Adhyaya 137: The Tale of the Vulture and the She-Jackal: The Māhātmya of the Saukarava Sacred Field

Verse 1

अथ गृध्रजम्बुकाख्यानम् । तत्रादित्यवरप्रदानम् ॥ सूत उवाच ॥ श्रुत्वा तु विपुलं ह्येतदपराधविशोधनम् ॥ कर्म भागवतं श्रेष्ठं सर्वभागवत प्रियम् ॥

Ab giddh aur siyaar ki kahani shuru hoti hai. Isme Surya bhagwan vardaan dete hain. Suta ne kaha, yeh sun ke paap saaf ho jaate hain. Bhagwan ke bhakton ko yeh bahut pasand aata hai.

Verse 2

मम किं तात राज्येन कोशेन च बलेन च ॥ यस्त्वया रहितस्तात न शक्नोमि विचेष्टितुम्

Pita ji, mujhe rajya se kya lena? Khazane se kya, aur taqat se bhi kya? Aap bina main kuch bhi nahi kar paata. Aap nahi ho to main hil bhi nahi paata.

Verse 3

इति गृध्रजम्बूकोपाख्यानं समाप्तम्

Toh yeh kahani khatam ho gayi. Gidh aur giddar ki yeh poori kahani yahin pe khatam.

Verse 4

अहो कर्म महाश्रेष्ठं भगवन्स्तव भाषितम् ॥ मम चैव प्रियार्थाय तव भक्तसुखावहम्

Arey bhagwan, aapka kaam kitna bada hai. Jo bhi aapne kaha woh bahut accha hai. Mere liye bhi yeh pyaara hai, aur aapke bhakton ko bhi khushi deta hai.

Verse 5

संगृह्य चोभौ चरणौ भर्तारमिदमब्रवीत् ॥ न चैव रत्नानीच्छामि हस्त्यश्वथमेव च

Usne pati ke dono pair pakad liye. Phir unse boli ki mujhe ratna nahi chahiye. Na haathi chahiye, na ghoda, na rath. Mera kuch nahi chahiye.

Verse 6

अभिषेकं राजशब्दं मम संज्ञापितं त्वया ॥ एतन्न बहुमन्येऽहं विना तात त्वया ह्यहम्

Aapne mujhe rajya diya aur raja bhi banaya. Lekin pita ji, mujhe iski koi value nahi. Aap bina main kuch bhi nahi hoon.

Verse 7

श्रुतं ह्येव महाबाहो सर्वधर्मार्थ साधकम् ॥ तव भक्तसुखार्थाय तद्भवान्वक्तुमर्हति

Hey bade baazu wale, maine suna hai ki yeh baat sab dharam ka kaam karti hai. Isliye tum apne bhakton ke liye yeh baat bata do, taki woh khush rahein.

Verse 8

पट्टबन्धेन कार्यं च यावद्ध्रियति मे गुरुः ॥ एका स्वपितुमिच्छामि मध्याह्ने तु तथाविधे

Jab tak mera guru apna pagdi bandh raha hai, tab tak main dopahar mein akela so jaana chahta hoon.

Verse 9

क्रीडामेवात्र जानामि येन क्रीडन्ति बालकाः ॥ राज्यचिन्तां न जानामि राजानो यां तु कुर्वते

Main to yahan bas khelna jaanta hoon, jaise bacche khelte hain. Raja log jo rajya ki pareshani mein rehte hain, woh main nahi jaanta.

Verse 10

किमुच्यते व्रतं चैव शुभं कुब्जाम्रकं महत् ॥ कतरच्छापि तच्छ्रेष्ठं क्षेत्रं भक्तसुखावहम्

Batao, vrat kya hota hai? Aur yeh Kubjamrak kya hai jo itna bada aur achha hai? Inme se kaunsa jagah sabse badi hai jo bhakton ko sukh deti hai?

Verse 11

न चिरं वाल्पकालं तु यथा कश्चिन्न पश्यति ॥ श्वशुरो यदि वा श्वश्रूर्यथैवान्यो नराधिप

Raja, koi bhi insan zyada der tak use nahi dekh paata. Chahe woh sasur ho ya saas, ya koi aur bhi.

Verse 12

ततः पुत्रवचः श्रुत्वा कलिङ्गानां महीपतिः ।। उवाच मधुरं वाक्यं सामपूर्वं यशस्विनि ॥

Beta ki baat sun ke Kalinga ke raja ne bola. Unhone pehle pyaar se samjhaya, phir bola. Aap bahut bade ho.

Verse 13

सुप्ता नैव च द्रष्टव्या व्रतमेतन्मुहूर्त्तकम् ।। आत्मनो वै गृृहजना ये केचित्स्वजने जनाः ॥

Koi tumhe sote hue nahi dekhna chahiye. Yeh ek vrat hai, thoda time ke liye rakho. Ghar ke logon aur apne sagge logon ke saamne bhi yeh dhyan rakho.

Verse 14

यच्चेदं भाषसे पुत्र नाहं जानामि तद्वचः ।। पुत्र शिक्षापयिष्यन्ति पौरजानपदास्तव ॥

Beta, jo tum keh rahe ho woh main samajhta nahi. Tumhare shehar ke log aur gaon ke log tumhe samjhayenge.

Verse 15

तं प्रयान्तं ततो दृष्ट्वा पौरजानपदास्तव ।

Phir jab woh jaane laga, tumhare shehar ke logon aur gaon ke logon ne use jaate dekha.

Verse 16

परं कोकामुखं स्थानं तथा कुब्जा म्रकं परम् ।। परं सौकरवं स्थानं सर्वसंसारमोक्षणम् ॥

Ek bada sthan hai Kokamukha naam ka. Doosra hai Kubja aur Mraka. Phir ek aur bada sthan hai Saukarava naam ka. Yeh jagah logon ko janam-maran ke chakkar se aazaad karti hai.

Verse 17

ते मां प्रसुप्तां पश्येयुः कदाचिदपि संस्थिताम् ।। ततो भार्यावचः श्रुत्वा कलिङ्गैश्वर्यवर्द्धनः ॥

Woh kabhi bhi mujhe sote huye na dekhein. Phir uski biwi ki baat sun ke, jo Kalinga ka raj badha raha tha, woh taiyaar hua.

Verse 18

एवं संदिश्य तं तत्र स राजा धर्मशास्त्रतः ।। गमनाय मतिं चक्रे क्षेत्रं सौकरवं प्रति ॥

Raja ne use saare kaam samjha diye. Dharam ki baatein bata di. Phir raja ne socha ki ab chalna chahiye. Saukarava kshetra ki taraf nikal pada.

Verse 19

यत्र संस्थाः च मे देवि ह्युद्धृतासि रसातलात् ।। यत्र भागीरथी गङ्गा मम सौकरवे स्थिता ॥

Devi, jahan tum mere saath ho, wahan se maine tumhe neeche se upar uthaya tha. Wahi Bhagirathi Ganga hai, jo mere Saukarava mein hai.

Verse 20

बाढमित्येव तां वाक्यं प्रत्युवाच वसुन्धरे ।। विस्रब्धा भव सुश्रोणि कल्याणेन यशस्विनि ॥

Woh maan gaya aur bola, theek hai. Devi, tum tension mat lo. Sab acha hoga, tumhari badai hogi.

Verse 21

सकलत्रसुताः सर्वेऽप्यनुयान्ति नराधिपम् ।

Sab log apni biwi aur bacchon ke saath raja ke peeche peeche chale gaye.

Verse 22

धरोवाच ॥ केषु लोकेषु यान्तीश सौकरे ये मृताः प्रभो ॥ किं वा पुण्यं भवेत् तत्र स्नातस्य पिबतस्तथा ॥

Dharti ne poocha, Prabhu, Saukar mein jo log mar jaate hain woh kaunsi duniya mein jaate hain? Aur wahan jo log nahaate hain ya paani peete hain, unka kya punya banta hai?

Verse 23

न त्वां वै द्रक्ष्यते कश्चिच्छयनीये महाव्रताम् ॥ एवं गच्छति काले तु तयोस्तु तदनन्तरे ॥

Tumhe koi bhi nahi dekhega, tum jo bade vrat wale ho, bistar par pade hue. Aise hi waqt bitata hai, aur uske turant baad dono ke liye kuch hota hai.

Verse 24

हस्त्यश्व रथयानानि स्त्रियश्चान्तःपुरस्थिताः ॥ संहृष्टमनसः सर्वे अनुयान्ति नराधिपम् ॥

Haathi, ghode, rath aur gaadiyan, aur andar mahal mein jo auratein rehti hain, sab khushi se raja ke peeche chal pade.

Verse 25

श्रीवराह उवाच ॥ शृणु मे परमं गुह्यं यत्त्वया पृच्छितं मम ॥ मम क्षेत्रं परं चैव शुद्धं भागवतप्रियम् ॥

Shri Varaha bole, Mera ek raaz sun, jo tune mujhse poocha hai. Yeh mera sabse bada kshetra hai, bilkul saaf hai, aur bhagwan ke bhakton ko bahut pasand hai.

