Adhyaya 84

Verse 1

#:72:.7 #पड- () हि २ 7 चतुरशीतितमो< ध्याय: नाना प्रकारके तीर्थोकी महिमा घुलस्त्य उवाच ततो गच्छेन्महाराज धर्मतीर्थमनुत्तमम्‌ । यत्र धर्मो महाभागस्तप्तवानुत्तमं तप:

પુલસ્ત્યે કહ્યું—મહારાજ! ત્યારબાદ અનુત્તમ ધર્મતીર્થ તરફ જાઓ, જ્યાં મહાભાગ ધર્મે ઉત્તમ તપ કર્યું હતું.

Verse 2

तेन तीर्थ कृतं पुण्यं स्वेन नाम्ना च विश्रुतम्‌ । तत्र स्नात्वा नरो राजन्‌ धर्मशील: समाहितः

તેણે ત્યાં પુણ્ય તીર્થ સ્થાપ્યું, જે પોતાના નામથી પ્રસિદ્ધ થયું. હે રાજન! જે મનુષ્ય ત્યાં સ્નાન કરે છે, તે ધર્મશીલ અને સમાહિત ચિત્તવાળો બને છે.

Verse 3

ततो गच्छेत राजेन्द्र ज्ञानपावनमुत्तमम्‌

ત્યારબાદ, હે રાજેન્દ્ર! જ્ઞાનરૂપ પરમ પાવન સ્થાન તરફ જાઓ.

Verse 4

सौगन्धिकवनं राजंस्ततो गच्छेत मानव:,राजन! तत्पश्चात्‌ मानव सौगन्धिक वनमें जाय

હે રાજન! ત્યારબાદ મનુષ્ય સૌગંધિક વનમાં જાય.

Verse 5

तत्र ब्रह्मादयो देवा ऋषयश्न तपोधना: । सिद्धचारणगन्धर्वा: किंनराश्न महोरगा:

ત્યાં બ્રહ્મા આદિ દેવો તથા તપોધન ઋષિઓ હતા; સિદ્ધો, ચારણો, ગંધર્વો, કિન્નરો અને મહાબલવાન નાગો પણ એકત્ર થયા હતા.

Verse 6

वहाँ ब्रह्मा आदि देवता, तपोधन ऋषि, सिद्ध, चारण, गन्धर्व, किन्नर और बड़े-बड़े नाग निवास करते हैं ।।

ત્યાં બ્રહ્મા આદિ દેવતાઓ, તપોધન ઋષિઓ, સિદ્ધો, ચારણો, ગંધર્વો, કિન્નરો અને મહાબલી નાગો વસે છે. તે વનમાં પ્રવેશ કરતાં જ મનુષ્ય સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે. તેના આગળ સરિતાઓમાં શ્રેષ્ઠ અને નદીઓમાં ઉત્તમ—પરમ પુણ્યમયી દેવી સરસ્વતીનું ઉદ્ગમસ્થાન છે, જ્યાં તે પ્લક્ષ નામના વૃક્ષની જડમાંથી ટપકતી દેખાય છે. હે રાજન, ત્યાં વલ્મીક (બાંબી)માંથી નીકળેલા જળમાં સ્નાન કરવું જોઈએ; તે અતિશય શુદ્ધિકારક તીર્થ છે.

Verse 7

प्लक्षाद्वेवी खुता राजन्‌ महापुण्या सरस्वती । तत्राभिषेकं कुर्वीत वल्मीकान्नि:सृते जले

હે રાજન, પ્લક્ષ વૃક્ષમાંથી મહાપુણ્યમયી દેવી સરસ્વતી પ્રગટ થાય છે. ત્યાં વલ્મીક (બાંબી)માંથી નીકળેલા જળમાં અભિષેક-સ્નાન કરવું જોઈએ.

Verse 8

अर्चयित्वा पितृन्‌ देवानश्वमेधफलं लभेत्‌ । ईशानाध्युषितं नाम तत्र तीर्थ सुदुर्लभम्‌,वहाँ देवताओं तथा पितरोंकी पूजा करनेसे मनुष्यको अश्वमेधयज्ञका फल मिलता है। वहीं ईशानाध्युषित नामक परम दुर्लभ तीर्थ है

ત્યાં પિતૃઓ અને દેવતાઓની અર્ચના કરવાથી મનુષ્યને અશ્વમેધ યજ્ઞ સમાન ફળ મળે છે. એ જ પ્રદેશમાં ‘ઈશાનાધ્યુષિત’ નામનું પરમ દુર્લભ તીર્થ છે, જે ઈશાન (શિવ)ની ઉપસ્થિતિથી પાવન છે.

