Adhyaya 33: The Origin of Rudra, the Disruption of Dakṣa’s Sacrifice, and the Establishment of Paśupati

Verse 1

श्रीवराह उवाच । अथापरां रुद्रसम्भूतिमाद्यां शृणुष्व राजन्निति सोऽभ्युवाच । महातपाः प्रीतितो धर्म्मदक्षः क्षमास्त्रधारी ऋषिरुग्रतेजाः ॥ ३३.१ ॥

Varaha ne kaha, ab raja, Rudra ki shuruwat ka poora hissa sun. Ek bade tapaswi the jo khush rehte the. Woh dharam ke kaam mein mahir the. Insaan ko maaf karne ko hi apna hathiyar maante the. Ek rishi the jinki chamak bahut tej thi.

Verse 2

जातः प्रजानां पतिरुग्रतेजा ज्ञानं परं तत्त्वभावं विदित्वा । सृष्टिं सिसृक्षुः क्षुभितोऽतिकोपाद् वृद्धिकाले जगतः प्रकामम् ॥ ३३.२ ॥

Woh paida hue aur sab praniyon ke malik ban gaye. Unki chamak bahut tej thi. Unhone asli baat samajh li, sabse bada gyaan mil gaya. Jab unhone duniya banani chaahi, tab unke andar gussa ubhla. Duniya failne ka time aaya aur poora kaam ho gaya.

Verse 3

तपस्यतोऽतः स्थिरकीर्तिः पुराणो रजस्तमोद्ध्वस्तगतिर्बभूव । वरो वरेण्यो वरदः प्रतापी कृष्णारुणः पुरुषः पिङ्गनेत्रः ॥ ३३.३ ॥

Isliye jab woh tapasya kar rahe the, tab ek purana rishi aage badh ke aaya. Woh unko woh raasta dikhaya jahan andhera aur buri baatein nahi rehti. Woh ek vardan jaisa tha, sabse bada, jo maangta hai woh deta hai. Unki chamak bahut tej thi. Rang kala-laal tha aur aankhein peeli chamak rahi thi.

Verse 4

रुदन्नुक्तो ब्रह्मणा मा रुद त्वं रुद्रस्ततोऽसावभवत् पुराणः । नयस्र्व सृष्टिं विततस्वरूपां भवान् समर्थोऽसि महानुभाव ॥ ३३.४ ॥

Brahma ne unse kaha, mat ro. Tab se unka naam Rudra pada, jo ek purana naam hai. Brahma ne kaha, tum duniya ko sambhalo aur aage badhao. Tum is kaam ke liye saksham ho, tumhara bada hai.

Verse 5

इत्युक्तमात्रः सलिले ममज्जमग्ने ससर्जात्मभवाय दक्षः । कस्थे तदा देववरे वितेनुः सृष्टिं तु ते मानसाः ब्रह्मजाताः ॥ ३३.५ ॥

Jaise hi yeh baat hui, Daksh paani mein doob gaye. Wahan se rehne wale paida kiye, Brahma ke liye. Phir devata ne kaha aur un mann se paida hue logon ne duniya banane ka kaam shuru kiya.

Verse 6

तस्यां तटायां तु सुराधिपे तु पैतामहं यज्ञवरं प्रकामम् । मग्नः पुरा यत्सलिले स रुद्रः उत्सृज्य विश्वं तु सुरान् सिसृक्षुः ॥ ३३.६ ॥

Us taalab ke paas devtaon ke swami ke saamne ek bada yagya hua tha. Yeh Brahma ka yagya tha aur bahut dhoom se hua. Us paani mein bahut pehle Rudra dooba hua tha. Unhone duniya ko chhod diya tha aur devtaon ko paida karna chahta tha.

Verse 7

सुस्राव यज्ञं सुरसिद्धयक्षानुपागतान् क्रोधवशं जगाम । मन्युं प्रदीप्तं परिभाव्य केन सृष्टं जगन्मां व्यतिरिच्य मोहात् ॥ ३३.७ ॥

Yagya se sab kuchh bahne laga. Devta, siddh aur yaksh sab wahin aa gaye. Lekin phir gussa chad gaya. Itna bada gussa ki sochne laga ki kisne duniya banayi? Mere bina kaise ban gayi? Kya mujhe pata hi nahi chala?

