Adhyaya 31: The Manifestation of Viṣṇu’s Form for Cosmic Governance (the Vaiṣṇava Creation Narrative)

Verse 1

महातपा उवाच । मनोर् नाम मनुत्वं च यदेतत् पठ्यते किल । प्रयोजनवशाद् विष्णुरसावेव तु मूर्त्तिमान् ॥ ३१.१ ॥

Mahatapa ne kaha jo Manu ke naam se jaana jaata hai, woh asli mein Vishnu hi hain. Woh zaroorat ke hisaab se murti le lete hain.

Verse 2

योऽसौ नारायणो देवः परात्परतरॊ नृप । तस्य चिन्ता समुत्पन्ना सृष्टिं प्रति नरोत्तम ॥ ३१.२ ॥

Hey raja, Narayan sabse bade hain. Unhone duniya banane ka socha. Yeh sabse bade insano mein se ek baat hai.

Verse 3

सृष्टा चेयं मया सृष्टिः पालनिया मयैव ह । कर्मकाण्डं त्वमूर्त्तेन कर्तुं नैवेह शक्यते । तस्मान्मूर्त्तिं सृजाम्येकां यया पाल्यमिदं जगत् ॥ ३१.३ ॥

Maine yeh duniya banayi hai, toh main hi ise bachaunga bhi. Lekin bina sharir ke koi puja-path nahi kar sakta. Isliye main ek murti bana raha hoon taaki duniya chal sake.

Verse 4

एवं चिन्तयतस्तस्य सत्याभिध्यायिनो नृप । प्राक्सृष्टिजातं राजन् वै मूर्त्तिमत् तत्पुरो बभौ ॥ ३१.४ ॥

Jab woh raja soch mein tha, uske saamne ek roop aa gaya. Yeh roop pehli srishti se tha, aur woh sach mein wahi tha.

Verse 5

पुरोभूते ततस्तस्मिन् देवो नारायणः स्वयम् । प्रविशन्तं ददर्शाथ त्रैलोक्यं तस्य देहतः ॥ ३१.५ ॥

Phir Narayan khud prakat hue aur uske andar jaane lage. Unke sharir mein teenon duniya dikhne lagi.

Verse 6

ततः सस्मार भगवान् वरदानं पुरातनम् । वागादीनां ततस्तुष्टः प्रादात् तस्य पुनर्वरम् ॥ ३१.६ ॥

Bhagwan ne purana vard yaad kiya. Woh uski baat aur uske karam se khush the, isliye unhone dobara vard diya.

Verse 7

सर्वज्ञः सर्वकर्त्ता त्वं सर्वलोकनमस्कृतः । त्रैलोक्यविघ्ननाशाच्च त्वं भव विष्णुः सनातनः ॥ ३१.७ ॥

Tum sab kuch jaante ho aur sabka karta ho. Sab duniya tumhe pranam karti hai. Tum teenon duniya ke raste se rukawatein door karo. Tum sada ke liye Vishnu bano.

Verse 8

देवानां सर्वदा कार्यं कर्त्तव्यं ब्रह्मणस्तथा । सर्वज्ञत्वं च भवतु तव देव न संशयः ॥ ३१.८ ॥

Devtaton ka kaam hamesha chalna chahiye, aur Brahma ka bhi. Tum sab kuch jaanoge, deva, isme koi shak nahi.

Verse 9

एवमुक्त्वा ततो देवः प्रकृतिस्थो बभूव ह । विष्णुरप्यधुना पूर्वां बुद्धिं सस्मार च प्रभुः ॥ ३१.९ ॥

Itne mein woh dev prakriti mein sama gaye. Phir Vishnu ne bhi purani buddhi yaad kar li. Woh bhagwan the, sabke upar.

Verse 10

तदा सञ्चिन्त्य भगवान् योगनिद्रां महातपाः । तस्यां संस्थाप्य भगवानिन्द्रियार्थोद्भवाः प्रजाः । ध्यात्वा परेण रूपेण ततः सुष्वाप वै प्रभुः ॥ ३१.१० ॥

Phir bhagwan ne socha ki ab sone ka time hai. Unhone yoga nidra ka use kiya. Usme sab praja ko rakh diya jo indriyon se banti hai. Phir woh apne asli roop mein so gaye.