Verse 26

कति तीर्थानि पद्माक्ष क्षेत्रे सौकरवे तव ॥ धर्मसंस्थापनार्थाय तद्विष्णो वक्तुमर्हसि ॥

He Vishnu, tumhari aankhein kamal jaisi hain. Tumhara Saukar kshetra mein kitne tirth hain? Dharam ko sahi jagah dene ke liye tum mujhe bata do.

Verse 27

कलिङ्गो जरया युक्तो पुत्रं राज्येऽभ्यषेचयत् ॥ राज्यं दत्त्वा वरारोहे यथान्यायं कुलोद्भवम् ॥

Kalinga budha ho gaya tha. Usne apne bete ko raja banaya. Usne rajya de diya, aur yeh sahi tareeke se kiya kyunki beta usi kule ka tha.

Verse 28

अथ दीर्घेण कालेन प्राप्य सौकरवं तदा ॥ धनधान्यसमृद्ध्यादि प्रददौ तत्र माधवि ॥

Phir kaafi time baad woh Saukarav pahuncha. Wahan usne Madhavi ko dhan aur ann diya. Sab kuchh accha diya.

Verse 29

यत्र स्नातस्य यत्पुण्यं गतस्य च मृतस्य च ॥ यत्र यानि च तीर्थानि मम संस्थानसंस्थिताः ॥

Jahan nahaane se punya milta hai. Jahan jaane se bhi punya milta hai. Jahan marne se bhi punya milta hai. Wahan mere teerth hain jo mere ilaake mein hain.

Verse 30

एकाकी स्वपते तत्र यत्र कश्चिन्न पश्यति ॥ स तु दीर्घेण कालेन कलिङ्गकुलवर्ध्धनः ॥

Woh akela wahan sota hai jahan koi use dekh nahi sakta. Phir kaafi time baad usne Kalinga kule ko bada kiya.

Verse 31

ततः स पद्मपत्राक्षः कलिङ्गानां जनाधिपः ॥ उवाच मधुरं वाक्यं काञ्चीराजसुतां तदा ॥

Phir Kalinga ka raja, jiski aankhein kamal ke patte jaisi thin, boliya. Usne Kanchi raja ki beti se pyaar se baat ki.

Verse 32

शृणु पुण्यं महाभागे मम क्षेत्रेषु सुन्दरि ॥ प्राप्नुवन्ति महाभागे गता सौकरवं प्रति ॥

Suno, yeh mere kshetron ki baat hai, bahut acchi cheez hai. Jo log Saukarava ki taraf jaate hain, woh bada phal paate hain.

Verse 33

सुतानजनयत्पञ्च आदित्यसमतेजसः ॥ एवं तु मानुषं लोकं मम मायाप्रमोहितम् ॥

Usne paanch bete banaye, suraj jaisi chamak wale. Aisa hi insaan ki duniya chalti hai, meri maya sabko bhatakati hai.

Verse 34

पूर्णं वर्षसहस्रं वै जीवितं मम सुन्दरि ॥ ब्रूहि तत्परमं गुह्यं यन्मया पूर्वपृच्छितम् ॥

Mera jeevan poora hazaar saal ka hai. Ab woh baat batao jo maine pehle poocha tha, woh chupa hua raaz.

Verse 35

दश पूर्वापराश्चापि अपरे सप्त पञ्च च ॥ स्वर्गं गच्छन्ति पुरुषास्तेषां ये तत्र वै मृताः ॥

Das pehle wale, das baad wale, aur phir saat aur paanch. Jo log wahan mar jaate hain, woh swarg jaate hain.

Verse 36

आत्मकर्मसु संयुक्तं चक्रवत्परिवर्तते ॥ जातो जन्तुर्भवेद्बालो बालस्तु तरुणो भवेत् ॥

Apne karam ke hisaab se jeev chakar ki tarah ghoonta hai. Pehle janam hota hai, phir baccha banta hai, phir jawan hota hai.

Verse 37

ततो भर्त्तुर्वचः श्रुत्वा प्रहस्य रुचिरेक्षणा ॥ उभौ तौ चरणौ गृह्य राजानं वाक्यमब्रवीत् ॥

Jab usne apne pati ki baat suni, to woh muskura di. Uski aankhein bahut khoobsurat thin. Usne pati ke dono paon pakad liye. Phir usne raja se baat ki.

Verse 38

गमनादेव सुश्रोणि मुखस्य मम दर्शनात् ॥ सप्तजन्मान्तरे भद्रे जायते विपुले कुले ॥

Bas yahan aane se aur mera chehra dekhne se insaan ka bhala ho jata hai. Saat janam ke baad woh bade ghar mein paida hota hai. Yeh baat main tumhe bata raha hoon.

Verse 39

तरुणो मध्यमं याति पश्चाद्याति जरां ततः ॥ बालो वै यानि कर्माणि करोत्यक्ष्ञानतः स्वयम् ॥

Jawani ke baad aadmi middle age mein aata hai. Phir woh buddha ho jata hai. Baccha jo bhi karta hai, woh jaan ke nahi karta. Woh samajh mein nahi aata usko.

Verse 40

एवमेतन्महाभाग यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ उपोष्य तु त्रिरात्रं त्वं पश्चाच्छ्रोष्यसि मानद ॥

Jo tum mujhse poochh rahe ho, woh sahi hai. Lekin pehle teen raat ka vrat rakhna padega. Tab tum yeh baat sun paoge. Main izzat dene wala hoon tumhe.

Verse 41

धनधान्यसमृद्धेषु रूपवान्गुणवान्शुचिः ॥ मद्भक्तश्चैव जायेत मम कर्मपरायणः ॥

Jin gharon mein paisa aur anaaj bahut hota hai, wahan aadmi achha dikhta hai. Uske achche gun hote hain. Woh saaf dil wala hota hai. Woh mera bhakt banta hai aur mera kaam karta hai.

Verse 42

न स लिप्यति पापेन एवमेतन्न संशयः ॥ ततः करिष्यतो राज्यं निष्कण्टकमनामयम्

Usko paap nahi lagta, yeh baat pakki hai. Uske baad woh rajya chalayega jahan koi dikkat nahi hogi aur koi bimari nahi hogi.

Verse 43

बाढमित्येव तां राजा प्रत्युवाच यशस्विनि ॥ पद्मपत्रविशालाक्षि पूर्णचन्द्रनिभानने

Raja ne uska jawab diya, haan yeh sahi hai. Uski aankhein kamal ke patte jaisi badi thi aur chehra poora chaand jaisa tha.

Verse 44

एवं वै मानुषो भूत्वा अपराधविवर्जितः ॥ गमनं तस्य क्षेत्रस्य मरणं तत्र कारणम्

Aise hi insaan ban ke woh koi galti nahi karta tha. Uska us jagah jaana aur wahan mar jaana, yeh sab kaaran ban gaya.

Verse 45

सप्तसप्ततिवर्षाणि ह्यतीतानि यशस्विनि ॥ अष्टसप्ततिके वर्षे एकान्ते तु नराधिपः

Sattar saal aur saat saal guzar gaye the. Athattarvein saal mein raja akela tha.

Verse 46

यथा वदसि सुश्रोणि तथैव मम रोचते ॥ दन्तकाष्ठं समादाय द्वादशाङ्गुलमायतम्

Jaise tumne kaha hai waise hi mujhe sahi lagta hai. Usne daat saaf karne ki lakdi li jo baarah ungli lambi thi.

Verse 47

ये मृतास्तस्य क्षेत्रस्य सौकरस्य प्रभावतः ॥ शङ्खचक्रगदापद्मधनुर्हस्ताश्चतुर्भुजाः

Jo log us zameen mein mar jaate hain, woh wahan ki taakat se Vishnu jaisa ho jaate hain. Unke chaar haath ho jaate hain. Haathon mein shankh, chakra, gada, kamal aur dhanush hota hai.

Verse 48

तमेव चिन्तयन्नर्थं मध्यसंस्थे दिवाकरे ॥ माधवस्य तु मासस्य शुक्लपक्षे तु द्वादशी

Woh is baare mein soch rahe the. Jab dophop ho gayi, Madhav mahine ki dwadashi thi. Us din shukla paksha tha, toh woh nikal pade.

Verse 49

स्नात्वा सङ्कल्पयामास त्रिरात्रं नियमाविन्वितौ ॥ उपोष्य तौ त्रिरात्रं तु विधिना नियमाविन्वितौ

Dono ne nahaya aur teen raat ka vrat rakhne ka faisla kiya. Teen raat tak kuch nahi khaya, saare niyam follow kiye.

Verse 50

त्यक्त्वा कलेवरं तूर्णं श्वेतद्वीपं प्रयान्ति ते ॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे

Jab shareer chhod dete hain, woh seedha Swetadweep pahunch jaate hain. Ab main tumhe aur bhi kuch batata hoon. Dharti, yeh bhi sun.

Verse 51

बुद्धिः सम्पद्यते तस्य प्रियादर्शनलालसा ॥ कोऽर्च्यस्तत्किं व्रतं चास्या एषा स्वपिति निर्जने

Uski samajh aa jaati hai. Apne pyaare ko dekhne ka dil karta hai. Kaun hai jisko puja karna chahiye? Kya vrat rakhna hai? Woh akeli so rahi hai yahan.

