
हिरण्यकशिपुजन्म-तपः-वरप्रभावः (Birth, Austerity, and Boon-Power of Hiraṇyakaśipu)
इस अध्याय में ऋषि दैत्य, दानव, गन्धर्व, उरग, राक्षस, सर्प, भूत, पिशाच, वसु, पक्षी तथा वनस्पतियों आदि की उत्पत्ति, अंत और विस्तृत वृत्तांत पूछते हैं। सूत कश्यप की संतानों में दिति के वंश पर ध्यान केंद्रित कर पुष्कर में कश्यप के अश्वमेध यज्ञ के प्रसंग में हिरण्यकशिपु और उसके छोटे भाई हिरण्याक्ष के जन्म का वर्णन करते हैं। नाम-व्युत्पत्ति के साथ हिरण्यकशिपु के घोर तप—दीर्घ उपवास और उलटी मुद्रा—का उल्लेख है; ब्रह्मा प्रसन्न होकर उसे असाधारण वर देते हैं, जिससे उसका देवों पर प्रभुत्व सूचित होता है। वंश, यज्ञ-परिस्थिति और तपोबल से लोक-व्यवस्था के विचलन का पुराणिक कारण बताया गया है।
Verse 1
इति ब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यामभागे तृतीय उपोद्धातपादे जयाभिव्याहारो नाम चतुर्थो ऽध्यायः ऋषिरुवाच दैत्यानां दानवानां च गन्धर्वोरगरक्षसाम् / सर्पभूतापिशा चानां वसूनां पक्षिवीरुधाम्
इस प्रकार ब्रह्माण्ड महापुराण में, वायु-प्रोक्त मध्यामभाग के तृतीय उपोद्धातपाद में ‘जयाभिव्याहार’ नामक चौथा अध्याय। ऋषि बोले—दैत्य, दानव, गन्धर्व, उरग, राक्षस, सर्प, भूत, पिशाच, वसु तथा पक्षी और वनस्पतियों के विषय में।
Verse 2
उत्पत्तिं निधनं चैव विस्तारात्कथयस्व नः / एवमुक्तस्तदा सूतः प्रत्युवाचर्षिसत्तमम्
हमसे उनकी उत्पत्ति और नाश का भी विस्तार से वर्णन कीजिए। ऐसा कहे जाने पर सूत ने तब श्रेष्ठ ऋषि को उत्तर दिया।
Verse 3
सूत उवाच दितेः पुत्रद्वयं जज्ञे कन्या चैका महाबला / कश्यपस्यात्मजौ तौ तु सर्वेभ्यः पूर्वजौ स्मृतौ
सूत बोले—दिति के दो पुत्र उत्पन्न हुए और एक महाबली कन्या भी। वे दोनों कश्यप के पुत्र थे और सबमें प्राचीन माने गए।
Verse 4
सौत्ये ऽहन्यतिरा त्रस्य कश्यपस्याश्वमेधिकाः / हिरण्यकशिपुर्नाम प्रथितं पृथगासनम्
सूत के यज्ञ-दिवस में कश्यप के अश्वमेध के अनुष्ठान चल रहे थे; उसी समय ‘हिरण्यकशिपु’ नामक प्रसिद्ध पृथक् आसन प्रकट हुआ।
Verse 5
दित्या गर्भाद्विनिः सृत्य तत्रासीनः समन्ततः / हिरण्य कशिपुस्तस्मात् कर्मणा तेन स समृतः
दिति के गर्भ से निकलकर वह वहीं चारों ओर विराजमान हुआ; उसी कर्म के कारण वह ‘हिरण्यकशिपु’ नाम से स्मरण किया गया।
Verse 6
ऋषय ऊचुः हिरण्यकशिपोर्जन्म नाम चैव महात्मनः / प्रभावं चैव दैत्यस्य विस्ताराद्ब्रूहि नः प्रभो
ऋषियों ने कहा—हे प्रभो! महात्मा हिरण्यकशिपु का जन्म, उसका नाम, और उस दैत्य का प्रभाव विस्तार से हमें बताइए।
Verse 7
सूत उवाच कश्यपस्याश्वमेधो ऽभूत्पुण्ये वै पुष्करे तदा / ऋषिभिदेंवताभिश्च गन्धर्वैरुपशोभितः
सूत बोले—तब पुण्य-तीर्थ पुष्कर में कश्यप का अश्वमेध यज्ञ हुआ, जो ऋषियों, देवताओं और गन्धर्वों से सुशोभित था।
Verse 8
उत्सृष्टे स्वे च विधिना आख्यानादौ यथाविधि / आसनान्युपकॢप्तानि सौवर्णानि तु पञ्च वै
अपने विधि के अनुसार आरम्भ में यथाविधि सब कुछ सम्पन्न होने पर पाँच स्वर्णमय आसन सजाए गए।
Verse 9
कुलस्पदापि? त्रीण्यत्र कूर्चः फलकमेव च / मुख्यर्त्विजस्तु चत्वारस्तेषां तान्युपकल्पयन्
यहाँ तीन कुल-स्थान, एक कूर्च और एक फलक भी थे; चार मुख्य ऋत्विजों के लिए वे सब वस्तुएँ तैयार की गईं।