Verse 8

हा हेति शोक्ते ज्वलनार्चिषस्तु तत्राभवन् क्षुद्रपिशाचसङ्घा । वेतालभूतानि च योगिसङ्घाः ॥ ३३.८ ॥

Jab aag ke lapatein chillayi haan haan, tab wahan bhoot-pret aur pishach nikal aaye. Vetal bhi aa gaye aur yogi bhi wahan aa gaye.

Verse 9

घनं यदा तैर् विततं वियच्च भूमिश्च सर्वाश्च दिशश्च लोकाः । तदा स सर्वज्ञतया चकार धनुश्चतुर्विंशतिहस्तमात्रम् ॥ ३३.९ ॥

Jab aasman aur dharti aur charon dishayen sab ban gayi, tab usne ek dhanush banaya. Yeh bahut bada dhanush tha, chabbis haath lamba. Usko sab pata tha isliye yeh banaya.

Verse 10

गुणं त्रिवृत्तं च चकार रोषादादत्त दिव्ये च धनुर्गुणं च । ततश्च पूष्णो दशनानविध्यद्भगस्य नेत्रे वृषणौ क्रतोश्च ॥ ३३.१० ॥

Gusse mein usne dhanush ki teer banayi aur phir use utha liya. Phir usne Pushan ke daant tod diye, Bhaga ki aankhon mein maara aur Kratu ko bhi chot pahunchayi.

Verse 11

स विद्धबीजो व्यपयात्क्रतुश्च मार्गं वायुर्धारधन् यज्ञवाटात् । देवाश्च सर्वे पशुपतिमुपेयुर्जग्मुश्च सर्वे प्रणतिं भवस्य ॥ ३३.११ ॥

Uska bijanashak ho gaya aur woh peeche hat gaya. Yagya khatam ho gaya. Hawa use leke yagya sthal se chali gayi. Phir saare bhagwan Pashupati ke paas gaye. Sab ne Shiv ji ko pranam kiya.

Verse 12

आगम्य तत्रैव पितामहस्तु भवम् प्रतीतः सम्परिष्वज्य देवान् । भक्त्योपेतान् वीक्षयद् देवदेवान् विज्ञानमन्तः कुरु वीरबाहो ॥ ३३.१२ ॥

Brahma wahan pahuncha. Usne Shiv ko pehchaan liya. Usne bhagwanon ko gale lagaya. Woh dekh raha tha ki bhagwan bhakti mein lage hain. Usne kaha, hey veer bahu, andar se gyan rakh.

Verse 13

रुद्र उवाच । सृष्टः पूर्वं भवताऽहं न चेमे कस्मान्न भागं परिकल्पयन्ति । यज्ञोद्भवं तेन रुषा मयेमे हृतज्ञानाः विकृताः देवदेव ॥ ३३.१३ ॥

Rudra ne kaha, tumne mujhe pehle banaya tha. Phir yeh log mujhe hissa kyun nahi dete? Yagya ki wajah se mujhe gussa aaya. Yeh log gyan kho baithe aur bigad gaye, hey bhagwanon ke bhagwan.

Verse 14

ब्रह्मा उवाच । देवाḥ शम्भुं स्तुतिभिर्ज्ञानहेतोः यजध्वमुच्चैरसुराश्च सर्वे । येन रुद्रो भगवांस्तोṣमेति सर्वज्ञता तोṣमात्रस्य च स्यात् ॥ ३३.१४ ॥

Brahma ne kaha, hey bhagwan aur saare asur, Shiv ki stuti karo. Gyan ke liye bade-bade shabd bolke unki puja karo. Isse Rudra khush hoga. Jab woh khush hoga tab woh sab jaan lega.

Verse 15

इत्युक्तास्तेन ते देवाः स्तुतिं चक्रुर्महात्मनः ॥ ३३.१५ ॥

Brahma ke kehne par bhagwanon ne Shiv ki stuti ki. Woh bade aadmi the, isliye sab ne unki tarif ki.