Verse 9

षट्सु शम्यानिपातेषु वल्मीकादिति निश्चय: । कपिलानां सहस्रं च वाजिमेधं च विन्दति

શમી-લાકડું જ્યાં જ્યાં પાડવામાં આવ્યું તે છ સ્થળોમાં (તીર્થસેવાથી) વલ્મીક-નિર્માણ આદિનું પુણ્ય મળે છે—આ નિશ્ચિત છે. ત્યાં એક હજાર કપિલા ગાયોનું દાનફળ અને અશ્વમેધ યજ્ઞફળ પણ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 10

सुगन्धां शतकुम्भां च पठचयज्ञां च भारत

હે ભારત, (ત્યાં) સુગંધિત દ્રવ્યો, સો સુવર્ણ કળશ, તેમજ પાઠ અને યજ્ઞકર્મ—આ બધાનું પણ (વિધાન) કહેવાયું છે.

Verse 11

त्रिशूलखातं तत्रैव तीर्थमासाद्य भारत

ઘૂલસ્ત્ય બોલ્યા—હે ભારત, ભરતકુલ-તિલક! ત્યાં જ ત્રિશૂલખાત નામનું તીર્થ છે. ત્યાં જઈ સ્નાન કર અને દેવો તથા પિતૃઓની પૂજામાં લીન થા. આમ કરનાર મનુષ્ય દેહત્યાગ પછી ગણપતિ-પદ પ્રાપ્ત કરે છે—એમાં સંશય નથી.

Verse 12

तत्राभिषेकं कुर्वीत पितृदेवार्चने रत: । गाणपत्यं च लभते देहं त्यक्त्वा न संशय:

ત્યાં અભિષેક કરવો અને પિતૃ તથા દેવોની અર્ચનામાં રત રહેવું. દેહ ત્યાગ પછી તે ગાણપત્ય પદ પ્રાપ્ત કરે છે—એમાં સંશય નથી.

Verse 13

ततो गच्छेत राजेन्द्र देव्या: स्थान सुदुर्लभम्‌ । शाकम्भरीति विख्याता त्रिषु लोकेषु विश्रुता,राजेन्द्र! वहाँसे परमदुर्लभ देवीस्थानकी यात्रा करे, वह देवी तीनों लोकोंमें शाकम्भरीके नामसे विख्यात है

ત્યારબાદ, હે રાજેન્દ્ર! દેવીના અતિ દુર્લભ સ્થાન તરફ જવું. તે દેવી ત્રણેય લોકમાં ‘શાકંભરી’ નામે વિખ્યાત છે.

Verse 14

दिव्यं वर्षमहस्नं हि शाकेन किल सुव्रता । आहारं सा कृतवती मासि मासि नराधिप

હે નરાધિપ! કહેવાય છે કે ઉત્તમ વ્રતમાં સ્થિર તે દેવીએ એક હજાર દિવ્ય વર્ષો સુધી, મહિને મહિને, માત્ર શાક (સાગ) જ આહાર કર્યો.

Verse 15

ऋषयो भ्यागतास्तत्र देव्या भकत्या तपोधना: । आतिदथ्यं च कृतं तेषां शाकेन किल भारत

હે ભારત! દેવીની ભક્તિથી પ્રેરિત થઈ તપોધન ઋષિઓ ત્યાં આવ્યા. અને તે દેવીએ તેમને શાક (સાગ) દ્વારા જ আতિથ્ય-સત્કાર કર્યો—એવું કહેવાય છે.

Verse 16

ततः शाकम्भरीत्येव नाम तस्या: प्रतिछ्ठितम्‌ । शाकम्भरीं समासाद्य ब्रह्मचारी समाहित:

ત્યાર પછી તેનું નામ “શાકંભરી” તરીકે દૃઢપણે પ્રખ્યાત થયું. હે ભારત! જે મનુષ્ય શાકંભરીના સાન્નિધ્યમાં જઈ બ્રહ્મચર્ય પાળીને, એકાગ્ર અને શુદ્ધચિત્ત થઈ નિર્ધારિત વ્રત કરે છે, તેને તે કર્મનું ફળ દેવીની ઇચ્છાથી પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 17