Verse 10
कॢप्त तत्रासनं चैकं होतुरर्थे हिरण्यम् / निषसाद सगर्भो ऽत्र तत्रासीनः शशंस च
वहाँ होतृ के लिए एक स्वर्णासन बनाया गया; सगर्भ वहाँ बैठा और आसन पर स्थित होकर स्तुति करने लगा।
Verse 11
आख्यानमानुपूर्व्येण महर्षिः कश्यपो यथा / तं दृष्ट्वा ऋषयस्तस्य नाम कुर्वन्ति वर्द्धितम्
महर्षि कश्यप ने जैसे क्रम से आख्यान कहा; उसे देखकर ऋषियों ने उसका नाम बढ़ाकर (प्रसिद्ध) कर दिया।
Verse 12
हिरण्यकशिपुस्तस्मात्कर्मणा तेन स स्मृतः / हिरण्यक्षो ऽनुजस्तस्य सिंहिका तस्य चानुजा
उस कर्म के कारण वह ‘हिरण्यकशिपु’ कहलाया; उसका छोटा भाई ‘हिरण्याक्ष’ और उसकी छोटी बहन ‘सिंहिका’ थी।
Verse 13
राहोः सा जननी देवी विप्र चित्तेः परिग्रहः / हिरण्यकशिपुर्दैत्यश्चचार परमं तपः
राहु की जननी वह देवी विप्रचित्त की पत्नी थी; और दैत्य हिरण्यकशिपु ने परम तप किया।
Verse 14
शतं वर्षसहस्राणां निराहारो ह्यधःशिराः / वरयामास ब्रह्माणं तुष्टं दैत्यो वरेण तु
वह दैत्य सौ सहस्र वर्षों तक बिना आहार के, अधोमुख होकर रहा; फिर वर के लिए प्रसन्न ब्रह्मा से प्रार्थना करने लगा।
Verse 15
सर्वामरत्वमवधं सर्वभूतेभ्य एव हि / योगद्देवान् विनिर्जित्य सर्वदेवत्वमास्थितः
उसने सब प्राणियों से अपनी मृत्यु-सीमा रहित सर्व-अमरत्व माँगा; और योगबल से देवों को जीतकर सर्वदेवत्व को प्राप्त हुआ।
Verse 16
कारये ऽहमिहैश्वर्यं बलवीर्यसमन्वितः / दानवास्त्वसुराश्चैव देवाश्च सह चारणैः
मैं यहाँ बल और वीर्य से युक्त होकर ऐश्वर्य का विधान करूँगा; दानव, असुर और चारणों सहित देव भी (मेरे अधीन होंगे)।
Verse 17
भवन्तु वशगाः सर्वे मत्समीपानुभोजनाः / आर्द्रशुष्कैरवध्यश्च दिवा रात्रौ तथैव च / एवमुक्तस्तदा ब्रह्मानुजज्ञे सांतरं वरम्
सब मेरे वश में हों और मेरे समीप रहकर भोग करें; मैं आर्द्र या शुष्क से, तथा दिन या रात में भी अवध्य रहूँ—ऐसा कहने पर ब्रह्मा ने सीमायुक्त वर प्रदान किया।
Verse 18
ब्रह्मोवाच / महानयं वरस्तात वृतो दितिसुत त्वया / एही दानीं प्रतिज्ञानं भविष्यत्येवमेव तु
ब्रह्मा बोले—हे दिति-पुत्र, तुमने महान वर माँगा है। अब आओ; तुम्हारी प्रतिज्ञा निश्चय ही इसी प्रकार पूर्ण होगी।
Verse 19
दत्त्वा चाभिमतं तस्मै तत्रेवान्तरधादथ / सो ऽपि दैत्यस्तदा सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम्
उसे मनचाहा वर देकर ब्रह्मा वहीं अंतर्धान हो गए। तब उस दैत्य ने स्थावर-जंगम सहित समस्त जगत को देखा।
Verse 20
महिम्ना व्याप्य संतस्थे बहुमूर्त्तिरमित्रजित् / स एव तपति व्योम्नि चन्द्रसूर्यत्वमास्थितः
वह शत्रुजयी बहुरूपी अपने महिमा से सबमें व्याप्त होकर स्थित हो गया। वही आकाश में चन्द्र और सूर्य का रूप धारण कर तपने लगा।
Verse 21
स एव वायुर्भूत्वा च ववौ जगति सर्वदा / स गोपालो ऽविपालश्च कर्षकश्च स एव ह
वही वायु बनकर जगत में सदा बहने लगा। वही गोपाल, वही पशुपाल, और वही कृषक भी है।
Verse 22
स ज्ञाता सर्वलोकेषु मन्त्रव्याख्याकरस्तथा / नेता गोप्ता गोपयिता दीक्षितो याजकः स तु
वह सब लोकों में ज्ञानी है और मंत्रों का व्याख्याता भी। वही नेता, रक्षक, गुप्त रखने वाला, दीक्षित और याजक है।
Verse 23
तस्य देवाः सुराः सर्वे तदासन्सोमपायिनः / एवंप्रभावो दैत्यो ऽसावतो भूयो निबोधत
