആ ദേവൻ അനാദിയും അനന്തനും, സർവ്വ ആഗ്രഹഫലങ്ങൾ നൽകുന്നവൻ. ഹേ രാജാവേ! നീ വിധിപൂർവ്വം പൂജിച്ചാൽ അവൻ ഉടൻ പരമ ശ്രേയസ്സു വരുത്തും.
Verse 74
इत्युक्त्वा देवदेवेशो जगतां पतिरच्युतः । अन्तर्दधे मुनिश्रेष्ठ उत्तस्थौ सोऽपि भूपतिः ॥ ७४ ॥
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ദേവദേവേശനും ലോകങ്ങളുടെ അധിപതിയുമായ അച്യുതൻ അന്തർധാനം ചെയ്തു. ഹേ മുനിശ്രേഷ്ഠാ, അപ്പോൾ ആ രാജാവും എഴുന്നേറ്റു.
Verse 75
किमिदं स्वप्न आहोस्वित्सत्यं साक्षाद् द्विजोत्तम । भूपतिर्विंस्मयं प्राप्तः किं करोमीति विस्मितः ॥ ७५ ॥
“ഹേ ദ്വിജോത്തമാ! ഇതു സ്വപ്നമാണോ, അല്ലെങ്കിൽ സാക്ഷാൽ സത്യമോ? രാജാവ് അത്ഭുതത്തിൽ മുങ്ങി ‘ഞാൻ എന്തു ചെയ്യണം?’ എന്നു വിസ്മയിച്ച് നിന്നു।”
Verse 76
अथान्तरिक्षे वागुच्चैः प्राह तं भ्रान्तचेतसम् । सत्यमेतदिति व्यक्तं न चिन्तां कर्तुमर्हसि ॥ ७६ ॥
അപ്പോൾ ആകാശമധ്യത്തിൽ നിന്ന് ഉച്ചത്തിൽ ഒരു വാക്ക് ആ ഭ്രാന്തചിത്തനോട് പറഞ്ഞു—“ഇത് വ്യക്തമായ സത്യമത്രേ; നീ ആശങ്കപ്പെടേണ്ടതില്ല।”
Verse 77
तन्निशम्यावनीपाल ईशानं सर्वकारणम् । समस्त देवताराजमस्तौषीद्भक्तितत्परः ॥ ७७ ॥
അത് കേട്ട് ഭൂപാലനായ രാജാവ് ഭക്തിയിൽ തൽപരനായി, സർവകാരണനായ ഈശാനനെ—സകല ദേവന്മാരുടെയും അധിരാജനെ—സ്തുതിച്ചു।
Verse 78
भगीरथ उवाच । प्रणमामि जगन्नाथं प्रणतार्त्रिपणाशनम् । प्रमाणागोचरं देवमीशानं प्रणवात्मकम् ॥ ७८ ॥
ഭഗീരഥൻ പറഞ്ഞു—ശരണം പ്രാപിച്ച് പ്രണാമിക്കുന്നവരുടെ ദുഃഖം അകറ്റുന്ന ജഗന്നാഥനോട് ഞാൻ നമസ്കരിക്കുന്നു. സാധാരണ പ്രമാണങ്ങളുടെ പരിധിക്ക് അപ്പുറമായ, സ്വരൂപം തന്നെ പവിത്ര പ്രണവം ‘ഓം’ ആയ ദേവനായ ഈശാനനോട് ഞാൻ നമസ്കരിക്കുന്നു.