त्रिरात्रमुषित: शाकं भक्षयित्वा नर: शुचि: । शाकाहारस्य यत्‌ किंचिद्‌ वर्षद्वादिशभि: कृतम्‌

જે મનુષ્ય શુદ્ધ રહી ત્રણ રાત્રિ શાક ભક્ષણ કરીને નિવાસ કરે છે, તેને બાર વર્ષ સુધી શાકાહાર-વ્રતથી જે કંઈ પુણ્ય થાય તે સર્વ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 18

ततो गच्छेत्‌ सुवर्णाख्यं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्‌

ત્યાર પછી ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ ‘સુવર્ણ’ નામના તીર્થસ્થાને જવું જોઈએ. ત્યાં પ્રાચીન કાળમાં ભગવાન વિષ્ણુએ રુદ્રદેવને પ્રસન્ન કરવા માટે વિધિપૂર્વક આરાધના કરી અને દેવતાઓને પણ દુર્લભ એવા અનેક ઉત્તમ વર પ્રાપ્ત કર્યા.

Verse 19

तत्र विष्णु: प्रसादार्थ रुद्रमाराधयत्‌ पुरा । वरांश्व सुबहूँल्‍लेभे दैवतेषु सुदुर्लभान्‌

ત્યાં પ્રાચીન કાળમાં ભગવાન વિષ્ણુએ રુદ્રદેવની પ્રસન્નતા માટે તેમની આરાધના કરી અને દેવતાઓમાં પણ અત્યંત દુર્લભ એવા અનેક વર પ્રાપ્ત કર્યા.

Verse 20

उक्तश्न त्रिपुरघ्नेन परितुष्टेन भारत । अपि च त्वं प्रियतरो लोके कृष्ण भविष्यसि

હે ભારત! પ્રસન્ન થયેલા ત્રિપુરઘ્ન (શિવ)એ તને આમ સંબોધ્યો છે. અને હે કૃષ્ણ! તું લોકમાં વધુ ને વધુ પ્રિય બનશે.

Verse 21

त्वन्मुखं च जगत्‌ सर्व भविष्यति न संशय: । तत्राभिगम्य राजेन्द्र पूजयित्वा वृषध्वजम्‌

સમગ્ર જગત નિઃસંદેહ તારી તરફ મુખ કરશે. તેથી, હે રાજેન્દ્ર, ત્યાં જઈને નજીક પહોંચીને વૃષધ્વજ (ભગવાન શિવ)ની પૂજા કર.

Verse 22

अश्वमेधमवाप्रोति गाणपत्यं च विन्दति । धूमावतीं ततो गच्छेत्‌ त्रिरात्रोपोषितो नर:

તે અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે અને ગાણપત્ય વ્રતનું ફળ પણ મેળવે છે. ત્યારબાદ ત્રણ રાત્રિ ઉપવાસ કરીને મનુષ્ય ધૂમાવતી તીર્થ તરફ જાય.

Verse 23

आसप्तमं कुलं चैव पुनीते नात्र संशय: । राजन! उन्होंने ही अपने नामसे विख्यात पुण्य तीर्थकी स्थापना की है। वहाँ स्नान करनेसे मनुष्य धर्मशील एवं एकाग्रचित्त होता है और अपने कुलकी सातवीं पीढ़ीतकके लोगोंको पवित्र कर देता है; इसमें संशय नहीं है

આ તીર્થ પોતાના કુલની સાતમી પેઢી સુધીને પણ પવિત્ર કરે છે—એમાં સંશય નથી.

Verse 24

तत्रारोहेत धर्मज्ञ श्रद्दधानो जितेन्द्रिय: । महादेवप्रसादाद्धि गच्छेत परमां गतिम्‌

હે ધર્મજ્ઞ નરેશ્વર, શ્રદ્ધા અને ઇન્દ્રિય-નિગ્રહ સાથે તે તીર્થયાત્રા આરંભ કર; કારણ કે મહાદેવના પ્રસાદથી તે પરમ ગતિને પામે છે.

Verse 25

प्रदक्षिणमुपावृत्य गच्छेत भरतर्षभ । धारां नाम महाप्राज्ञ: सर्वपापप्रमोचनीम्‌,भरतश्रेष्ठ! तदनन्तर महाप्राज्ञ पुरुष उस तीर्थकी परिक्रमा करके धाराकी यात्रा करे, जो सब पापोंसे छुड़ानेवाली है

હે ભરતશ્રેષ્ઠ, પ્રદક્ષિણા કરીને પાછા વળીને મહાપ્રાજ્ઞ પુરુષે ‘ધારા’ નામના, સર્વ પાપોથી મુક્તિ આપનાર તીર્થ તરફ જવું જોઈએ.