उसके कारण उस समय सभी देवता सोमपान करने वाले हो गए। ऐसा प्रभावशाली वह दैत्य था; अब आगे भी सुनो।
Verse 24
तस्मै सर्वे नमस्कारं कुर्वन्तीज्यः स एव च / हिरण्यकशिपोर्दैत्यैः श्लोको गीतः पुरा त्विह
सब लोग उसे नमस्कार करते थे; वही पूज्य था। यहाँ हिरण्यकशिपु के दैत्यों द्वारा गाया गया प्राचीन श्लोक है।
Verse 25
हिरण्यकशिपू राजा यां यामाशां निरैक्षत / तस्यै तस्यै तदा देवा नमश्चक्रुर्महर्षिभिः
राजा हिरण्यकशिपु जिस-जिस दिशा की ओर देखता, उसी-उसी दिशा में देवता महर्षियों सहित उसे नमस्कार करते।
Verse 26
तस्यासीन्नरसिंहस्तु मृत्युर्विष्णुः पुरा किल / नरात्तु यस्माज्जन्मास्य नरमूर्त्तिश्च यत्प्रभुः
कहा जाता है कि उसके लिए विष्णु ही मृत्यु बनकर नरसिंह हुए। क्योंकि उसका जन्म नर से हुआ और प्रभु की मूर्ति भी नररूप थी।
Verse 27
तस्मात्स नरसिंहो वै गीयते वेदवादिभिः / सागरस्य च वेलायामुच्छ्रित स्तपसो विभुः
इसलिए वेदों के वादक उस नरसिंह का गान करते हैं। वह सर्वशक्तिमान तप से उन्नत होकर समुद्र-तट पर प्रकट हुआ।
Verse 28
शरीरं तस्य देवस्य ह्यासीद्देवमयं प्रभो / नाम्ना सुदर्शनं चैव विश्रुतश्च महाबलः
हे प्रभो, उस देव का शरीर वास्तव में दिव्य था; वे सुदर्शन नाम से विख्यात और महाबली थे।
Verse 29
ततः स बाहुयुद्धेन दैत्येन्द्रं तं महाबलम् / नखैर्बिभद संक्रुद्धो नार्द्राः शुष्का नखा इति
तब क्रोधित होकर उन्होंने बाहुयुद्ध में उस महाबली दैत्यराज को अपने नखों से फाड़ डाला, क्योंकि नख न गीले होते हैं न सूखे।
Verse 30
हिरण्याक्षसुताः पञ्च विक्रान्ताः सुमहाबलाः / शंबरः शकुनिश्चैव कालनाभस्तथैव च
हिरण्याक्ष के पाँच पुत्र थे जो पराक्रमी और महाबली थे: शंबर, शकुनि और कालनाभ।
Verse 31
महानाभः सुविक्रान्तो सुत संतापनस्तथा / हिरण्यक्षसुता ह्येते देवैरपि दुरासदाः
महानाभ जो अत्यंत पराक्रमी था, और संतापन। हिरण्याक्ष के ये पुत्र देवताओं के लिए भी अजेय थे।
Verse 32
तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च दैतेयाः सगणाः स्मृताः / स शतानि सहस्राणि निहतास्तारकामये
उनके पुत्र और पौत्र, अपने गणों सहित वे दैत्य, जो सैकड़ों और हजारों की संख्या में थे, तारकामय युद्ध में मारे गए।
Verse 33
हिरण्यकशिपोः पुत्राश्चत्वारः सुमहाबलाः / प्रह्लादः पूर्वजस्तेषामनुह्ना दस्तथापरः
हिरण्यकशिपु के चार अत्यन्त महाबली पुत्र थे—उनमें प्रह्लाद ज्येष्ठ था; फिर अनुह्लाद और द (दास) आदि अन्य थे।
Verse 34
संह्रादश्चैव ह्रादश्च ह्रादपुत्रौ निबोधत / सुंदो निसुन्दश्च तथा ह्रादपुतौ बभूवतुः
संह्राद और ह्राद—यह जानो कि ह्राद के दो पुत्र हुए; वे सुन्द और निसुन्द नाम से प्रसिद्ध थे।
Verse 35
ब्रह्यघ्नौ तौ महावीरौ मूकस्तु ह्राददायकः / मारीचः सुन्दपुत्रस्तु ताडकायामजायत
वे दोनों (सुन्द-निसुन्द) ब्रह्मघाती महावीर थे; ह्राद का दायक मूक था। और सुन्द का पुत्र मारीच ताड़का से उत्पन्न हुआ।
Verse 36
दण्डके निहतः सो ऽथ राघवेण बलीयसा / मूको विनिहतश्चापि कैराते सव्यसाचिना
वह (मारीच) दण्डक वन में बलवान राघव (श्रीराम) द्वारा मारा गया; और मूक भी किरात देश में सव्यसाची (अर्जुन) द्वारा विनष्ट किया गया।
Verse 37