Verse 52

ततः स्नातौ शुची क्षौमे परिधाय तु वाससी ॥ प्रणम्य भूषितौ विष्णुं दम्पती तदनन्तरम्

Phir dono ne naha liya. Saaf kapde pehen liye. Vishnu bhagwan ke saamne jhuke. Woh bhi saj ke taiyaar the.

Verse 53

तीर्थेषु तेषु स्नातश्च यां प्राप्नोति परां गतिम् ॥ चक्रतीर्थं महाभागे यत्र चक्रं प्रतिष्ठितम्

Jab koi in tirtho mein naha leta hai, woh badi jagah pahunchta hai. Ek jagah Chakra Tirth hai. Wahan Vishnu ki chakra sthapit hai.

Verse 54

न सुप्ताया व्रतं किञ्चिद्दृश्यते धर्मसंचयः ॥ न च विष्णुकृतं कर्म न चैवेश्वरचोदितम्

Jo banda soya rehta hai, uska koi vrat kaam nahi karta. Na woh Vishnu ke liye koi kaam hota hai. Na bhagwan ne aisa kaha hota hai.

Verse 55

ततः सा सुन्दरी भूषां समुत्तार्य शुभेक्षणा ॥ मह्यं निवेदयामास प्रोवाच च जनेश्वरम्

Phir us sundar aurat ne woh gehna uthaya. Usne mujhe diya. Raja se boli.

Verse 56

वैशाख द्वादशीं प्राप्य स्नायाद्यो विधिपूर्वकम् ॥ दशवर्षसहस्राणि दश वर्षशतानि च

Jab Vaishakh mahine ki dwadashi aati hai, us din vidhi ke hisaab se naha lo. Itna punya milta hai jaise das hazaar saal aur das sau saal ka phal mile.

Verse 57

न तत्र एष विद्येत यश्चरेद्व्रतमीदृशम् ॥ बार्हस्पत्येषु धर्मेषु याम्येषु च न विद्यते

Aisa koi nahi milta jo aisa vrat rakhe. Yeh Brihaspati ke dharam mein nahi hai, na hi Yama ke dharam mein.

Verse 58

उवाच मधुरं वाक्यं कलिङ्गाधिपतिं तथा ॥ सृगाली पूर्वमेवाहं तिर्यग्योनिव्यवस्थिताः

Usne Kalinga ke raja ko pyaar se kaha. Maine pehle janam mein siyaar thi, main janwar yoni mein thi.

Verse 59

धनधान्यसमृद्धो हि जायते विपुले कुले ॥ मद्भक्तश्चापि जायेत मम कर्मपरायणः

Aadmi bade ghar mein paida hota hai, uske paas paisa aur anaaj dono hota hai. Woh mera bhakt banta hai aur mera kaam karta hai.

Verse 60

न एष विद्यते तत्र सुप्ता चरति यद्व्रतम् ॥ भुक्त्वा तु कामभोगानि भुक्त्वा तु पिशितोदनम्

Yeh baat galat hai ki koi soya hua vrat rakhe. Jo log maze karte hain aur maas khate hain, unke liye yeh vrat nahi hai.

Verse 61

विद्धास्मि सोमदत्तेन बाणेन मृगलीप्सुना ॥ एतं शिरसि मे राजन्पश्य बाणं सुसंस्कृतम्

Somadatta ne mujhe teer se maara tha, woh shikaar kar raha tha. Raja, dekho mera sar, abhi bhi teer pada hai.

Verse 62

अपराधं वर्जयति दीक्षितश्चैव जायते ॥ भूत्वा वै मानुषस्तत्र तीर्थे संसारसागरम्

Yahan aadmi buri harkatein chhod deta hai. Phir woh bhagwan ke liye taiyaar ho jaata hai. Yahan insaan ban ke woh is tirth se sansaar ke samundar ko paar kar leta hai.

Verse 63

ताम्बूलं रक्तवस्त्रं तु सुसूक्ष्मे पट्टवाससी ॥ सुगन्धैर्भूषिता गात्रे सर्वरत्नसमायुता

Uske paan khane ki aadat thi. Laal kapde pehne thi. Bilkul patle reshami kapde the. Uske badan se khushbu aa rahi thi. Woh har tarah ke gehne pehne hui thi.

Verse 64

यस्य दोषेण मेऽप्येषा रुजा शिरसि संस्थिता ॥ काञ्चीराजकुले जन्म पित्रा दत्ता तव प्रिया

Kisi ki galti se mere sar mein dard ho gaya hai. Woh Kanchi ke rajparivar mein paida hui hai. Uske baap ne usey tumhe diya hai. Woh tumhari pyaari hai.

Verse 65

तीर्त्वा चक्रगदाशङ्खपद्मपाणिश्चतुर्भुजः ॥ मम रूपधरः श्रीमान्मम लोके महीयते

Woh paar kar gaya. Chaar haath the uske. Haathon mein chakra, gada, shankh aur kamal tha. Woh mera roop le ke aaya. Mere duniya mein uski bahut izzat hai.

Verse 66

मम कान्ता विशालाक्षी किमत्र चरते व्रतम् ॥ कुप्येतापि तु सन्तुष्टा प्रिया मे कमलेक्षणा

Meri pyaari biwi, jiske bade-bade aankhein hain, yahan kya vrat rakh rahi hai? Gussa ho jaye toh bhi khush rehti hai. Meri pyaari kamal jaisi aankhein wali hai.

Verse 67

क्षेत्रप्रभावान्मे सैषा जाता सिद्धिर्नमोऽस्तु ते ॥ स ततः पद्मपत्राक्षः कलिङ्गानां जनाधिपः

Is jagah ki taakat se mujhe yeh safalta mili. Main tumhe naman karta hoon. Phir woh, jiske aankhein kamal ke patte jaisi thin, Kalinga ka raja ban gaya.

Verse 68

चक्रतीर्थे विशालाक्षि मरणे कृतकृत्यतः ॥ एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य श्रोतुकामा वसुन्धरा

Chakra teerth mein, badi aankhon wali, jab maut aati hai toh insaan ka kaam poora ho jata hai. Yeh baat sun ke Vasundhara aur sunne ko bekaar thin.

Verse 69

अवश्यमेव द्रष्टव्या कीदृशं चरति व्रतम् ॥ किन्नरैः सुप्रलक्ष्येत वशीकरणमुत्तमम्

Use zaroor dekhna chahiye. Woh kaisa vrat rakhti hai? Kinnar log use dekh ke samajh jayenge ki yeh kisi ko apne vash mein karne ka sabse bada tarika hai.

Verse 70

श्रुत्वा राजा प्रियां वाक्यं प्रत्युवाच स्मृतिङ्गतः ॥ अहं गृध्रो महाभागे तेनैव वनचारिणा

Apni priya ki baat sun ke raja ne jawab diya. Use yaad aa gaya. Boli, main ek gidh hoon, bhagya wali. Us jungle mein rehne wale ne hi yeh kiya.

Verse 71

शिरस्यञ्जलिमाधाय श्लक्ष्णमेतदुवाच ह ॥ तत्र सौकरवे तीर्थे चन्द्रमास्त्वामतोषयत्

Haath jod ke sar pe rakha aur dheere se yeh baat boli. Saukarav teerth mein Chandrama ne tumhe khush kiya aur prasann kiya.

Verse 72

अथ योगीश्वरी भूत्वा यत्र गच्छति रोचते ॥ अथवा चान्यसंसृष्टा कामरोगेण चावृता

Jab woh yog ki malik ban jaati hai, jahan bhi jaati hai sab ko achhi lagti hai. Ya phir kisi aur ke saath phans jaati hai, toh kaam aur bimari mein gher jaati hai.

Verse 73

सोमदत्तेन बाणेन एकेनैव निपातितः ॥ ततो जातोऽस्म्यहं भद्रे कलिङ्गानां जनाधिपः

Somadatta ke ek hi teer se main mar gaya tha. Phir main paida hua, devi, aur Kalinga ka raja bana.

Verse 74

एतदाचक्ष्व तत्त्वेन परं कौतूहलं हि मे ॥ वसुधाया वचः श्रुत्वा विष्णुर्मायाकरण्डकः

Yeh sach-sach samjha do, mujhe bahut jaanna hai. Dharti ki baat sun ke Vishnu sochne lage, woh jo maya ke dene wale hain.

Verse 75

एवं चिन्तयतस्तस्य अस्तं प्राप्तो दिवाकरः ॥ संवृत्ता रजनी सुभ्रूः सर्वसार्थसुखावहा

Jab woh yeh soch rahe the, toh suraj doob gaya. Raat ho gayi, devi, aur sab logon ko sukoon mila.

Verse 76

जातोऽस्मि परमा व्युष्टिः प्राप्तं राज्यं मया महत् ॥ सिद्धिर्लब्धा वरारोहे मया सर्वाङ्गसुन्दरी

Main nayi subah jaisa ban gaya, bada rajya mila mujhe. Safal ho gaya main, devi, tum jo itni sundar ho.