Verse 26

ततो गच्छेत धर्मज्ञ नमस्कृत्य महागिरिम्‌

ત્યાર પછી, હે ધર્મજ્ઞ, મહાગિરિ હિમાલયને નમસ્કાર કરીને ગંગાદ્વાર (હરિદ્વાર) તરફ યાત્રા કરવી જોઈએ; તે સ્વર્ગદ્વાર સમાન છે—એમાં શંકા નથી. ત્યાં એકાગ્ર અને સમાહિત ચિત્તથી કોટિતીર્થમાં સ્નાન કરવું.

Verse 27

स्वर्गद्वारेण यत्‌ तुल्यं गड्ढाद्वारं न संशय: । तत्राभिषेकं कुर्वीत कोटितीर्थे समाहित:

ગંગાદ્વાર સ્વર્ગદ્વાર સમાન છે—એમાં શંકા નથી. ત્યાં સમાહિત ચિત્તથી કોટિતીર્થમાં અભિષેક-સ્નાન કરવું.

Verse 28

पुण्डरीकमवाप्नोति कुलं चैव समुद्धरेत्‌ । उष्यैकां रजनीं तत्र गोसहस्रफलं लभेत्‌

આ રીતે કરનાર પુણ્ડરીક યજ્ઞનું ફળ પામે છે અને પોતાના કુલનો પણ ઉદ્ધાર કરે છે. ત્યાં એક રાત નિવાસ કરવાથી સહસ્ર ગોદાન સમાન ફળ મળે છે.

Verse 29

सप्तगड़े त्रिगड़े च शक्रावर्ते च तर्पयन्‌ । देवान्‌ 6 52 के

સપ્તગડ, ત્રિગડ અને શક્રાવર્ત તીર્થમાં વિધિપૂર્વક દેવો તથા પિતૃઓને તર્પણ કરનાર મનુષ્ય પુણ્યલોકમાં પ્રતિષ્ઠિત અને માન્ય બને છે.

Verse 30

ततः कनखले स्नात्वा त्रिरात्रोपोषितो नर: । अश्वमेधमवाप्रोति स्वर्गलोक॑ च गच्छति,तदनन्तर कनखलमें स्नान करके तीन रात उपवास करनेवाला मनुष्य अश्वमेधयज्ञका फल पाता और स्वर्ग-लोकमें जाता है

ત્યાર પછી કનખલમાં સ્નાન કરીને જે મનુષ્ય ત્રણ રાત્રિ ઉપવાસ કરે છે, તે અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પામે છે અને સ્વર્ગલોકમાં જાય છે.

Verse 31

कपिलावटरटं ततो गच्छेत्‌ तीर्थसेवी नराधिप । उपोष्य रजनीं तत्र गोसहस्रफलं लभेत्‌,नरेश्वर! उसके बाद तीर्थसेवी मनुष्य कपिलावट-तीर्थमें जाय। वहाँ रातभर उपवास करनेसे उसे सहस्र गोदानका फल मिलता है

ત્યારબાદ, હે નરાધિપ! તીર્થસેવી પુરુષ કપિલાવટ નામના તીર્થમાં જાય. ત્યાં રાત્રિભર ઉપવાસ કરવાથી, હે નરેશ્વર, તેને સહસ્ર ગોદાન સમાન પુણ્ય મળે છે.

Verse 32

नागराजस्य राजेन्द्र कपिलस्य महात्मन: । तीर्थ कुरुवरश्रेष्ठ सर्वलोकेषु विश्रुतम्‌,राजेन्द्र! कुरुश्रेष्ठ! वहीं नागराज महात्मा कपिलका तीर्थ है, जो सम्पूर्ण लोकोंमें विख्यात है

રાજેન્દ્ર! કુરુશ્રેષ્ઠ! આ જ નાગરાજ મહાત્મા કપિલનું તીર્થ છે, જે સર્વ લોકોમાં વિખ્યાત છે.