Verse 11

तस्य सुप्तस्य जठरान्महत्पद्मं विविसृष्टम् । सप्तद्वीपवती पृथ्वी ससमुद्रा सकानना ॥ ३१.११ ॥

Jab woh so rahe the, unke pet se ek bada kamal nikla. Usme poori dharti aa gayi. Saath mein saare samundar aur jungle bhi the.

Verse 12

तस्य रूपस्य विस्तारं पातालं नालसंस्थितम् । कर्णिकायां तथा मेरुस्तन्मध्ये ब्रह्मणो भवः ॥ ३१.१२ ॥

Us roop ke andar Patal neeche hai, nali mein. Meru par hai, beej ke paas. Aur uske beech mein Brahma ka aarambh hai.

Verse 13

एवं दृष्ट्वा परं तस्य शरीरस्य तु सम्भवम् । मुमुचे तच्छरीरस्थो वायुर् वायुं समं सृजत् ॥ ३१.१३ ॥

Jab us shareer ka yeh roop dekha, toh usmein basa hua vayu nikal gaya. Usne apne jaisa hi ek aur vayu bana diya.

Verse 14

अविद्याविजयं चेमं शङ्खरूपेण धारय । अज्ञानच्छेदनार्थाय खङ्गं तेऽस्तु सदा करे ॥ ३१.१४ ॥

Yeh shankh tumhare paas raho, yeh andhera mita deta hai. Haath mein talwar hamesha rakho, taki tum galat jaankari kaat sako.

Verse 15

कालचक्रमिमं घोरं चक्रं त्वं धारयाच्युत । अधर्मगजघातार्थं गदां धारय केशव ॥ ३१.१५ ॥

Acyuta, yeh samay ka chakra pakdo, yeh bahut taqatwar hai. Keshav, haath mein gada rakho, taki tum buri harkaton ko tod sako.

Verse 16

मालेयं भूतमाता ते कण्ठे तिष्ठतु सर्वदा । श्रीवत्सकौस्तुभौ चेमौ चन्द्रादित्यच्छलेन ह ॥ ३१.१६ ॥

Bhagwan, yeh maala tumhare gale mein hamesha rahe. Yeh Srivatsa aur Kaustubha dono chamak rahe hain, jaise chaand aur suraj chamakte hain.

Verse 17

मारुतस्ते गतिर्वीर गरुत्मान् स च कीर्तितः । त्रैलोक्यगामिनी देवी लक्ष्मीस्तेऽस्तु सदाश्रये । द्वादशी च तिथिस्तेऽस्तु कामरूपी च जायते ॥ ३१.१७ ॥

Veer, hawa tumhari raftaar ho aur Garud tumhara saathi ho. Lakshmi tumhare paas rahe, woh teeno duniya mein ghoomti hai. Dwadashi ka din tumhara ho, aur tum koi bhi roop le sako.

Verse 18

घृताशनो भवेद्यस्तु द्वादश्यां त्वल्परायणः । स स्वर्गवासी भवतु पुमान् स्त्री वा विशेषतः ॥ ३१.१८ ॥

Jo koi bhi Dwadashi ko ghee khata hai, chahe aadmi ho ya aurat, woh swarg mein jaata hai. Paise ki baat nahi, bas dil mein shraddha honi chahiye.

Verse 19

एष विष्णुस्तवाख्यातो मूर्तयो देवदानवान् । हन्ति पाति शरीराणि सृजत्यन्यानि चात्मनः ॥ ३१.१९ ॥

Yeh Vishnu hai, main tumhe batata hoon. Woh devtaon aur daanavon mein janam leta hai. Kabhi woh unki body ko maarta hai, kabhi bachaata hai. Aur khud se naye roop bhi banata hai.

Verse 20

युगे युगे सर्वगोऽयं वेदान्ते पुरुषो ह्यसौ । न हीनबुद्ध्या वक्तव्यो मनुष्योऽयं कदाचन ॥ ३१.२० ॥

Har yug mein yeh Purush sab jagah hai. Ved mein bhi yehi baat likhi hai ki woh sabse bada hai. Kabhi mat sochna ki woh bas ek insaan hai. Aisa samajhna galat hai.

Verse 21

य एवँ शृणुयात् सर्गं वैष्णवं पापनाशनम् । स कीर्तिमिह संप्राप्य स्वर्गलोके महीयते ॥ ३१.२१ ॥

Jo koi yeh Vaishnav sarga sunta hai, uske paap mit jaate hain. Woh duniya mein naam kamaata hai. Aur swarg mein bhi uski badai hoti hai.