Verse 77

उवाच वाक्यं मेदिन्याः मेषदुन्दुभिनिःस्वनः ॥ शृणु भूमे प्रयत्नेन कथ्यमानं मयानघे

Meshadundubhi ne Prithvi se kaha. Suno Prithvi, dhyaan se suno jo main bol raha hoon. Tum paap se saaf ho.

Verse 78

ततो रात्र्यां व्यतीतायां प्रभातसमये शुभे ॥ पठन्ति मागधा बन्दिसूता वैतालिकास्तथा

Jab raat guzar gayi aur subah hui, Magadh ke gaane wale aur bandi-sut log gaane lage. Vaitalik bhi gaane lage.

Verse 79

अकामपतितेनापि पश्य क्षेत्रस्य वै फलम् ॥ ये च भागवतश्रेष्ठा ये च नारायणप्रियाः

Koi bhi aadmi bina soche-samjhe is jagah aa jaye to usse bhi fayda hota hai. Jo log Bhagwan ke bade bhakt hain aur Narayan ko pyare hain, unko bhi fayda milta hai.

Verse 80

तस्य वै कारणं येन तेन चाराधितोऽस्म्यहम् ॥ तस्य प्रीतोऽस्म्यहं देवि विशुद्धेनान्तरात्मना

Isliye main uski puja kar raha hoon. Wahi mujhe raazi kar sakta hai. Devi, main usse khush hoon kyunki uska dil saaf hai.

Verse 81

शङ्खदुन्दुभिनादैश्च बोधितो वसुधाधिपः ॥ सर्वलोकहितार्थाय उदिते च दिवाकरे

Shankh aur dhol ki awaaz sun ke raja uth gaya. Suraj nikalne ke baad usne sab logon ka bhala kiya.

Verse 82

पौरजानपदाः सर्वे श्रुत्वा तु तदनन्तरम्॥ लाभालाभौ परित्यज्य सर्वकर्माण्यकारयन्॥

Shehar ke log aur gaon ke log sab ne yeh sun liya. Phir unhone socha nahi ki unhe fayda hoga ya nuksan. Bas unhone saare kaam karwa diye jo karna tha.

Verse 83

मां स द्रष्टुं न शक्नोति मम तेजःप्रमोहितः॥ ततो निमीलिताक्षेण कृत्वा शिरसि चाञ्जलिम्॥

Woh mujhe dekh nahi pa raha tha. Mere chamak se uska dimaag ghoom gaya tha. Isliye usne aankhen band kar li aur dono haath sar pe rakh ke namaskar kiya.

Verse 84

स्नातस्तु विधिना सोऽथ क्षौमाभ्यामुपसंवृतः॥ भूत्वा चोत्सारयामास आज्ञां दत्त्वा यथोचितम्॥

Phir usne sahi tarah se naha liya. Kapde pehen liye. Phir usne sab theek karne ke liye aadesh de diya jo dena chahiye tha.

Verse 85

सर्वे शङ्खधराश्चैव सर्वे चायुधसंयुताः। ताः स्त्रियश्च वरारोहे स्तुतिमन्या महौजसः॥

Sab log shankh le ke the aur sab ke paas hathiyar bhi tha. Aur woh auratein bhi thi, jo bhagwan ki stuti mein lagi hui thi. Unmein bahut taakat thi.

Verse 86

न शक्नोति तथा वक्तुं भीरुः सन्त्रस्तलोचनः॥ एवमेतद्विचेष्टन्तं ब्राह्मणानामपीश्वरम्॥

Woh aisa bol nahi pa raha tha. Dar ke maare uski aankhen kaanp rahi thi. Dekho kaise darr darr ke baat kar raha hai, jabki woh brahmanon mein bada aadmi hai.

Verse 87

व्रतस्थं यः स्पृशेन्मां तु नारी पुरुष एव च॥ धर्मयुक्तेन दण्डेन मम वध्यो भवेत् तु सः॥

Jab main vrat mein hoon, koi bhi mujhe haath na lagaaye. Chahe aurat ho ya aadmi, koi farak nahi padta. Jo koi aisa karega, woh saza paayega. Yeh saza dharam ke hisaab se hogi.

Verse 88

श्वेतद्वीपे प्रमोदन्ते सर्वभोगसमन्विताः॥ एवं ते कथितं भूमे व्युष्टिः सौकरवे महत्॥

Shwetdwip mein log khush rehte hain. Unhe sab cheezein milti hain jo chahiye. Dharti, maine tumhe Saukarav ki poori kahani suna di. Yeh bahut badi baat hai.

Verse 89

वाणीं सूक्ष्मां समादाय स सोमो चोदितो मया॥ किं वा फलं समुद्धिश्य तप्यसे सुमहत्तपः॥

Maine Som ko bola ki jaake pucho. Som ne halki awaaz mein kaha. Itna bada tapasya kyun kar rahe ho? Kya result chahte ho? Kya phal milega tumhe?

Verse 90

एवमाज्ञापयित्वा तु कालिङ्गो नृपतिः किल॥ गतश्च त्वरया धीमान् प्रविष्टस्तत्र सुव्रते॥

Kaling ke raja ne aadesh de diya. Phir woh jaldi se nikal gaya. Woh samajhdar aadmi tha. Wahaa gaya aur us jagah mein ghus gaya. Tumhara vrat bahut achha hai.

Verse 91

अकामपतिताश्चैव श्वेतद्वीपमुपागताः॥ य एतेन विधानेन वासं तीर्थे तु कारयेत्॥

Woh log bhi Shwetdwip pahunch gaye. Bina soche-samjhe wahaa chale gaye the. Jo koi is tarah se kisi teerth mein rehta hai, uska kaam ban jata hai.

Verse 92

ब्रूहि तत्त्वेन मे सोम यत्ते मनति वर्तते ॥ सर्वं सम्पादयिष्यामि त्वत्प्रसादान्न संशयः ॥

Soma, mujhe sach batao, tumhare dil mein kya chal raha hai. Tumhari khushi se main sab kaam kar dunga, isme koi shak nahi.

Verse 93

मरणं च विशालाक्षि श्वेतद्वीपं च गच्छति ॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥

Aur maut bhi, badi aankhon wali, Shvetadweep mein jaati hai. Main tumhe aur bhi kuch batata hoon, suno Vasundhara.

Verse 94

मम वाक्यं ततः श्रुत्वा ग्रहाणां प्रवरेश्वरः ॥ उवाच मधुरं वाक्यं सोमतीर्थमवस्थितः ॥

Mere baat sun ke grahon ke sabse bade swami ne madhur baat kahi. Woh Somatirtha mein khada tha.

Verse 95

पर्यङ्कस्य तले तत्र राजा दर्शनलालसः ॥ विलोक्य तां वरारोहां ततश्चिन्तापरायणाम् ॥ ततः कमलपत्राक्षी वेदनायासपीडिता ॥ रुजार्ता रुरुदे तत्र शिरोवेदनताडिता ॥

Wahan bistar ke neeche raja dekhne ko taras raha tha. Usne us aurat ko dekha jo chinta mein doobi hui thi. Phir us kamal jaisi aankhon wali aurat ne roya. Use dard ho raha tha, thakawat bhi thi, aur sar mein bahut dard tha.

Verse 96

स्नानादाखोटके तीर्थे यत्फलं समुपाश्नुते ॥ दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च ॥

Akhotaka tirtha mein nahaane se jo punya milta hai, woh das hazaar saal tak rehta hai. Aur sau-sau saal ke hisaab se bhi.

Verse 97

भगवन् यदि तुष्टोऽसि मम चात्र गतः प्रभो ॥ योगनाथो जगच्छ्रेष्ठः सर्वयोगीश्वरेश्वरः ॥

Bhagwan, agar aap khush hain aur mere liye yahan aaye hain, toh suniye. Aap yoga ke guru hain, duniya mein sabse bade, aur sab yogiyon ke upar main hain.

Verse 98

किं मया तु कृतं कर्म पूर्वमेव सुदुष्करम् ॥ येनाहमीदृशीं प्राप्ता दशां पुण्यपरिक्षयात् ॥

Maine pehle kya bada kaam kiya tha jo itna mushkil tha? Isliye main aaj is haal mein hoon, kyunki mere saare punya khatam ho gaye.

Verse 99

नन्दनं समवाश्रित्य मोदन्ते चैव सर्वदा ॥ ततः स्वर्गात्परिभ्रष्टो जायते विपुले कुले ॥

Swarg mein Nandan van mein reh ke log hamesha khush rehte hain. Phir jab swarg se girte hain, toh bade ghar mein paida hote hain.

Verse 100

यावल्लोका धरिष्यन्ति तावत्त्वयि जनार्दन ॥ अतुला त्वयि मे भक्तिर्भवेन्नित्यं सुनिश्चला ॥

Jab tak duniya hai, Janardan, tab tak meri bhakti aap mein sabse badi rahe. Hamesha rahe, kabhi hilne wali nahi.