Verse 79
जगद्रू पमजं नित्यं सर्गस्थित्यन्तकारणम् । विश्वरूपं विरूपाक्षं प्रणतोऽस्म्युग्ररेतसम् ॥ ७९ ॥
സൃഷ്ടി-സ്ഥിതി-ലയങ്ങളുടെ കാരണമായ, ജഗദ്രൂപനായ അജനും നിത്യനുമായ പരമേശ്വരനോട് ഞാൻ പ്രണാമം ചെയ്യുന്നു; വിശ്വരൂപനും വിരൂപാക്ഷനും, ഭയഭക്തി ഉണർത്തുന്ന സൃഷ്ടിശക്തിയുള്ളവനും അവൻ തന്നേ।
Verse 80
आदिमध्यान्तरहितमनन्तमजमव्ययम् । समामनन्ति योगीन्द्रा स्तं वन्दे पुष्टिवर्धनम् ॥ ८० ॥
ആദി-മധ്യ-അന്തമില്ലാത്ത, അനന്തനും അജനുമായ അവ്യയനായ പുഷ്ടിവർധന പ്രഭുവിനെ ഞാൻ വന്ദിക്കുന്നു; യോഗീന്ദ്രന്മാർ അവനെ നിരന്തരം ജപിച്ച് സ്തുതിക്കുന്നു।
Verse 81
नमो लोकाधिनाथाय वञ्चते परिवञ्चते । नमोऽस्तु नीलग्रीवाय पशूनां पतये नमः ॥ ८१ ॥
ലോകാധിനാഥനോട് നമസ്കാരം—അവൻ മായയാൽ വഞ്ചിപ്പിക്കുന്നവൻ, (ലീലയിൽ) വഞ്ചിതനെന്നുമാണ് പറയപ്പെടുന്നത്. നീലഗ്രീവനോട് നമസ്കാരം; പശുപതി, സർവ്വജീവികളുടെ അധിപനോട് നമഃ।
Verse 82
नमश्चैतन्यरूपाय पुष्टानां पतये नमः । नमोऽकल्पप्रकल्पाय भूतानां पतये नमः ॥ ८२ ॥
ചൈതന്യസ്വരൂപനോട് നമസ്കാരം; പുഷ്ടരായവരുടെ അധിപതി-രക്ഷകനോട് നമഃ। നിശ്ചിത ക്രമങ്ങളെ അതിക്രമിച്ചിട്ടും പുതുതായി ക്രമീകരിക്കുന്നവനോട് നമസ്കാരം; സർവ്വഭൂത-ജീവികളുടെ പ്രഭുവോട് നമഃ।
Verse 83
नमः पिनाकहस्ताय शूलहस्ताय ते नमः । नमः कपालहस्ताय पाशमुद्गरधारिणे ॥ ८३ ॥
പിനാകം കൈയിൽ ധരിച്ചവനോട് നമസ്കാരം; ശൂലം ധരിച്ചവനോട് നമഃ। കപാലം ധരിച്ചവനോട് നമസ്കാരം; പാശവും മുദ്ഗരവും വഹിക്കുന്ന പ്രഭുവോട് നമഃ।
Verse 84
नमस्ते सर्वभूताय घण्टाहस्ताय ते नमः । नमः पञ्चास्यदेवाय क्षेत्राणां पतये नमः ॥ ८४ ॥
സകലഭൂതങ്ങളിലും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്ന നിനക്കു നമസ്കാരം; കൈയിൽ ഘണ്ട ധരിച്ചിരിക്കുന്ന നിനക്കു നമസ്കാരം. പഞ്ചമുഖ ദേവനു നമസ്കാരം; പുണ്യക്ഷേത്രങ്ങളുടെ അധിപതിക്കു നമസ്കാരം॥
Verse 85
नमः समस्तभूतानामादिभूताय भूभृते । अनेकरूपरूपाय निर्गुणाय परात्मने ॥ ८५ ॥
സകലഭൂതങ്ങളുടെ ആദിസ്രോതസ്സായവനേ, ഭൂമിയെ ധരിക്കുന്നവനേ, അനേകരൂപം ധരിക്കുന്നവനേ, ഗുണാതീത പരമാത്മാവേ—നമസ്കാരം॥
Verse 86
नमो गणाधिदेवाय गणानां पतये नमः । नमो हिरण्यगर्भाय हिरण्यपतये नमः ॥ ८६ ॥
ഗണാധിദേവനു നമസ്കാരം; ഗണങ്ങളുടെ പതിക്കു നമസ്കാരം. ഹിരണ്യഗർഭനു നമസ്കാരം; ഹിരണ്യപതിക്കു നമസ്കാരം॥
Verse 87
हिरण्यरेतसे तुभ्यं नमो हिरण्यवाहवे । नमो ध्यानस्वरूपाय नमस्ते ध्यानसाक्षिणे ॥ ८७ ॥
ഹിരണ്യമയ രേതസ്സുള്ള നിനക്കു നമസ്കാരം; ഹിരണ്യതേജസ് വഹിക്കുന്ന നിനക്കു നമസ്കാരം. ധ്യാനസ്വരൂപനു നമസ്കാരം; ധ്യാനത്തിന്റെ സാക്ഷിയേ, നമസ്കാരം॥
Verse 88
नमस्ते ध्यानसंस्थाय ध्यानगम्याय ते नमः । येनेदं विश्वमखिलं चराचरविराजितम् ॥ ८८ ॥
ധ്യാനത്തിൽ സ്ഥാപിതനായ നിനക്കു നമസ്കാരം; ധ്യാനത്തിലൂടെ പ്രാപ്യനായ നിനക്കു നമസ്കാരം. നിനക്കാൽ ഈ സമസ്ത ചരാചര വിശ്വം ദീപ്തമായി വിരാജിക്കുന്നു॥
Verse 89
वर्षेवाभ्रेण जनितं प्रधानपुरुषात्मना ॥ ८९ ॥
പ്രധാന-പുരുഷാത്മസ്വരൂപത്തിൽ നിന്നു ഇത് ജനിക്കുന്നു—മേഘത്തിൽ നിന്നു മഴപോലെ.