संह्रादस्य तु दैत्यस्य निवातकवचाः कुले / उत्पन्ना महता चैव तपसा भाविताः स्वयम्
उस दैत्य संह्राद के कुल में निवातकवच नामक (दैत्य) उत्पन्न हुए, जो महान तपस्या से स्वयं संस्कारित/प्रभावित थे।
Verse 38
अरयो देवतानां ते जंभस्य शतदुन्दुभिः / तथा दक्षो सुरश्चण्डश्चत्वारो देत्यनायकाः
वे देवताओं के शत्रु थे—जम्भ के शतदुन्दुभि; तथा दक्ष और सुरचण्ड—ये चारों दैत्य-नायक थे।
Verse 39
बाष्कलस्य सुता ह्येते काल नेमेः सुताञ्छृणु / ब्रह्मजित्क्रतुजिच्चैव देवान्तकनरान्तकौ
ये बाष्कल के पुत्र थे; अब कालनेमि के पुत्र सुनो—ब्रह्मजित्, क्रतुजित् तथा देवान्तक और नरान्तक।
Verse 40
कालनेमिसुता ह्येते शभोस्तु शृणुत प्रजाः / राजाजश्चैव गोमश्च शंभोः पुत्रौ प्रकीर्त्तितौ
ये कालनेमि के पुत्र हैं; हे प्रजाजनो, अब शभ के (पुत्र) सुनो—राजाज और गोम, शम्भो के पुत्र कहे गए हैं।
Verse 41
विरोजनस्य पुत्रश्च बलिरेकः प्रतापवान् / बलेः पुत्रशतं जज्ञे राजानः सर्व एव ते
विरोचन का पुत्र बलि एक प्रतापी था; बलि के सौ पुत्र उत्पन्न हुए—वे सब के सब राजा थे।
Verse 42
तेषां प्रधानाश्चत्वारो विक्रान्ताः सुमहाबलाः / सहस्रबाहुः श्रेष्ठो ऽभूद्बाणो राजा प्रतापवान्
उनमें चार प्रधान, पराक्रमी और महाबली थे; सहस्रबाहु श्रेष्ठ हुआ, और प्रतापी राजा बाण (भी)।
Verse 43
कुंभगर्त्तो दयो भोजः कुञ्चिरित्येवमा दयः / शकुनी पूतना चैव कन्ये द्वे तु बलेः स्मृते
कुम्भगर्त, दय, भोज और कुञ्चिर—ये दय नामक (वंशज) कहे गए। शकुनी और पूतना भी; तथा बलि की दो कन्याएँ स्मरण की जाती हैं।
Verse 44
बलेः पुत्राश्च पौत्राश्च शतशो ऽथ सहस्रशः / बालेया नाम विख्याता गणा विक्रान्तपौरुषाः
बलि के पुत्र और पौत्र सैकड़ों, फिर हजारों थे। वे ‘बालेय’ नाम से प्रसिद्ध, पराक्रमी पुरुषार्थ वाले गण थे।
Verse 45
बाणस्य चैन्द्रधन्वा तु लोहिन्यामुदपद्यत / दितिर्विहितपुत्रा वै तोषयामास कश्यपम्
बाण का पुत्र ‘ऐन्द्रधन्वा’ लोहीनी से उत्पन्न हुआ। पुत्र-प्राप्ति से युक्त दिति ने कश्यप को संतुष्ट किया।
Verse 46
तां कश्यपः प्रसन्नात्मा सम्यगाराधितस्त्वथ / वरेण छन्दयामास सा च वव्रे वरं तत
तब सम्यक् आराधित होकर प्रसन्नचित्त कश्यप ने उसे वर माँगने को कहा; और उसने तब एक वर का वरण किया।
Verse 47
अथ तस्यै वरं प्रादात्प्रार्थितो भगवान्पुनः / उक्ते वरे तु मा तुष्टा दितिस्तं समभाषत
फिर प्रार्थित होने पर भगवान् ने उसे वर प्रदान किया। पर वर कहे जाने पर भी दिति संतुष्ट न हुई और उसने उससे कहा।
Verse 48
मारीचं कण्यपं देवी भर्त्तारं प्राञ्जलिस्तदा / हतपुत्रास्मि भगवन्नादित्यैस्तव सूनुभिः
तब देवी दिति हाथ जोड़कर अपने पति मरीचि कश्यप से बोली— “भगवन्, आपके पुत्र आदित्यों ने मेरे पुत्रों का वध कर दिया है; मैं पुत्र-शोक से पीड़ित हूँ।”
Verse 49
शक्रहन्तारमिच्छमि पुत्रं दीर्घतपो ऽर्जितम् / साहं तपश्चरिष्यामि गर्भमाधातुमर्हसि
“मैं इन्द्र का वध करने वाला, दीर्घ तप से प्राप्त होने योग्य पुत्र चाहती हूँ। मैं तप करूँगी; आप मुझे गर्भ धारण कराने की कृपा करें।”
Verse 50
पुत्रमिन्द्रवधे युक्तं त्वं मै वै दातुमर्हसि / तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा मारीचः कश्यपस्तदा
“इन्द्र-वध के योग्य पुत्र मुझे दीजिए”— ऐसा कहकर। उसके ये वचन सुनकर तब मरीचि कश्यप…