Verse 101

भर्त्ता च मां न जानाति क्लिश्यमानामनाथवत् ॥ अथ मां किं कथं भर्त्ता मन्यते स्वजनोऽपि वा ॥

Mera pati mujhe pehchanta nahi, jab main aise taras rahi hoon jaise koi mera koi nahi. Ab woh mujhe kya samajhta hai, ya mere apne log kya sochte hain, pata nahi.

Verse 102

मद्भक्तश्चैव जायेत एवमेतन्न संशयः॥ पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि स्नातो गृध्रवटे नरः

Woh mera bhakt banega, isme koi shak nahi hai. Main ab aur bhi batata hoon. Jo insaan Gridhravat mein nahata hai, uske baare mein.

Verse 103

यच्चापि मम तद्रूपं त्वया संस्थापितं प्रभो॥ सप्तद्वीपेषु दृश्येत तत्र तत्रैव संस्थितम्

Prabhu, jo mera roop aapne sthapit kiya hai, woh saat dweep mein dikhega. Woh wahan-wahan rahega.

Verse 104

कथये किं शयानाऽऽतु सखीनां शयने स्थिता॥ एवमत्र न युज्येत यन्मया परिचिन्तितम्

Main kya bolun? Main leti hui soch rahi hoon. Saheliyon ke bistar par leti hoon. Jo maine socha hai, woh yahan fit nahi hota.

Verse 105

यत्फलं समवाप्नोति स्नानमात्रकृतोदकः॥ नववर्षसहस्राणि नववर्षशतानि च

Sirf nahane se jo phal milta hai, woh itna hai. Nau hazaar saal aur nau sau saal.

Verse 106

सोम इत्येव यज्ञेषु पिबन्तु मम ब्राह्मणाः॥ गतिः पारमिका तेषां दिव्या विष्णो भवेद्यथा

Yagya mein mere brahman Soma piyen. Unki gati aisi ho jaise Vishnu ki hoti hai. Woh bhi divya ho.

Verse 107

किंच वात्मनि दुःखस्य सर्वमेतच्च युज्यते॥ किंच मां वक्ष्यते भर्त्ता किं च मामितरे जनाः

Aur phir, main apne dukh mein hoon, to yeh sab kaise theek lagta hai? Mera pati mujhse kya kahega? Aur baaki log kya kahenge?

Verse 108

इन्द्रलोकं समासाद्य मोदते निर्जरैः सह॥ इन्द्रलोकात्परिभ्रष्टो मम तीर्थप्रभावतः

Woh Indra ki duniya pahunch ke wahan deviyon ke saath khush rehta hai. Par woh Indra ki duniya se gir gaya, kyunki mera tirth itna taqatwar hai.

Verse 109

अधर्मे च न मे बुद्धिर्भवेद्विष्णो कदाचन। पतित्वं चाथ गच्छेयमोषधीनां तथा कुरु

Hey Vishnu, mera dimaag kabhi bhi buri taraf na jaaye. Main gir na jaaoon, isliye aushadiyon ka kuch karo.

Verse 110

ततो ब्रूयामिदं वाक्यं यन्मे हृद्यवतिṣ्ठते॥ ततः प्रियावचः श्रुत्वा समुत्थाय ततो नृपः

Tab main woh baat bolunga jo mera dil mein baithi hai. Phir woh acchi baat sun ke raja utha.

Verse 111

यत्त्वया पृच्छितं पूर्वं सर्वसंसारमोक्षणम्॥ ततो नारायणाच्छ्रुत्वा पृथिवी संहितव्रता

Tumne pehle poocha tha ki is duniya se kaise mukt mile. Narayan se yeh sun ke Prithvi ne vrat pakad liya.

Verse 112

यदि तुष्टो महादेव आदिमध्यान्तवर्जितः ॥ मम चैव प्रियार्थाय एतन्मे दीयतां वरः ॥

Agar Mahadev khush ho jayein, woh jo shuru, beech aur ant se pare hai, toh mera kaam ho jaye. Jo mujhe pyara hai uske liye yeh vard mujhe de do.

Verse 113

दोरभ्यामालिङ्ग्य वै भार्यां वाक्यमेतदुवाच ह ॥ किमिदं भाषसे भद्रे आत्मानं न प्रशंससि ॥

Usne apni patni ko dono haathon se pakad liya. Phir bola, arey beta, aise kyun bol rahi ho? Apni khud ki tareef kyun nahi karti?

Verse 114

उवाच मधुरं वाक्यं लोकनाथं जनार्दनम् ॥ केन कर्मविपाकेन तीर्थं पुनरवाप्यते ॥

Usne Janardan se pyaar se baat ki, jo sabki duniya ke malik hain. Boli, kaunse karam ki wajah se koi tirth phir se milta hai?

Verse 115

ततः सोमवचः श्रुत्वा तत्रैवान्तरहितोऽभवम् ॥ एवं तप्तं महाभागे तपः सोमेन निश्चयात् ॥

Soma ki baat sun ke main wahi gayab ho gaya. Soma ne bahut tapasya ki thi, poora dil se.

Verse 116

अशोच्या शोचिता या तु यच्च निन्दसि चात्मनि ॥ भिषजः किं न विद्यन्ते अष्टकर्मसमाहिताः ॥

Tumhe dukh nahi hona chahiye, phir bhi dukh ho raha hai. Aur khud ko kyun bura bol rahi ho? Kya daktar nahi milte jo ilaaj jaante hain?

Verse 117

स्नानं वा मरणं देव यथावद्वक्तुमर्हसि ॥ श्रीवराह उवाच ॥ शृणु देवि महाभागे पूर्वधर्मकृतो नराः ॥

Devi ne kaha, bhagwan, snan ka ya maran ka poora matlab samjhao. Varaha bole, suno devi, main batata hoon woh log kaise bante hain jo pehle acche kaam karte hain.

Verse 118

प्राप्ता च परमा सिद्धिः सोमतीर्थेऽन्यदुर्लभा ॥ स्नायाद्यः सोमतीर्थे तु मम कर्मपरायणः ॥

Soma tirth mein sabse bada phal milta hai, jo dusri jagah mushkil se milta hai. Jo mere bataye hue dharam ko follow karta hai aur Soma tirth mein nahata hai, use woh phal milta hai.

Verse 119

ये तु संस्थापयेयुस्ते शिरसो वेदनां पराम् ॥ त्वया पूर्वं व्रतमिषाद्वेदना यदि गोपिता ॥

Jab log yeh vrat karte hain to unke sar mein dard hota hai. Agar tune pehle vrat ke bahane dard ko chhupa diya tha.

Verse 120

केनचित्कर्मदोषेण तिर्यग्योनिमवाप्य हि ॥ जन्मान्तरार्जितैः पुण्यैस्तीर्थस्नानजपादिभिः ॥

Kisi buri harkat ki wajah se insaan janwar ban jata hai. Par agar usne pehle janmon mein acche kaam kiye hain, to tirth mein snan aur jaap se woh wapas insaan ban sakta hai.

Verse 121

अष्टमेन तु भक्तेन मम कर्मविधौ स्थितः ॥ फलं तस्य प्रवक्ष्यामि सोमतीर्थे नरस्य यत ॥

Jo aathve number ka vrat karta hai aur mere bataye hue tareeke par chalta hai, main usko batata hoon Soma tirth mein use kya phal milega.

Verse 122

येन वै क्लिश्यसे भद्रे शिरस्य सुखपीडिता ॥ वायुनाऽ कफपित्तेन शोणितेन कफेन वा

Beta, tumhara sir dard kar raha hai, kya hua? Hawa ka asar hai, ya khoon badh gaya hai, ya kapha ka problem hai? Batao kya chal raha hai.

Verse 123

महादानैश्च लभ्येत तीर्थे पञ्चत्वमर्च्छकैः ॥ जन्मान्तरकृतं कर्म यत्स्वल्पमपि वा बहु

Jo bhi daan karo, bada ya chhota, uska phal zaroor milta hai. Tirth mein puja karne se paap dhul jaate hain. Pichle janam ke karm ka hisab bhi yahin nikalta hai.

Verse 124

यत्र तप्तं तपस्तेन सोमेन सुमहात्मना ॥ पञ्चवर्षसहस्राणि एकपादेन तिष्ठता

Soma bade tapasvi the. Woh ek paon par khade rehke paanch hazaar saal tak tapasya kiye. Itna bada kaam sirf ek jagah pe hua tha.

Verse 125

सन्निपातस्य दोषेण येनेदं पीड्यते शिरः ॥ काले विकाले कृत्वा वै पित्तोद्रेकं यशस्विति

Jab teeno dosha ek saath badh jaate hain, tab sir mein dard hota hai. Kabhi sahi waqt pe khaya nahi, to pitta badh gaya. Yeh sab galat routine ka asar hai.

Verse 126

तत्कदाचित्फलत्येव न तस्य परिसङ्क्षयः ॥ कदाचिद्वासहायो वै पुण्यतीर्थादिदर्शनात्

Jo bhi punya kamao, woh kabhi na kabhi kaam aata hai. Kahi bhi gayab nahi hota. Kabhi-kabhi kisi tirth ke darshan se bhi madad mil jaati hai.