Verse 90
स्वप्रकाशं महात्मानं परं ज्योतिः सनातनम् । यमामनन्ति तत्त्वज्ञाः सवितारं नृचक्षुषाम् ॥ ९० ॥
തത്ത്വജ്ഞർ അവനെ സ്വപ്രകാശ മഹാത്മാവ്, പരമ സനാതന ജ്യോതി എന്നു പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു—അവൻ സവിതൃ, മനുഷ്യരുടെ കണ്ണായ സൂര്യൻ।
Verse 91
उमाकान्तं नन्दिकेशं नीलकण्ठं सदाशिवम् । मृत्युञ्जयं महादेवं परात्परतरं विभुम् ॥ ९१ ॥
ഞാൻ ശിവനെ വന്ദിക്കുന്നു—ഉമാകാന്തൻ, നന്ദിഗണാധിപൻ, നീലകണ്ഠൻ സദാശിവൻ; മൃത്യുഞ്ജയ മഹാദേവൻ, പരാത്പരതര സർവ്വവ്യാപി വിഭു।
Verse 92
परं शब्दब्रह्मरूपं तं वन्देऽखिलकारणम् । कपर्द्दिने नमस्तुभ्यं सद्योजाताय वै नमः ॥ ९२ ॥
ശബ്ദബ്രഹ്മസ്വരൂപനും സർവ്വകാരണമുമായ പരമനെ ഞാൻ വന്ദിക്കുന്നു। ഹേ കപർദിൻ, നമസ്കാരം; സദ്യോജാതനുമേ നമസ്കാരം।
Verse 93
भवोद्भवाय शुद्धाय ज्येष्ठाय च कनीयसे । मन्यवे त इषे त्रय्याः पतये यज्ञतन्तवे ॥ ९३ ॥
നിനക്കു നമസ്കാരം—ഭവോദ്ഭവൻ, ശുദ്ധൻ, ജ്യേഷ്ഠനും കനിഷ്ഠനും; മന്യുസ്വരൂപൻ, പോഷണദാതാവ്; ത്രയീവേദത്തിന്റെ പതി, യജ്ഞതന്തുവായ പ്രഭു।
Verse 94
ऊर्जे दिशां च पतये कालायाघोररूपिणे । कृशानुरेतसे तुभ्यं नमोऽस्तु सुमहात्मने ॥ ९४ ॥
ഊർജാ-സ്വരൂപനേ, ദിക്കുകളുടെ അധിപതിയേ, ഘോരരൂപമായ കാലനേ, അഗ്നിയുടെ തേജോമയ ബീജശക്തിയേ—ഹേ മഹാത്മാവേ, നിനക്കു നമസ്കാരം.
Verse 95
यतः समुद्रा ः सरितोऽद्र यश्च गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घाः । स्थाणुश्चरिष्णुर्महदल्पकं च असच्च सज्जीवमजीवमास ॥ ९५ ॥
ആരിൽ നിന്നാണ് സമുദ്രങ്ങളും നദികളും പർവതങ്ങളും ഉദ്ഭവിച്ചത്; ഗന്ധർവ-യക്ഷ-അസുര-സിദ്ധസംഘങ്ങളും; ആരിൽ നിന്നാണ് സ്ഥാവര-ചര, മഹത്-അൽപ, അസത്-സത്, ജീവ-അജീവ—ഇതെല്ലാം പ്രത്യക്ഷമായത്.