Verse 51
प्रत्युवाच महातेजा दितिं परमदुः खितः / एवं भवतु गर्भे तु शुचिर्भव तपोधने
तब महातेजस्वी मरीचि कश्यप अत्यन्त दुःखी होकर दिति से बोले— “ऐसा ही हो; पर हे तप-धन! गर्भावस्था में पवित्र रहना।”
Verse 52
जनयिष्यसि पुत्रं त्वं शक्रहन्तारमाहवे / पूर्णं वर्षसहस्रं तु शुचिर्यदि भविष्यसि
“यदि तुम पूरे एक हजार वर्ष तक पवित्र रहोगी, तो तुम युद्ध में इन्द्र का संहार करने वाला पुत्र उत्पन्न करोगी।”
Verse 53
पुत्रं त्रिलोकप्रवरं मन्मथं जनयिष्यसि / एवमुक्त्वा महातेजास्तथा समभावत्तदा
तुम त्रिलोकों में श्रेष्ठ पुत्र, मन्मथ को जन्म दोगी। यह कहकर महातेजस्वी मुनि उसी क्षण शांत हो गए।
Verse 54
तामालभ्य स्वभवनं जगाम भगवानृषिः / गते भर्त्तरि सा देवी दितिः परमहर्षिता
उसे स्पर्श कर भगवान् ऋषि अपने आश्रम को चले गए। पति के चले जाने पर देवी दिति अत्यन्त हर्षित हुई।
Verse 55
कुशप्लवनमासाद्य तपस्तेपे सुदारुणम् / शक्रस्तु समुपश्रुत्य संवादं तं तयोः प्रभुः
कुशप्लवन वन में पहुँचकर उसने अत्यन्त कठोर तप किया। उधर प्रभु शक्र ने उन दोनों का संवाद सुन लिया।
Verse 56
कुशप्लवनमागम्य दितिं वाक्यमभाषत / शुश्रूषां ते करिष्यामि मानुज्ञां दातुमर्हसि
कुशप्लवन में आकर उसने दिति से कहा—मैं तुम्हारी सेवा करूँगा; मुझे अनुमति देने की कृपा करो।
Verse 57
समिधश्चाहरिष्यामि पुष्पाणि च फलानि च / यथा त्वं मन्यसे वत्स सुश्रूषाभिरतो भव
मैं समिधा, पुष्प और फल भी लाकर दूँगा। जैसे तुम्हें उचित लगे, हे वत्स, सेवा में तत्पर रहो।
Verse 58
सर्वकर्मसु निष्णात आत्मनो हितमाचर / वरं श्रुत्वा तु त द्वाक्यं मातुः शक्रः प्रहर्षितः
सब कर्मों में निपुण होकर अपने हित का आचरण करो। माता के उस श्रेष्ठ वचन को सुनकर शक्र अत्यन्त हर्षित हुआ।
Verse 59
शुश्रूषाभिरतो भूत्वा कलुषेणान्तरात्मना / शुश्रूषते तु तां शक्रः सर्वकालमनुव्रतः
सेवा में तत्पर होकर, भीतर से कपटपूर्ण मन रखते हुए भी, शक्र सर्वदा अनुव्रत होकर उसकी सेवा करता रहा।
Verse 60
फलपुष्पाण्युपादाय समिधश्च दृढव्रतः / गात्रसंवाहनं काले श्रमापनयने तथा
दृढ़व्रती होकर वह फल-फूल और समिधा लाता, समय पर अंग-मर्दन करता और थकान दूर करता।
Verse 61
शक्रः सर्वेषु कालेषु दितिं परिचचार ह / किञ्चिच्छिष्टे व्रते देवी तुष्टा शक्रमुवाच ह
शक्र ने सब समय दिति की परिचर्या की। व्रत में थोड़ा-सा शेष रहने पर देवी प्रसन्न होकर शक्र से बोली।
Verse 62
प्रतीताहं ते सुरश्रेष्ठ दशवर्षाणि पुत्रक / अवशिष्ठानि भद्रं ते भ्रातरं द्रक्ष्यसे ततः
हे सुरश्रेष्ठ पुत्र! दस वर्षों से मैं तुमसे प्रसन्न हूँ। अब शेष समय भी पूरा होने पर, कल्याण हो, तब तुम अपने भ्राता को देखोगे।
Verse 63
तमहं त्वत्कृते पुत्र सह धास्ये जयैषिणम् / त्रैलोक्यविजयं पुत्र भोक्ष्यसे सह तेन वै
हे पुत्र! तेरे लिए मैं उस जय-इच्छुक को साथ धारण करूँगी; और हे पुत्र, तुम उसके साथ निश्चय ही त्रैलोक्य-विजय का भोग करोगे।
Verse 64
नाहं पुत्राभिजानामि मद्भक्तिगतमानसम् / एवमुक्त्वा दितिः शक्रं मध्यं प्राप्ते दिवाकरे
मैं, हे पुत्र, अपने भक्तिभाव में स्थित मन वाले पुत्र को नहीं पहचानती। ऐसा कहकर दिति ने, जब सूर्य मध्याह्न को पहुँचा, शक्र से (यह बात कही)।