Verse 127

पञ्चवर्षसहस्राणि तथैवोर्ध्वमुखः स्थितः ॥ एवमुग्रं तपः कृत्वा कान्तिमानभवच्च सः

Paanch hazaar saal tak woh upar dekhta raha. Aise hi wah baitha raha. Itna bada tapasya kiya usne. Phir woh chamakne laga, poori tarah.

Verse 128

अश्नासि पिशितं चान्नं तेनिदं दूष्यते शिरः ॥ क्रियतेऽत्र शिरावेधो रुधिरस्राव एव च

Tum maas khaate ho aur khaana khaate ho. Isse tumhara sar bigad jaata hai. Isliye sar mein chhed kiya jaata hai. Aur khoon bhi bahaya jaata hai.

Verse 129

दुर्बलं प्रबलं भूत्वा प्रबलं दुर्बलं भवेत् ॥ पापान्तरं समासाद्य गहना कर्मणो गतिः

Jo kamzor hai woh strong ban jaata hai. Jo strong hai woh kamzor ho jaata hai. Phir koi aur paap ho jaaye toh samajh mein nahi aata. Karm ka raasta bahut uljha hota hai.

Verse 130

ममापराधान्मुक्तश्च ब्राह्मणानां पतिस्तथा ॥ एवमेव महाभागे सोमतीर्थे कृतोदकः

Woh mere se galti karke chhut gaya. Phir woh brahmin logon ka main ban gaya. Aise hi Somatirth mein usne paani se snan kiya.

Verse 131

दीयते चेच्छिरोऽभ्यङ्गः कथं तिष्ठति वेदना ॥ किमेतद्गोपितं भद्रे मयि तन्न निवेदितम्

Agar sar pe tel malish ho rahi hai, toh dard kaise reh gaya? Yeh baat tumne mujhse kyun chhupayi? Mujhe bata kyun nahi diya?

Verse 132

यदल्पमिव दृश्येत तन्महत्त्वाय कल्पते ॥ अत एव मनुष्यत्वं प्राप्तं राजत्वमेव च ॥

Jo cheez chhoti lagti hai, woh badi ban sakti hai. Isliye insaan ki life mili, aur raja bhi bana.

Verse 133

त्रिंशद्वर्षसहस्राणि त्रिंशद्वर्षशतानि च ॥ जायते ब्राह्मणः सुभ्रु वेदवेदाङ्गपारगः ॥

Pehle tees hazaar saal, phir tees sau saal aur lagte hain. Tab jaake Brahmin janam milta hai. Woh Ved aur uske sab ang jaanta hai.

Verse 134

त्वया व्रतमिषेणायमात्मा संक्लिश्यते वृथा ॥ या त्वं वै भाषसे वाक्यं सौकरे गमनं प्रति ॥

Tumne vrat ka bahana karke apne aap ko pareshan kiya hai, faltu mein. Jo baat tum Saukar jaane ke baare mein keh rahe ho, woh bhi wahi hai.

Verse 135

सृगाली चैव गृध्रश्च तीर्थस्यैव प्रभावतः ॥ मरणादेव सम्प्राप्य क्षीणपापौ स्मृतिं पुनः ॥

Ek gidh aur ek lomdi, bas marne ke baad yaad wapas aayi. Tirth ki taakat se unke paap khatam ho gaye the.

Verse 136

स एष ब्राह्मणो भूत्वा संसाराद्विप्रमुच्यते ॥ तस्य चिह्नं प्रवक्ष्यामि सोम तीर्थस्य सुन्दरी ॥

Brahmin ban ke yeh sansaar se aazaad ho gaya. Main tumhe Soma Tirth ka sign bata deta hoon, sundar.

Verse 137

भर्तुर्गृहीत्वा चरणौ सा पतिं प्रत्यभाषत ॥ प्रसीद मे महाराज नेदं प्रष्टुं त्वमर्हसि ॥

Usne apne pati ke paon pakad liye. Phir usne apne pati se kaha, Maharaj, mujh par khush raho. Aap yeh mat poochho.

Verse 138

तीर्थं वैवस्वतं नाम यत्रार्कस्तप्तवांस्तपः ॥ कदाचित्पुत्रकामेन मार्त्तण्डेन महत्तपः ॥

Ek teerth hai jiska naam Vaivasvata hai. Wahan Surya ne tapasya ki thi. Ek baar Martanda ne bada tapasya kiya tha. Unhe beta chahiye tha.

Verse 139

तत्तीर्थं येन विज्ञेयं मम मार्गानुसारिणा ॥ वैशाखस्य तु मासस्य शुक्लपक्षस्य द्वादशी ॥

Jo mere bataye raaste par chalta hai, woh is teerth ko pehchan sakta hai. Yeh Vaishakh mahine ki dwadashi tithi par aata hai. Yeh shukla paksh ki dwadashi hoti hai.

Verse 140

मम पूर्वकथां वीर दुष्टकर्मानुसारिणीम् ॥ ततो भार्यावचः श्रुत्वा कलिङ्गानां जनाधिपः ॥

Hey veer, maine tumhe pehle bataya tha us aadmi ke baare mein jo buri harkatein karta tha. Kalinga ke raja ne uski biwi ki baat suni. Phir usne waisa hi kiya.

Verse 141

कृतं चान्द्रायणं तत्र दशवर्षसहस्रकम् ॥ ततः सप्तसहस्राणि वायुभक्षस्तु संस्थितः ॥

Wahan usne dus hazaar saal tak Chandrayan vrat kiya. Uske baad saat hazaar saal tak bas hawa khata raha. Kuch khaya nahi, bas jeeta raha.

Verse 142

प्रवृत्ते चान्धकारे तु यत्र कश्चिन्न दृश्यते॥ सोमेन च विना भूमिर्दृश्यते चन्द्रसप्रभा॥

Jab andhera ho jata hai, kuch bhi nahi dikhta. Lekin dharti dikhti hai, aur uski chamak chaand jaisi hai. Chaand bina bhi aisa lag raha hai jaise chaand ho.

Verse 143

उवाच मधुरं वाक्यं सुहितेनान्तरात्मना॥ किमिदं गोप्यते देवि ममाग्रे वरवर्णिनि॥

Usne pyaar se baat ki, dil se. Bola, Devi, yeh mere saamne kyun chhupa rahe ho? Tum to itni sunder ho.

Verse 144

आलोकश्चैव दृश्येत सोमस्तत्र न दृश्यते॥ एवं त्वां वच्मि हे भद्रे एष विस्मयः परः॥

Wahan roshni hai, lekin chaand nahi dikhta. Main tumhe sach bata raha hoon, yeh badi ajeeb baat hai. Kaise ho sakta hai yeh?

Verse 145

तथ्यमेव महाभागे पृच्छ्यमाना यशस्विनि॥ ततो भर्तृवचः श्रुत्वा विस्मयोत्फुल्ललोचना॥

Sach hai, bhagwan ne poocha to usne kaha haan. Jab usne apne pati ki baat suni, uski aankhen khuli ki khuli reh gayi. Hairani mein pad gayi.

Verse 146

विवस्वन्तं महाभागं मम कर्मपरायणम्॥ वरं वरय भद्रं ते यस्ते मनसि वर्त्तते॥

Vivasvant ko chuno, woh bada bhagwan hai aur mere kaam mein laga hai. Jo mann mein hai woh maang lo, tumhara bhala ho.

Verse 147

एतच्चिह्नं महाभागे पुण्ये सौकरवे मम॥ सौमतीर्थे विशालाक्षि येन मुच्यन्ति जन्तवः॥

Yeh nishani hai mere Saukarava mein, jo bahut punya jagah hai. Sauma tirth mein, jo bhi jeev yahan aate hain, woh sab paap aur bandhan se aazad ho jaate hain.

Verse 148

उवाच मधुरं वाक्यं कलिङ्गानां महाधिपम्॥ भर्त्ता धर्मो यशो भर्त्ता भर्त्तैव प्रियमान्त्मनः॥

Usne Kalinga ke raja ko pyaar se kaha. Pati hi dharam hai, pati hi izzat hai, aur pati hi sabse pyaara hota hai.

Verse 149

ततो ममवचः श्रुत्वा कश्यपस्य सुतो बली॥ मधुरं स्वरमादाय प्रत्युवाच महद्वचः॥

Jab Bali ne mera baat suna, woh Kashyap ka beta tha, bahut taakatwala. Usne dheere se bola aur badi baat kahi.

Verse 150

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे॥ प्रभावमस्य क्षेत्रस्य विस्मयं परमं महत्॥

Main tumhe aur bhi kuch batata hoon, dharti, suno. Is jagah ki taakat dekhoge to hairani ho jaayegi, bahut badi cheez hai.

Verse 151

तस्य पूर्वेण पार्श्वेन तीर्थं गृध्रवटं स्मृतम्॥ यत्राकामो मृतो गृध्रो मानुषत्वमुपागतः॥

Is jagah ke poorav taraf ek tirth hai, jise Gridhravat kehte hain. Wahan ek giddh mara tha, bina maare jaane. Woh phir insaan ban gaya.