Verse 96
नतोऽस्मि तं योगिनताङ्घ्रिपद्मं सर्वान्तरात्मानमरूपमीशम् । स्वतन्त्रमेकं गुणिनां गुणं च नमामि भूयः प्रणमामि भूयः ॥ ९६ ॥
യോഗികളുടെ ആശ്രയമായ പദ്മപാദങ്ങളുള്ള ആ ഈശ്വരനെ ഞാൻ നമസ്കരിക്കുന്നു; അവൻ സർവാന്തരാത്മാവ്, നിരാകാരൻ, പരമാധിപൻ; ഏകവും സ്വതന്ത്രസത്യവും, ഗുണികളിൽ പോലും പരമഗുണസ്വരൂപനും. വീണ്ടും വീണ്ടും നമസ്കാരം; വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രണാമം.
Verse 97
इत्थं स्तुतो महादेवः शङ्करो लोकशङ्करः । आविर्बभूव भूपस्य संतप्ततपसोग्रतः ॥ ९७ ॥
ഇങ്ങനെ സ്തുതിക്കപ്പെട്ട മഹാദേവൻ ശങ്കരൻ—ലോകങ്ങളുടെ മംഗളകാരൻ—ഉഗ്രതപസ്സാൽ ദഹിച്ചുപോലിരുന്ന ആ രാജാവിന്റെ മുമ്പിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.
Verse 98
पञ्चवक्त्रं दशभुजं चन्द्रा र्द्धकृतशेखरम् । त्रिलोचनमुदाराङ्गं नागयज्ञोपवीतिनम् ॥ ९८ ॥
അവൻ പഞ്ചവക്ത്രൻ, ദശഭുജൻ; ശിരോഭൂഷണത്തിൽ അർദ്ധചന്ദ്രൻ അലങ്കരിച്ചവൻ; ത്രിനേത്രൻ, ഉദാരാംഗൻ, നാഗയജ്ഞോപവീതം ധരിച്ചവൻ.
Verse 99
विशालवक्षसं देवं तुहिनाद्रि समप्रभम् । गजचर्माम्बरधरं सुरार्चितपदाम्बुजम् ॥ ९९ ॥
അവൻ വിശാലവക്ഷസ്സുള്ള ദേവനെ ദർശിച്ചു—ഹിമാദ്രിയിലെ ഹിമശിഖരത്തെപ്പോലെ ദീപ്തനായവനെ, ഗജചർമ്മാംബരം ധരിച്ചവനെ, ദേവന്മാർ അർച്ചിക്കുന്ന പദ്മപാദങ്ങളുള്ളവനെ।
Verse 100
दृष्ट्वा पपात पादाग्रे दण्डवद्भुवि नारद । तत उत्थाय सहसा शिवाग्रे विहिताञ्जलि ॥ १०० ॥
അവനെ കണ്ട നാരദൻ ഭൂമിയിൽ ദണ്ഡവത് ആയി പാദാഗ്രത്തിൽ വീണു നമസ്കരിച്ചു. പിന്നെ ഉടൻ എഴുന്നേറ്റ് ശിവന്റെ മുമ്പിൽ കൈകൂപ്പി നിന്നു.
Verse 101
प्रणनाम महादेवं कीर्तयञ्शङ्कराह्वयम् । विज्ञाय भक्तिं भूपस्य शङ्करः शशिशेखरः ॥ १०१ ॥
അവൻ മഹാദേവനെ പ്രണാമം ചെയ്ത് ‘ശങ്കര’ നാമം കീർത്തിച്ചു. രാജാവിന്റെ ഭക്തി അറിഞ്ഞ ചന്ദ്രശേഖരനായ ശങ്കരൻ പ്രസന്നനായി.
Verse 102
उवाच राज्ञे तुष्टोऽस्मि वरं वरय वाञ्छितम् । तोषितोस्मि त्वया सम्यक् स्तोत्रेण तपसा तथा ॥ १०२ ॥
ശങ്കരൻ പറഞ്ഞു—“ഹേ രാജാവേ, ഞാൻ തൃപ്തനാണ്; നിനക്കിഷ്ടമുള്ള വരം വരിക്ക. നിന്റെ സ്തോത്രവും തപസ്സും കൊണ്ട് നീ എന്നെ പൂർണ്ണമായി സന്തോഷിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു.”