Verse 16

देवा ऊचुः । नमो देवातिदेवाय त्रिनेत्राय महात्मने । रक्तपिङ्गलनेत्राय जटामुकुटधारिणे ॥ ३३.१६ ॥

Deviyon ne kaha, hum pranam karte hain us bhagwan ka jo sab devtaon se bada hai. Tisri aankh wale, bade dil wale bhagwan ko namaskar. Unki aankhein laal-pili hain, aur baalon ka jata banaya hai jo taaj ki tarah hai.

Verse 17

भूतवेतालजुष्टाय महाभोगोपवीतिने । भीमाट्टहासवक्त्राय कपर्दिन् स्थाणवे नमः ॥ ३३.१७ ॥

Bhoot aur vetala unke saath rehte hain. Bade naag ko unhone janeu ki tarah pehna hai. Unka chehra bhayanak hai, woh zor se haste hain. Jate wale bhagwan ko, sthir rehne wale Shiv ji ko namaskar.

Verse 18

पूष्णो दन्तविनाशाय भगनेत्रहने नमः । भविष्यवृषचिह्नाय महाभूतपते नमः ॥ ३३.१८ ॥

Pushan ke daant todne wale ko namaskar. Bhaga ki aankh maarne wale ko pranam. Jinka nishan bail hai, unko namaskar. Bade tatvon ke malik ko hum pranam karte hain.

Verse 19

भविष्यत्रिपुरान्ताय तथान्धकविनाशिने । कैलासवरवासाय करिकृत्तिनिवासिने ॥ ३३.१९ ॥

Jo Tripura ko maarenge, unko pranam. Andhak ko khatam karne wale ko namaskar. Kailash par rehne wale bhagwan ko pranam. Haathi ki khaal odh ke rehne wale Shiv ji ko namaskar.

Verse 20

विकरालोर्ध्वकेशाय भैरवाय नमो नमः । अग्निज्वालाकरालाय शशिमौलिकृते नमः ॥ ३३.२० ॥

Bhairav bhagwan ko bar-bar pranam, jinka roop bhayanak hai aur baal upar khade hain. Aag ki jwala se bhari bhagwan ko namaskar. Chaand sar par dharne wale Shiv ji ko hum pranam karte hain.

Verse 21

भविष्यकृतकापालिव्रताय परमेष्ठिने । तथा दारुवनध्वंसकारिणे तिग्मशूलिने ॥ ३३.२१ ॥

Bhagwan ko namaskar hai jo aane waale time mein Kapalik vrat lenge. Aur Daruvan ko todne wale ko bhi pranam hai. Jo teesra trishul pakde hain, unko bhi namaskar.

Verse 22

क्रीतकङ्कणभोगेन्द्र नीलकण्ठ त्रिशूलिने । प्रचण्डदण्डहस्ताय वडवाग्निमुखाय च ॥ ३३.२२ ॥

Jinhone kangan pehne hain, unko pranam. Jo naag ko gehne ki tarah pehne hain, unko bhi namaskar. Gale neela hai jiska, us Bhagwan ko pranam. Jo trishul pakde hain, unko bhi. Jo bade danda hath mein rakhte hain, unko namaskar. Aur jinke munh mein aag hai, unko bhi pranam.

Verse 23

वेदान्तवेद्याय नमो यज्ञमूर्ते नमो नमः । दक्षयज्ञविनाशाय जगद्भयकराय च ॥ ३३.२३ ॥

Vedant ke dwara jaane jaane wale Bhagwan ko namaskar. Jo yagya ke roop mein hain, unko bar-bar pranam. Daksh ka yagya jo tod diya tha, us Bhagwan ko namaskar. Aur duniya mein dar paida karne wale ko bhi pranam.

Verse 24

विश्वेश्वराय देवाय शिवशम्भुभवाय च । कपर्दिने करालाय महादेवाय ते नमः ॥ ३३.२४ ॥

Aapko namaskar hai, duniya ke Bhagwan. Aap Shiv hain, Shambhu hain, Bhava hain. Jinke baal jate hain, unko pranam. Jo daravne hain, unko bhi namaskar. Mahadev, aapko pranam hai.