Verse 65
निद्रयापहृता दवी शिरः कृत्वा तु जानुनि / केशान्कृत्वा तु पादस्थान्सा सुष्वाप च देवता
निद्रा से आक्रान्त वह देवी, सिर को घुटनों पर रखकर और केशों को पैरों की ओर करके, वह देवता-स्वरूपा स्त्री सो गई।
Verse 66
अधस्ताद्यत्तु नाभेर्वै सर्वं तदशुचि स्मृतम् / ततस्तामशुचिं ज्ञात्वा सोंतरं तदमन्यत
नाभि के नीचे जो कुछ है, वह सब अशुचि माना गया है। इसलिए उस अशुचिता को जानकर उसने भीतर का (अवसर) ऐसा सोचा।
Verse 67
दृष्ट्वा तु कारणं सर्वं तस्य बुद्धिरजायत / गर्भं निहन्तु वै देव्या स हि दोषो ऽत्र दृश्यते
समस्त कारण देखकर उसकी बुद्धि उत्पन्न हुई—‘देवी के गर्भ को नष्ट कर दूँ; क्योंकि यहाँ यही दोष दिखाई देता है।’
Verse 68
ततो विवेश दित्या वै ह्युपस्थेनोदरं वृषा / प्रविश्य चापि तं दृष्ट्वा गभमिन्द्रो महौजसम्
तब शक्तिशाली इंद्र ने दिति के गर्भ में उपस्थ मार्ग से प्रवेश किया। प्रवेश करके उन्होंने उस महातेजस्वी गर्भ को देखा।
Verse 69
भीतस्तं सप्तधा गभ बिभेद रिपुमात्मनः / म गर्भो भिद्यमानस्तु वज्रणशतपर्वणा
भयभीत होकर इंद्र ने अपने शत्रु रूपी उस गर्भ को सात टुकड़ों में काट दिया। वह गर्भ सौ पर्वों वाले वज्र से भेदा जा रहा था।
Verse 70
रुरोद सुस्वरं भीमं वेपमानः पुनः पुनः / मारोद मारोद इति गर्भं शक्रो ऽभ्यभाषत
वह गर्भ बार-बार कांपते हुए भयानक स्वर में रोने लगा। तब इंद्र ने गर्भ से कहा, 'मा रोद' (मत रोओ), 'मा रोद' (मत रोओ)।
Verse 71
तं गर्भं सप्तधा कृत्वा ह्येकैकं सप्तधा पुनः / कुलिशेन बिभेदेन्द्रस्ततो दितिरबुध्यता
उस गर्भ के सात टुकड़े करके, पुनः प्रत्येक टुकड़े को सात भागों में बांटकर इंद्र ने वज्र से काट दिया। तब दिति जाग उठीं।
Verse 72
न हन्तव्यो न हन्तव्य इत्येवं दितिरब्रवीत् / निष्पपात ततो वज्री मातुर्वचनगौरवात्
'मत मारो, मत मारो', ऐसा दिति ने कहा। तब माता के वचनों के आदर के कारण वज्रधारी (इंद्र) बाहर निकल आए।
Verse 73
प्राञ्जलिर्वज्रसहितो दितिं शक्रो ऽभ्यभाषत / अशुचिर्देवि सुप्तासि पादयोर्गतमूर्द्धजा
हाथ जोड़कर वज्र धारण किए शक्र ने दिति से कहा— “देवि, तुम अशुद्ध हो; तुम सो रही हो और तुम्हारे केश पाँवों की ओर गिर पड़े हैं।”
Verse 74
तदं तरमनुप्राप्य गर्भं हेतारमाहवे / भिन्नवानहमेतं ते बहुधा क्षन्तुमर्हसि
उसी अवसर को पाकर मैं युद्ध के हेतु बने तुम्हारे गर्भ के पास पहुँचा; मैंने उसे अनेक भागों में चीर दिया— तुम मुझे क्षमा करने योग्य हो।
Verse 75
तस्मिंस्तु विफले गर्भे दितिः परमदुःखिता / सहस्राक्षं दुराधर्षं वाक्यं सानुनयाब्रवीत्
जब वह गर्भ निष्फल हो गया, तब अत्यन्त दुःखी दिति ने दुर्धर्ष सहस्राक्ष से विनयपूर्वक ये वचन कहे।
Verse 76
ममापराधाद्गर्भो ऽयं यदि ते विफलीकृतः / नापराधो ऽस्ति देवेश तव पुत्र महाबल
यदि मेरे अपराध से तुम्हारा यह गर्भ निष्फल हुआ है, तो भी, हे देवेश, महाबली पुत्र, तुम्हारा कोई अपराध नहीं है।
Verse 77
शत्रोर्वधे न दोषो ऽस्ति भेतव्यं न च ते विभो / प्रियं तु कृतमिच्छामि श्रेयो गर्भस्य मे कुतः
शत्रु के वध में कोई दोष नहीं, हे विभो, तुम्हें भय भी नहीं करना चाहिए; पर मैं चाहती हूँ कि तुमने जो किया वह प्रिय हो— मेरे गर्भ का कल्याण अब कहाँ रहा?