Verse 152

अवश्यमेव तद्वाच्यं यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ तथापि नोत्सहे वक्तुं हृदि यत्परिवर्तते

Jo tum mujhse pooch rahe ho, woh main zaroor batana chahiye. Par main himmat nahi kar paa raha. Jo baat mere dil mein ghoom rahi hai, use bolne ka hausla nahi ho raha.

Verse 153

यदि देव प्रसन्नोऽसि अयं मे दीयतां वरः ॥ पुत्रमिच्छाम्यहं देव प्रसादात्ते सुरेश्वर

Bhagwan, agar tum khush ho to ek vardan do. Main beta chahta hoon. Tumhare karan yeh mera sapna poora ho.

Verse 154

अकामा तु मृता तीर्थे आत्मनः कर्मनिश्चयात् ॥ मम क्षेत्रप्रभावेण सृगाली मानुषी भवेत्

Woh apni marzi se nahi mari, uske apne karam ka phal mila. Par is mandir ki taakat se woh gidhni ab insaan ban jayegi.

Verse 155

तव पीडाकरमिति तन्मां न प्रष्टुमर्हसि ॥ एतद्दुःखं महाभाग हृदि मे परिवर्तते

Yeh baat tumhe dukh degi, isliye tum mujhse mat poocho. Yeh dukh mere dil mein baar-baar aa raha hai.

Verse 156

विवस्वद्वचनं श्रुत्वा तुष्टोऽहं तस्य सुन्दरी ॥ तस्य शुद्धेन मनसा प्रोक्तवानस्मि सुन्दरी

Jab maine Vivasvat ki baat suni to main khush ho gaya. Phir maine saaf dil se usse baat ki.

Verse 157

राजपुत्री विशालाक्षी श्यामा सर्वाङ्गसुन्दरी ॥ गुणवद्रूपसम्पन्ना चतुःषष्टिकलान्विता

Rajkumari thi woh, aankhen badi-badi, rang saanla aur poore badan mein khubsurat. Usme gun bhi the, soorat bhi, aur chausath kalaon mein mahir thi.

Verse 158

सुखे हि वर्तसे नित्यं महाराजोऽसि सुन्दरः ॥ बह्व्यो मत्सदृशा भार्या स्तिष्ठन्त्यन्तःपुरे तव

Tum hamesha sukh mein rehte ho, bade raja ho aur soorat bhi achi hai. Tumhare andar mahal mein meri jaisi bahut patniyan hain.

Verse 159

यमश्च यमुना चैव मिथुनं जनयिष्यतः ॥ एवं तस्य वरं दत्त्वा आदित्यस्य वसुन्धरे

Yama aur Yamuna dono juda-juda paida honge. Yeh vardaan dekar Aditya wahan se chala gaya, dharti maa.

Verse 160

प्राश्नासि पिशितान्नं च प्रावारान्भूषणानि च ॥ आच्छादयसि यानैश्च हस्त्यश्व-रथपृष्ठगः

Tum maas khate ho, kapde aur gehne pahante ho. Haathi, ghode aur rath mein baith ke chalte ho.

Verse 161

आत्मयोगप्रभावेण तत्रैवान्तरहितोऽभवम् ॥ आदित्योऽपि गतो भद्रे वेश्म स्वं च महाधनम्

Apni yog ki taakat se main wahan gayab ho gaya. Aditya bhi apne mahal aur dhan ke paas chala gaya, shubh hai yeh baat.

Verse 162

अहो तीर्थप्रभावो वै त्वया प्रोक्तो महान्मम ॥ यस्य देव प्रभावेण तिर्यग्योनित्वमागतौ ॥ गृध्रश्चैव सृगाली च प्राप्तौ वै मानुषीं तनुम् ॥

Are waah, tirth ki taakat kitni badi hai, tumne mujhe samjha diya. Bhagwan, is jagah ki wajah se ek gidh aur ek lomdi insaan ban gaye. Pehle woh janwar the, phir insaan ka janam mila.

Verse 163

बिभर्षि स्वेच्छया राजन्न मां सम्प्रष्टुमर्हसि ॥ त्वं मे देवो गुरुः साक्षाद्भर्त्ता यज्ञः सनातनः ॥

Raja sahab, tum apni marzi se meri raksha karte ho. Main tumse sawaal pooch sakta hoon. Tum mere liye bhagwan ho, guru ho, aur hamesha se mera saathi ho.

Verse 164

दशवर्षसहस्राणि सूर्यलोके महीयते ॥ अथवा तत्र सुष्रोणि म्रियते पुण्यवान्नरः ॥

Das hazaar saal tak Suraj ke loka mein rehte hain, wahan izzat milti hai. Ya phir wahan mar bhi jaate hain, jo insaan accha hota hai.

Verse 165

स्नानेन तत्र तीर्थे च मरणाद्वा जनार्दन ॥ कां गतिं वै प्रपद्यन्ते तन्ममाचक्ष्व केशव ॥

Janardhan, us tirth mein naha ke ya wahan mar ke log kahan jaate hain? Kesav, mujhe batao, unka kya hota hai?

Verse 166

यमलोकं न गच्छेत्तु तीर्थस्यास्य प्रभावतः ॥ एतत्ते कथितं भद्रे स्नानस्य मरणस्य च ॥

Is tirth ki taakat se log Yamraj ke paas nahi jaate. Behen, yeh baat maine tumhe bata di, nahane ka fayda bhi aur wahan marne ka bhi.

Verse 167

चिह्नं च कीदृशं तेषां जायन्ते येन ते तथा ॥ अकामावपि तौ क्षेत्रे प्राप्तौ नु परमां गतिम् ॥

Unke body par kaise nishaniyan banti hain, jisse pata chale ki woh waise hain? Kya dono ne bina irade ke us jagah par best result paa liya?

Verse 168

पतिव्रतानां सर्वासामेष धर्मः सनातनः ॥ न संशये नियोक्तव्यः सुखस्थो हि पतिः स्त्रिया ॥

Jo auratein apne pati ki pooja karti hain, unke liye yeh hamesha ka niyam hai. Pati ko shak nahi karna chahiye. Aurat ko apne pati ko khush rakhna hai.

Verse 169

फलं चैव यथावृत्तं तीर्थे सौकरवे मम ॥ आख्यानानां महाख्यानं क्रियाणां च महाक्रिया ॥

Mere Saukarava tirth mein jo hua, uska result main batata hoon. Yeh kahani sabse badi kahani hai. Yeh kaam sabse bada kaam hai.

Verse 170

ततो महीवचः श्रुत्वा विष्णुर्धर्मविदां वरः ॥ उवाच मधुरं वाक्यं धर्मकामो वसुन्धराम् ॥

Dharam jaanne wale logon mein Vishnu sabse bade the. Unhone Prithvi ki baat suni. Phir unhone Vasundhara se achi baat kahi. Woh dharam ke kaam mein lage the.

Verse 171

एतन्निश्चित्य मे पीडां न प्रष्टुं त्वमिहार्हसि ॥ ततो भार्यावचः श्रुत्वा कलिङ्गानां जनाधिपः ॥

Mere dukh ko samajh ke tum mujhse sawaal mat poocho. Phir Kalinga ke raja ne apni biwi ki baat suni. Usne jo kaha, uske hisaab se kaam kiya.

Verse 172

एष जप्यः प्रमाणं च सन्ध्योपासनमेव च ॥ एष तेजश्च मन्त्रश्च सर्वभागवतप्रियम्

Yeh mantra hai jo japna chahiye. Yeh sahi tarika hai aur sandhya ki puja ka kaam hai. Yeh tej hai, yeh mantra hai, aur Bhagwan ke saare bhakto ko yeh bahut pasand hai.

Verse 173

शृणु तत्त्वेन मे भूमे यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ उभौ तौ कारणाद्यस्मात्प्राप्तौ वै मानुषीं गतिम्

Dharti, sunn main tujhe sach bataata hoon jo tu mujhse pooch rahi hai. Kuch karan ki wajah se woh dono insaan bane the.

Verse 174

धर्मश्चार्थश्च कामश्च यशः स्वर्गश्च मानद ॥ पृष्टया मे सदा वाच्यं सर्वं सत्यं प्रियं तव

Dharam, dhan, kaam, naam aur swarg bhi. Jab tu mujhse pooch, main hamesha sach bataata hoon jo tujhe achha lage.

Verse 175

उवाच मधुरं वाक्यं भार्यापीडाभिपीडितः ॥ शृणु तत्त्वेन मे भद्रे शुभं वा यदि वाशुभम्

Apni biwi ke dard se pareshan ho ke usne naram baat kahi. Boli, sunn main tujhe sach bataata hoon, achha ho ya bura.

Verse 176

अवश्यमेव वक्तव्यं पृष्टया पतिना ध्रुवम् ॥ यानि गुह्यान्यगुह्यानि स्त्रियो धर्मपथे स्थिताः

Jab pati pooch to bataana zaroori hai, koi shak nahi. Chaahe baat chhupi ho ya saamne, dharam ke raaste pe chalne wali auratein aisi hoti hain.