Verse 25

एवं देवैः स्तुतः शम्भुरुग्रधन्वा सनातनः । उवाच देवदेवोऽहं यत्करोमि तदुच्यताम् ॥ ३३.२५ ॥

Deviyon ne aise pranam kiya. Phir Shambhu, jo sada se hain aur bada dhanush rakhte hain, bole. Main deviyon ka Bhagwan hoon. Jo main karta hoon, woh sabko batana.

Verse 26

देवा ऊचुः । वेदशास्त्राणि विज्ञानं देहि नो भव माचिरम् । यज्ञं सरहस्यं नो यदि तुष्टोऽसि नः प्रभो ॥ ३३.२६ ॥

Deva ne kaha, Prabhu, humein Ved aur Shastron ka gyaan de do. Der mat karo. Aur agar tum humse khush ho, toh yagya ka raaz bhi samjha do.

Verse 27

महादेव उवाच । भवन्तः पशवः सर्वे भवन्तु सहिताः इति । अहं पतिर् वो भवतां ततो मोक्षम् अवाप्स्यथ । तथेति देवास् तं प्राहुस् ततः पशुपतिर् भवत ॥ ३३.२७ ॥

Mahadev ne kaha, tum sab pashu ban jao, saath mein raho. Main tumhara malik banunga. Tab tumhe moksha milega. Deva bole, theek hai. Tab se woh Pashupati kehlaaye.

Verse 28

ब्रह्मा पशुपतिं प्राह प्रसन्नेनान्तरात्मना । चतुर्दशी ते देवेश तिथिरस्तु न संशयः ॥ ३३.२८ ॥

Brahma ne Pashupati se khushi se kaha. Devon ke Prabhu, chaturdashi tumhari tithi ho. Isme koi shak nahi.

Verse 29

तस्यां तिथौ भवन्तं ये यजन्ते श्रद्धयान्विताः । उपोष्य पश्चाद्भुञ्जीयाद्गोधूमान्नेन वै द्विजान् ॥ तस्य त्वं तुष्टिमापन्नो नय स्थानमनुत्तमम् ॥ ३३.२९ ॥

Us din jo log shraddha se tumhari puja karte hain, woh pehle vrat rakhein. Phir brahmanon ko gehu ka khana khilayein. Tum khush ho ke usko sabse bade sthaan le jao.

Verse 30

एवमुक्तस्तदा रुद्रो ब्रह्मणाऽव्यक्तजन्मना । दन्तान् नेत्रे फले प्रादाद्भगपूष्णोः क्रतोरपि । परिज्ञानं च सकलं स प्रादाच्च सुरेष्वपि ॥ ३३.३० ॥

Brahma ne aisa kaha. Rudra ne Bhaga, Pushan aur Kratu ko daant aur aankhein de di. Yagya ka phal bhi diya. Devaton ko bhi poora gyaan de diya.

Verse 31

एवं रुद्रस्य सम्भूतिः सम्भूता ब्रह्मणः पुरा । अनेनैव प्रयोगेन देवानां पतिरुच्यते ॥ ३३.३१ ॥

Pehle ke time mein Brahma se Rudra paida hua. Isi tarah se unko devataon ka master bola jata hai.

Verse 32

यश्चैनं शृणुयान्नित्यं प्रातरुत्थाय मानवः । सर्वपापविनिर्मुक्तो रुद्रलोकमवाप्नुयात् ॥ ३३.३२ ॥

Jo insaan subah uth ke roz yeh sunta hai, uske saare paap khatam ho jaate hain. Woh Rudra ke paas pahunch jaata hai.

Verse 33

॥ इति श्रीवराहपुराणे भगवच्छास्त्रे त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३३ ॥

Toh yeh tha Varaha Purana ka teesra teesra adhyay poora.

Verse 34

Toh yeh tha Varaha Purana ka teesra adhyay. Bhagwan ki yeh kitab mein yeh chapter yahin khatam hota hai.