Verse 78
भवन्तु मम पुत्राणां सप्त स्थानानि वै दिवि / वातस्कन्धानिमान्सप्त चरन्तु मम पुत्रकाः
मेरे पुत्रों के लिए स्वर्ग में निश्चय ही सात स्थान हों। ये सात वायु-स्कन्ध मेरे पुत्र विचरें।
Verse 79
मरुतस्ते तु विख्याता गतास्ते सप्तसप्तकाः / पृथिव्यां प्रथमस्कन्धो द्वितीयश्चापि भास्करे
वे मरुत् प्रसिद्ध हुए; वे सात-सात के समूह होकर गए। पृथ्वी में प्रथम स्कन्ध है और दूसरा भास्कर (सूर्य) में।
Verse 80
सोमे तृतीयो विज्ञेयश्चतुर्थो ज्योतिषां गणे / ग्रहेषु पञ्चमस्चैव षष्ठः सप्तर्षिमण्डले
तीसरा सोम (चन्द्र) में जानना चाहिए, चौथा ज्योतिषों के गण में। पाँचवाँ ग्रहों में और छठा सप्तर्षि-मण्डल में है।
Verse 81
ध्रुवे तु सप्तमश्चैव वातस्कन्धाश्चसप्त ये / तानेते विचरन्त्वद्य कालेकाले ममात्मजाः
सातवाँ ध्रुव में है; और जो ये सात वायु-स्कन्ध हैं—वे सब आज से मेरे पुत्र समय-समय पर विचरें।
Verse 82
वातस्कन्धाधिपा भूत्वा चरन्तु मम पुत्रकाः / पृथिव्यां प्रथमस्कन्ध आ मेघेब्यो य आवहः
वायु-स्कन्धों के अधिपति होकर मेरे पुत्र विचरें। पृथ्वी में प्रथम स्कन्ध है, जो मेघों से (जल आदि) नीचे लाता है।
Verse 83
चरन्तु मम पुत्रास्ते सप्त ये प्रथमे गणे / द्वितीयश्चापि मेघेभ्य आसूर्यात्प्रवहस्ततः
मेरे वे सात पुत्र, जो प्रथम गण में हैं, विचरें; और दूसरा गण मेघों से लेकर सूर्य के नीचे तक ‘प्रवह’ कहलाता है।
Verse 84
वातस्कन्धो हि विज्ञेयो द्वितीयश्चरतां गणः / सूर्यादूर्ध्वमधः सोमादुद्वहो ऽथ स वै स्मृतः
द्वितीय विचरने वाला गण ‘वातस्कन्ध’ जानना चाहिए; वह सूर्य के ऊपर और सोम के नीचे स्थित ‘उद्वह’ कहलाता है।
Verse 85
वातस्कन्धस्तृतीयश्च पुत्राणां चरता गणः / सोमादूर्द्ध्वमधर्क्षेभ्यश्चतुर्थ संवहस्तु सः
पुत्रों का तीसरा विचरने वाला गण भी ‘वातस्कन्ध’ है; वह सोम के ऊपर और नक्षत्रों के नीचे स्थित चौथा ‘संवह’ कहलाता है।
Verse 86
चतुर्थो मम पुत्राणां गणस्तु चरतां विभो / ऋक्षेभ्यश्च तथैवोर्द्ध्वमा ग्रहाद्विवहस्तु यः
हे विभो, मेरे पुत्रों का चौथा विचरने वाला गण वह है जो नक्षत्रों से ऊपर और ग्रहों तक (उनके नीचे) स्थित है; वही ‘विवह’ कहलाता है।
Verse 87
वातस्कन्धः पञ्चमस्तु पुत्राणां चरतां गणः / ग्रहेभ्य ऊर्द्ध्वमार्षिभ्यः षष्ठो ह्यनुवहश्च यः
पुत्रों का पाँचवाँ विचरने वाला गण ‘वातस्कन्ध’ है; ग्रहों के ऊपर और ऋषियों (सप्तर्षि-मंडल) तक स्थित छठा ‘अनुवह’ कहलाता है।
Verse 88
वातस्कन्धस्तत्र मम पुराणां चरता गणः / ऋषिभ्य ऊर्द्ध्वमाध्रौवं सप्तमो यः प्रकीर्त्तितः
वहाँ मेरे पुराणों का विचरण करने वाला ‘वातस्कन्ध’ नामक गण है, जो ऋषियों से ऊपर ध्रुवलोक तक जाने वाला सातवाँ कहा गया है।
Verse 89
वातस्कन्धः परिवहस्तत्र तिष्ठन्तु मे सुताः / एतान्सर्वाश्चरन्त्वन्ते कालेकाले ममात्मजाः
वातस्कन्ध वहाँ प्रवाहित होता रहे; मेरे पुत्र वहीं स्थित रहें। समय-समय पर अंत में मेरे आत्मज इन सबका विचरण करें।
Verse 90
त्वत्कृतेन च नाम्ना वै भवतु मरुतस्त्विमे / ततस्तेषां तु नामानि मत्पुत्राणां शतक्रतो
तुम्हारे द्वारा दिए गए नाम से ये मरुत कहलाएँ; फिर, हे शतक्रतु, मेरे पुत्रों के नाम (सुनो)।
Verse 91
तद्विधैः कर्मभिश्चैव समवेहि पृथक्पृथक् / शक्रज्योतिस्तथा सत्यः सत्यज्योतिस्तथापरः
उसी प्रकार के कर्मों के साथ उन्हें अलग-अलग जानो: शक्रज्योति, तथा सत्य, और दूसरा सत्यज्योति।
Verse 92
चित्रज्योतिश्च ज्योतिष्मान् सुतपश्चैत्य एव च / प्रथमो ऽयं गणः प्रोक्तो द्वितीयं तु निबोधत
चित्रज्योति, ज्योतिष्मान, सुतप, और चैत्य—यह पहला गण कहा गया है; अब दूसरे को भी जानो।
Verse 93
ऋतजित्सत्यजिश्चैव सुषेणः सेनजित्तथा / सुतमित्रो ह्यमित्रश्च सुरमित्रस्तथापरः
ऋतजित्, सत्यजित्, सुषेण और सेनजित्; तथा सुतमित्र, अमित्र और सुरमित्र—ये भी (गण) हैं।