Verse 103
एवमुक्तः स देवेन राजा सन्तुष्टमानसः । उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा जगतामीश्वरेश्वरम् ॥ १०३ ॥
ദേവൻ ഇങ്ങനെ അരുളിയപ്പോൾ രാജാവിന്റെ മനസ്സ് തൃപ്തിയായി. അവൻ കൈകൂപ്പി ലോകങ്ങളുടെ അധിപനായ ജഗദീശ്വരേശ്വരനോട് പറഞ്ഞു.
Verse 104
भगीरथ उवाच । अनुग्राह्योस्मि यदि ते वरदानान्महेश्वर । तदा गङ्गां प्रयच्छास्मत्पितॄणां मुक्तिहेतवे ॥ १०४ ॥
ഭഗീരഥൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മഹേശ്വരാ! ഞാൻ നിങ്ങളുടെ അനുഗ്രഹത്തിനും വരദാനത്തിനും യോഗ്യനാണെങ്കിൽ, എന്റെ പിതൃന്മാരുടെ മോക്ഷഹേതുവായി ഗംഗയെ പ്രസാദിക്കണമേ (അവതരിപ്പിക്കണമേ)।
Verse 105
श्रीशिव उवाच । दत्ता गङ्गा मया तुभ्यं पितॄणां ते गतिः परा । तुभ्यं मोक्षः परश्चेति तमुक्त्वान्तर्दधे शिवः ॥ १०५ ॥
ശ്രീശിവൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഗംഗയെ ഞാൻ നിനക്കു ദത്തമായി നൽകി; നിന്റെ പിതൃന്മാർക്കു അവൾ പരമഗതിയാകും; നിനക്കു പരമമോക്ഷവും. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ശിവൻ അന്തർധാനം ചെയ്തു।
Verse 106
कपर्दिनो जटास्रस्ता गङ्गा लोकैकपाविनी । पावयन्ती जगत्सर्वमन्वगच्छद्भगीरथम् ॥ १०६ ॥
കപർദി (ശിവൻ)ന്റെ ജടകളിൽ നിന്ന് ഒഴുകിവന്ന ഗംഗ—ലോകങ്ങളുടെ ഏക പാവനി—സകല ജഗത്തെയും ശുദ്ധീകരിച്ചുകൊണ്ട് ഭഗീരഥനെ അനുഗമിച്ചു।
Verse 107
ततः प्रभृति सा देवी निर्मला मलहारिणी । भागीरथीति विख्याता त्रिषु लोकेष्वभून्मुने ॥ १०७ ॥
അന്നുമുതൽ ആ ദേവി നിർമലയായി മലഹാരിണിയായി, ഹേ മുനേ, ‘ഭാഗീരഥി’ എന്ന നാമത്തിൽ ത്രിലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധയായി।
Verse 108
सगरस्यात्मजाः पूर्वं यत्र दग्धाः स्वपाप्मना । तं देशं प्लावयामास गङ्गा सर्वसरिद्वरा ॥ १०८ ॥
സഗരന്റെ പുത്രന്മാർ മുൻപ് സ്വന്തം പാപം മൂലം ദഗ്ധരായിരുന്ന ആ ദേശത്തെ, സർവ്വനദികളിലും ശ്രേഷ്ഠയായ ഗംഗ ജലത്തോടെ പ്രളയിപ്പിച്ച് ശുദ്ധീകരിച്ചു।
Verse 109
यदा सम्प्लावितं भस्म सागराणां तु गङ्गया । तदैव नरके मग्ना उद्धृताश्च गतैनसः ॥ १०९ ॥
ഗംഗാജലം സഗരപുത്രന്മാരുടെ ഭസ്മത്തെ പ്ലാവിതമാക്കി പവിത്രമാക്കിയ അതേ നിമിഷം, നരകത്തിൽ മുങ്ങിയവർ ഉയർത്തപ്പെടുകയും പാപമുക്തരാകുകയും ചെയ്തു।
Verse 110
पुरा सङ्क्रुश्यमानेन ये यमेनातिपीडिताः । त एव पूजितास्तेन गङ्गाजलपरिप्लुताः ॥ ११० ॥
മുമ്പ് യമൻ വലിച്ചിഴച്ച് കഠിനമായി പീഡിപ്പിച്ചവർ തന്നെ, ഗംഗാജലത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് നനഞ്ഞപ്പോൾ യമനാൽ പൂജിക്കപ്പെട്ടു।
Verse 111
गतपापान्स विज्ञाय यमः सगरसम्भवान् । प्रणम्याभ्यर्च्य विधिवत्प्राह तान्प्रीतमानसः ॥ ११२ ॥
സഗരപുത്രന്മാർ പാപമുക്തരായെന്ന് അറിഞ്ഞ യമൻ സന്തോഷഹൃദയനായി, വിധിപൂർവ്വം നമസ്കരിച്ചു പൂജിച്ച് പിന്നെ അവരോട് പറഞ്ഞു।
Verse 112