Verse 33

तत्राभिषेकं कुर्वीत नागतीर्थे नराधिप । कपिलानां सहस्रस्य फलं विन्दति मानव:,महाराज! वहाँ नागतीर्थमें स्नान करना चाहिये। इससे मनुष्यको सहस्र कपिलादानका फल प्राप्त होता है

હે નરાધિપ! ત્યાં નાગતીર્થમાં સ્નાન-અભિષેક કરવો જોઈએ. એમ કરવાથી મનુષ્યને સહસ્ર કપિલા-ગોદાનનું ફળ મળે છે.

Verse 34

ततो ललितकं गच्छेच्छान्तनोस्तीर्थमुत्तमम्‌ । तत्र स्नात्वा नरो राजन्‌ न दुर्गतिमवाप्रुयात्‌,तत्पश्चात्‌ शान्तनुके उत्तम तीर्थ ललितकमें जाय। राजन! वहाँ स्नान करनेसे मनुष्य कभी दुर्गतिमें नहीं पड़ता

ત્યારબાદ શાંતનુનું ઉત્તમ તીર્થ લલિતકમાં જવું જોઈએ. હે રાજન! ત્યાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય કદી દુર્ગતિને પામતો નથી.

Verse 35

गड्भायमुनयोर्म ध्ये स्नाति यः संगमे नरः । दशाश्वमेधानाप्रोति कुलं चैव समुद्धरेत्‌

જે મનુષ્ય ગંગા અને યમુનાના સંગમમાં સ્નાન કરે છે, તેને દસ અશ્વમેધ યજ્ઞોનું ફળ મળે છે અને તે પોતાના કુલનો પણ ઉદ્ધાર કરે છે.

Verse 36

अग्निष्टोममवाप्रोति मुनिलोकं॑ च गच्छति । राजेन्द्र! तदनन्तर उत्तम ज्ञानपावन तीर्थमें जाय। वहाँ जानेसे मनुष्य अग्निष्टोमयज्ञका फल पाता और मुनिलोकमें जाता है

ઘૂલસ્ત્ય બોલ્યા—હે રાજેન્દ્ર! ત્યારબાદ પરમ જ્ઞાનથી પાવન કરનાર તે તીર્થમાં જવું જોઈએ. ત્યાં જવાથી મનુષ્ય અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞનું ફળ પામે છે અને મુનિલોકમાં જાય છે. પછી, હે રાજેન્દ્ર, લોકવિખ્યાત સુગંધા તીર્થમાં જવું; સર્વ પાપોથી શુદ્ધ અંતઃકરણવાળો પુરુષ બ્રહ્મલોકમાં સન્માનિત થાય છે.

Verse 37

रुद्रावर्त ततो गच्छेत्‌ तीर्थसेवी नराधिप । तत्र स्नात्वा नरो राजन्‌ स्वर्गलोक॑ च गच्छति,नरेश्वर! तदनन्तर तीर्थसेवी पुरुष रुद्रावर्ततीर्थमें जाय। राजन! वहाँ स्नान करके मनुष्य स्वर्गलोकमें जाता है

ઘૂલસ્ત્ય બોલ્યા—હે નરાધિપ! ત્યારબાદ તીર્થસેવી પુરુષ રુદ્રાવર્ત તીર્થમાં જાય. હે રાજન! ત્યાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય સ્વર્ગલોકને પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 38

गड़ायाशक्षु नरश्रेष्ठ सरस्वत्याश्न॒ संगमे । स्‍्नात्वाश्नमेधं प्राप्नोति स्वर्गलोकं॑ च गच्छति,नरश्रेष्ठ) गंगा और सरस्वतीके संगममें स्नान करनेसे मनुष्य अश्वमेधयज्ञका फल पाता और स्वर्ग-लोकमें जाता है

ઘૂલસ્ત્ય બોલ્યા—હે નરશ્રેષ્ઠ! શક્ષુ ખાતે ગંગા અને સરસ્વતીના સંગમે સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પામે છે અને સ્વર્ગલોકમાં જાય છે.

Verse 39

भद्रकर्णेश्वरं गत्वा देवमर्च्य यथाविधि । न दुर्गतिमवाप्रोति नाकपृष्ठे च पूज्यते

ભદ્રકર્ણેશ્વર પાસે જઈ જે પુરુષ વિધિપૂર્વક દેવની પૂજા કરે છે, તે કદી દુર્ગતિ પામતો નથી; પરંતુ સ્વર્ગલોકમાં પૂજિત થાય છે.