Verse 94
गण एष द्वितीयस्तु तृतीयं च निबोधत / धातुश्च धनदश्चैव ह्युग्रो भीमस्तथैव च
यह दूसरा गण है; अब तीसरे को भी जानो—धातु, धनद, उग्र और भीम।
Verse 95
वरुणश्च तृतीयं च मया प्रोक्तं निबोधत / अभियुक्ताक्षिकश्चैव साह्वायश्च गणः स्मृतः
तीसरा (गण) वरुण है—जैसा मैंने कहा, इसे जानो; तथा अभियुक्ताक्षिक और साह्वाय—ये गण माने गए हैं।
Verse 96
ईदृक् चैव तथान्यादृक् समरिद्द्रुमवृचक्षकाः / मितश्च समितश्चैव पञ्चमश्च तथा गणः
ईदृक् और अन्यादृक्, समरिद्द्रुमवृचक्षक; तथा मित और समित—इसी प्रकार पाँचवाँ गण (कहा गया)।
Verse 97
ईदृक् च पुरुषश्चैव नान्यादृक् समचेतनः / संमितः समवृत्तिश्च प्रतिहर्ता च षड् गणाः
ईदृक् और पुरुष, तथा अन्यादृक्, समचेतन; संमित, समवृत्ति और प्रतिहर्ता—ये छह गण हैं।
Verse 98
यज्ञैश्चित्वास्तुवन्सर्वे तथान्ये मानुषा विशः / दैत्यदेवाः समाख्याताः सप्तैते सप्तसप्तकाः
यज्ञों द्वारा पूजन कर सबने स्तुति की, और अन्य मनुष्य-समुदायों ने भी। ये ‘दैत्यदेव’ कहलाए; ये सात-सात के सात समूह हैं।
Verse 99
एते ह्येकोनपञ्चाशन्मरुतो नामतः स्मृताः / प्रसंख्यातास्तदा ताभ्यां दित्या शक्रेण चैव वै
ये नाम से उनचास मरुत् स्मरण किए गए हैं। तब दिति और शक्र (इन्द्र) ने मिलकर उनकी गणना की।
Verse 100
कृत्वा चैतानि नामानि दितिरिन्द्रमुवाच ह / वातस्कन्धांश्चरन्त्वेते भ्रतरो मम पुत्रकाः
ये नाम निर्धारित करके दिति ने इन्द्र से कहा—ये मेरे पुत्र, परस्पर भाई, वायु-समूहों के रूप में विचरें।
Verse 101
विचरन्तु च भद्रं ते देवैः सह ममात्मजाः / तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा महस्राक्षः पुरन्दरः
मेरे पुत्र देवताओं के साथ कल्याणपूर्वक विचरें। उसका यह वचन सुनकर सहस्राक्ष पुरन्दर (इन्द्र) ने…
Verse 102
उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा मातर्भवतु तत्तथा / सर्व मेतद्यथोक्तं ते भविष्यति न संशयः
हाथ जोड़कर उसने कहा—माता, ऐसा ही हो। आपने जैसा कहा है, वह सब निःसंदेह पूर्ण होगा।
Verse 103
एवंभूता महात्मानः कुमारा लोकसंमताः / देवैः सह भविष्यन्ति यज्ञभाजस्तवात्म जाः
ऐसे ही महात्मा कुमार, जो लोक में सम्मानित हैं, देवताओं के साथ रहेंगे और तुम्हारे आत्मज होकर यज्ञ-भाग के अधिकारी बनेंगे।
Verse 104
तस्मात्ते मरुतो देवाः सर्वे चेन्द्रानुजा वराः / विज्ञेयाश्चामराः सर्वे दितिपुत्रास्तरस्विनः
इसलिए वे सब मरुत्-देव, इन्द्र के अनुज श्रेष्ठ देवता हैं; वे सभी अमर जानने योग्य हैं, दिति के पुत्र और अत्यन्त पराक्रमी हैं।
Verse 105
एवं तौ निश्चयं कृत्वा मातापुत्रौ तपोवने / जग्मतुस्त्रिदिवं त्दृष्टौ शक्रमाभूद्गतज्वरः
इस प्रकार माता और पुत्र ने तपोवन में निश्चय करके त्रिदिव को प्रस्थान किया; उन्हें देखकर शक्र (इन्द्र) का ज्वर उतर गया।
Verse 106
मरुतां च शुभं जन्म शृणुयाद्यः पठेच्च वा / वादे विजयमाप्नोति लब्धात्मा च भवत्युत
जो मरुतों के शुभ जन्म को सुनता या पढ़ता है, वह वाद-विवाद में विजय पाता है और आत्म-सम्पन्न भी हो जाता है।
The Kaśyapa–Diti line within the broader progenitor network: Hiraṇyakaśipu and Hiraṇyākṣa are presented as key daitya nodes, alongside Siṃhikā (linked to Rāhu through maternity) and the marital connection to Vipracitti.
A tapas → Brahmā-prasāda → vara (boon) sequence: prolonged, severe austerity is narrated as the legitimating cause for exceptional boons, which then enable the daitya’s supremacy over devas and beings.
It anchors genealogy to a ritual-historical coordinate: the births and naming-etiologies are situated during Kaśyapa’s Aśvamedha at Puṣkara, turning the yajña into a contextual tag that organizes persons, events, and authority.