इत्युक्तास्ते महात्मानो यमेन गतकल्मषाः । दिव्यदेहधरा भूत्वा विष्णुलोकं प्रपेदिरे ॥ ११३ ॥
യമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, ആ മഹാത്മാക്കൾ മാലിന്യമുക്തരായി ദിവ്യദേഹം ധരിച്ചു വിഷ്ണുലോകം പ്രാപിച്ചു।
Verse 113
एवंप्रभावा सा गङ्गा विष्णुपादाग्रसम्भवा । सर्वलोकेषु विख्याता महापातकनाशिनी ॥ ११४ ॥
ഇത്ര മഹാപ്രഭാവമുള്ള ഗംഗ, ഭഗവാൻ വിഷ്ണുവിന്റെ പാദാഗ്രത്തിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ചവൾ; സർവ്വലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധയായി മഹാപാതകനാശിനിയാണ്।
Verse 114
य इदं पुण्यमाख्यानं महापातकनाशनम् । पठेच्च शृणुयाद्वापि गङ्गास्नानफलं लभेत् ॥ ११५ ॥
ഈ മഹാപാതകനാശകമായ പുണ്യാഖ്യാനം ആരെങ്കിലും പാരായണം ചെയ്യുകയോ ശ്രവിക്കുകയോ ചെയ്താൽ, ഗംഗാസ്നാനഫലത്തോട് തുല്യമായ പുണ്യം ലഭിക്കും।
Verse 115
यस्त्वेतत्पुण्यमाख्यानं कथयेद्ब्राह्मणाग्रतः । स याति विष्णुभवनं पुनरावृत्तिवर्जितम् ॥ ११६ ॥
ബ്രാഹ്മണന്മാരുടെ സന്നിധിയിൽ ഈ പുണ്യാഖ്യാനം പറയുന്നവൻ, പുനരാവർത്തനമില്ലാത്ത വിഷ്ണുഭവനം പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 116
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे गङ्गामाहात्म्ये भागीरथगङ्गानयनंनाम षोडशोऽध्यायः ॥ १६ ॥
ഇങ്ങനെ ശ്രീ ബൃഹന്നാരദീയപുരാണത്തിന്റെ പൂർവഭാഗത്തിലെ പ്രഥമപാദത്തിലെ ഗംഗാമാഹാത്മ്യത്തിൽ ‘ഭഗീരഥഗംഗാനയനം’ എന്ന പതിനാറാം അധ്യായം സമാപ്തമായി।
Frequently Asked Questions
It is presented as both a cosmological tīrtha-event and a mokṣa mechanism: Gaṅgā, issuing through Śiva’s jaṭā by divine sanction, purifies the site of Sagara’s sons, releases them from naraka, and carries them to Viṣṇu’s realm—demonstrating the Purāṇic doctrine that sacred waters, devotion, and divine grace together effect ancestral deliverance.
Satya is speech that states things as they are, is aligned with Dharma after considering time/place/circumstance, and—crucially—produces freedom from distress and welfare for living beings; speech driven merely by personal desire is marked as adharma-adjacent.
The eight-syllabled mantra is “Oṁ Namo Nārāyaṇāya,” taught as a rapid destroyer of sins. The twelve-syllabled is “Oṁ Namo Bhagavate Vāsudevāya,” presented as a principal means dear to Viṣṇu for accomplishing the aims of life, supported by worship (pūjā) and meditation (dhyāna).
Viṣṇu explicitly identifies Śambhu as a manifestation of Himself and instructs Bhagiratha to worship Īśāna for the boon, expressing a hari-hara integrative theology while keeping Vaiṣṇava remembrance and mantra-japa central.