Verse 177

पिशुनाय न दातव्यं मूर्खे भागवते न तु ॥ न च वैश्याय शूद्राय येन जानन्ति मां परम्

Is granth ko usko mat do jo doosron ki buraai karta hai. Moorkh ko bhi mat do, chahe woh khud ko bhagwan ka bhakt kahe. Vaise, isko vaisya ya shudra ko bhi mat dena. Warna woh mujhe param bhagwan samajh lenge.

Verse 178

तस्मिन्काले ह्यतिक्रान्ते मम कर्मविनिश्चयात् ॥ त्रेतायुगे ह्युपक्रान्ते ज्ञाते च युगसंस्थितौ

Jab woh time guzar gaya, maine jo karma ka faisla kiya tha uske hisaab se. Phir Treta Yug shuru hua. Aur logon ko yug ke baare mein pata chalne laga ki yeh kaise chalta hai.

Verse 179

पण्डितानां सभामध्ये ये च भागवता भुवि ॥ मठे ब्राह्मणमध्ये तु ये च वेदविदां वराः

Panditon ki sabha mein, aur jo log bhagwan ke bhakt hain duniya mein. Math mein brahmanon ke beech, aur jo log Ved ke sabse bade jaannewale hain.

Verse 180

तत्र राजा महाभागः स्वधर्मकृतनिश्चयः ॥ ब्रह्मदत्तेति विख्यातः पुरं काम्पिल्लमास्थितः

Wahan ek bada bhagwan-bhakt raja tha. Apna dharam nibhata tha poora. Uska naam Brahmadatta tha. Woh Kampilla shehar mein rehta tha.

Verse 181

भर्त्तारं च समासाद्य रहस्तां गोपयन्ति न ॥ कृत्वा सुदुष्करं कर्म रागलोभप्रमोहिता

Aur jab woh apne pati ke paas gayi, usne chupaaya nahi. Usne ek bahut mushkil kaam kiya tha. Ragh aur lobh mein phans kar woh bhool gayi thi.

Verse 182

दीक्षिताय च दातव्यं ये च शास्त्राणि जानते ॥ एतत्ते कथितं भद्रे पुण्यं सौकरवे महत्

Yeh cheez unko deni chahiye jo diksha le chuke hain. Aur unko bhi jo shastra jaante hain. Bhagwan ne kaha, maine tumhe yeh bata diya. Yeh Varaha se judi hui baat hai, bahut punya ka kaam hai.

Verse 183

तस्य पुत्रो महाभागः सर्वधर्मेषु निष्ठितः ॥ सोमदत्तेति विख्यातः कुमारः शुभलक्षणः

Uska beta bahut khushnaseeb tha. Woh har dharam ke kaam mein pakka tha. Uska naam Somadatta tha, sab jaante the. Woh ladka accha dikhta tha, uske chehre pe acche nishaan the.

Verse 184

या सुगोपायते गुह्यं सती सा नोच्यते बुधैः ॥ एवं चिन्त्य महाभागे ब्रूहि सत्यं यशस्विनि

Jo aurat kisi raaz ko chupa ke rakhti hai, usko buddhiman log bura nahi kehete. Isliye soch ke samjho, aur sach bolo. Tumhari badai hai, tumhara naam hai.

Verse 185

य एतत्पठते सुभ्रु कल्य उत्थाय मानवः ॥ तेन द्वादशवर्षाणि चिन्तितोऽहं न संशयः

Jo insaan subah uth ke yeh padhta hai, main usko yaad rakhta hoon. Bara saal tak main usko bhoolta nahi. Isme koi shak nahi hai.

Verse 186

पित्रर्थे मृगयां यातो मृगलिप्सुर्वने तदा ॥ अरण्ये स तदा गत्वा व्याघ्रसिंहनिषेविते

Woh apne baap ke liye shikaar karne gaya. Usko jungle mein jaanwar chahiye tha. Jungle mein gaya, wahan bagher aur sher rehte the. Woh aage badhta gaya.

Verse 187

अधर्मस्ते न भविता गुह्यार्थकथने मम ॥ ततो भर्तृवचः श्रुत्वा सा देवी परमप्रिया

Mera gupta baat batane mein tumhara koi paap nahi hoga. Pati ki baat sun ke woh devi jisko sabse zyada pyaar tha, aage boli.

Verse 188

न स जायेत गर्भेषु मुक्तिमाप्नोति शाश्वतीम् ॥ यः पठेदेकमध्यायं तारयेत्स कुलान्दश

Woh phir se kisi ki kokh mein paida nahi hoga, use sada ki mukti mil jayegi. Jo ek bhi adhyay padhega, woh apne dus kulon ko tar dega.

Verse 189

अङ्गमध्ये तु विद्धा सा स्फुरन्ती सर्वमङ्गला ॥ तथा सा बाणसन्तप्ता व्यथया च परिप्लुता

Uske shareer ke beech mein teer laga tha, woh kaanpne lagi. Teer se jali hui aur dard mein buri tarah phansi hui thi.

Verse 190

अवश्यमेव वक्तव्यमेष धर्मः सनातनः ॥ यदि गुह्यं न मे कार्यं श्रूयतां राजसत्तम

Yeh baat zaroor batani chahiye, yeh purana dharam hai. Agar mujhe kuch chhupane ki zaroorat nahi hai, to suno he rajo ka sabse bade.

Verse 191

पीत्वा सा सलिलं तत्र वृक्षं शाकोटकङ्गता ॥ आतपेन परिक्लान्ता बाणविद्धातुरा भृशम्

Wahan paani pi ke woh shakotaka ped ke paas gayi. Dhoop se thak gayi thi aur teer ke dard se bahut takleef mein thi.

Verse 192

अभिषिञ्चस्व राज्ये स्वे ज्येष्ठं पुत्रं कुलोचितम्॥ एहि नाथ मया सार्द्धं क्षेत्रं सौकरवं प्रति॥

Apne rajya mein apne bade bete ko raja bana do. Woh beta hai jo is khandan ke liye sahi hai. Chaliye nath, mere saath chaliye. Saukarava naam ka kshetra hai wahan chaliye.

Verse 193

अकामाऽ मुञ्चती प्राणान् तीर्थं सोमात्मकं प्रति॥ एतस्मिन्नन्तरे भद्रे राजपुत्रः क्षुधार्दितः॥

Woh apni jaan de rahi thi, par mann se nahi maan rahi thi. Som naam ka teerth hai uski taraf dekh rahi thi. Tabhi bich mein raja ka beta bhookh se bahut pareshan ho gaya.

Verse 194

ततो भार्यावचः श्रुत्वा कलिङ्गानां जनाधिपः॥ बाढमित्येव वाक्येन छन्दयामास तां प्रियाम्॥

Jab Kalinga ke raja ne apni patni ki baat suni, to unhone haan kar di. Unhone apni pyaari patni ko kaha, theek hai, jo tum kehti ho wahi hoga.

Verse 195

प्राप्तो गृध्रवटं तीर्थं विश्रामं तत्र चाकरोट्॥ अथ पश्यति गृध्रं स वटशाखां समाश्रितम्॥

Woh Gridhravata naam ke teerth tak pahunch gaya. Wahan usne aaram kiya. Tabhi usne dekha ki ek gidh hai. Woh banyan ke ped ki daal par baitha tha.

Verse 196

दास्यामि राज्यं पुत्राय वचनात्तव सुन्दरि॥ यथा पूर्वं मया लब्धं स्वपितुर्यद्यथाक्रमम्॥

Main apna rajya apne bete ko de dunga. Sundar, tumhari baat maan ke yeh karunga. Jaise mere baap ne mujhe diya tha, waise main bhi apne bete ko dunga. Sab sahi tarike se hoga.

Verse 197

एकेन स तु बाणेन तया गृध्रो निपातितः॥ स तत्र पतितो गृध्रो वटमूले यशस्विनि॥

Usne ek hi teer se us giddh ko gira diya. Woh giddh wahan ped ke neeche gir gaya.

Verse 198

इत्युक्त्वा तौ महाभागौ युक्तं चैव परस्परम्॥ राजा च राजपुत्री च निष्क्रान्तौ तद्गृहात्ततः॥

Baat karke dono khush ho gaye. Raja aur rajkumar dono mil gaye. Phir woh dono us ghar se nikal gaye.

Verse 199

गतासुर्नष्टसंज्ञो वै बाणभिन्नस्तथा हृदि॥ तं दृष्ट्वा पतितं गृध्रं राजपुत्रस्तुतोष ह॥

Giddh mar gaya, uski jaan nikal gayi. Teer uske dil mein laga tha. Rajkumar ne use gira hua dekh ke sukoon mehsoos kiya.

Verse 200

ततः कञ्चुकिनं दृष्ट्वा प्रोवाचोच्चस्वरेण च॥ अपसारय सर्वं वै जनमावृत्य तिष्ठति॥

Phir usne chaukidaar ko dekha aur zor se bola. Sab logon ko wahan se hata do. Rasta rok ke khade raho.