Verse 40

ततः कुब्जाम्रकं गच्छेत्‌ तीर्थसेवी नराधिप । गोसहस्रमवाप्रोति स्वर्गलोक॑ च गच्छति

હે નરાધિપ! ત્યારબાદ તીર્થસેવી પુરુષ કુબ્જામ્રક તીર્થમાં જાય. ત્યાં તેને સહસ્ર ગોદાનનું ફળ મળે છે અને અંતે તે સ્વર્ગલોકને પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 41

अरुन्धतीवटं गच्छेत्‌ तीर्थसेवी नराधिप । सामुद्रकमुपस्पृश्य ब्रह्मचारी समाहित:

ઘૂલસ્થ્યે કહ્યું—હે નરાધિપ! તીર્થસેવી અરુંધતીવટે જાય. સામુદ્રક તીર્થમાં સ્નાન કરીને બ્રહ્મચર્ય પાળતો, એકાગ્રચિત્ત થઈ ત્રણ રાત ઉપવાસ કરે. આ નિયમથી મનુષ્ય અશ્વમેધ યજ્ઞનું તથા સહસ્ર ગોદાનનું ફળ પામે છે અને પોતાના કુલનો ઉદ્ધાર કરે છે.

Verse 42

अश्वमेधमवाप्रोति त्रिरात्रोपोषितो नर: । गोसहस्रफलं विद्यात्‌ कुलं चैव समुद्धरेत्‌

ઘૂલસ્થ્યે કહ્યું—હે નરાધિપ! જે મનુષ્ય ત્રણ રાત ઉપવાસ કરે છે, તે અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પામે છે. જાણો કે તેને સહસ્ર ગોદાનનું ફળ પણ મળે છે અને તે પોતાના કુલનો ઉદ્ધાર કરે છે.

Verse 43

ब्रह्मावर्त ततो गच्छेद्‌ ब्रह्म॒चारी समाहित: । अश्वमेधमवाप्रोति सोमलोकं च गच्छति

ત્યારબાદ બ્રહ્મચર્ય પાળતો, એકાગ્રચિત્ત બ્રહ્મચારી બ્રહ્માવર્તે જાય. એથી તે અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પામે છે અને સોમલોકમાં પણ જાય છે.

Verse 44

यमुनाप्रभवं गत्वा समुपस्पृश्य यामुनम्‌ अश्वमेधफलं लब्ध्वा स्वर्गलोके महीयते,यमुनाप्रभव नामक तीर्थमें जाकर यमुनाजलमें स्नान करके अश्वमेधयज्ञका फल पाकर मनुष्य स्वर्गलोकमें प्रतिष्ठित होता है

યમુનાપ્રભવ નામના તીર્થમાં જઈ યમુનાના જળમાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પામે છે અને સ્વર્ગલોકમાં મહિમાવાન થાય છે.

Verse 45

दर्वीसंक्रमणं प्राप्य तीर्थ त्रैलोक्यपूजितम्‌ । अश्वमेधमवाप्रोति स्वर्गलोक॑ च गच्छति,दर्वीसंक्रमण नामक त्रिभुवनपूजित तीर्थमें जानेसे तीर्थयात्री अश्वमेधयज्ञका फल पाता और स्वर्गलोकमें जाता है

ત્રિલોકપૂજિત દર્વીસંક્રમણ નામના તીર્થમાં પહોંચવાથી તીર્થયાત્રી અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પામે છે અને સ્વર્ગલોકમાં જાય છે.

Verse 46

सिन्धोश्व प्रभवं गत्वा सिद्धगन्धर्वसेवितम्‌ । तत्रोष्य रजनी: पज्च विन्देद्‌ बहुसुवर्णकम्‌

સિંધુના ઉદ્ગમસ્થાને—સિદ્ધો અને ગંધર્વો દ્વારા સેવિત એવા પવિત્ર તીર્થમાં—જઈને જે પાંચ રાત્રિઓ નિયમપૂર્વક નિવાસ કરે, તે બહુ સોનું પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 47

अथ वेदीं समासाद्य नर: परमदुर्गमाम्‌ अश्वमेधमवाप्रोति स्वर्गलोक॑ च गच्छति,तदनन्तर मनुष्य परम दुर्गम वेदीतीर्थमें जाकर अश्वमेधयज्ञका फल पाता और स्वर्गलोकमें जाता है

પછી જે મનુષ્ય તે અત્યંત દુર્ગમ વેદી-તીર્થને પ્રાપ્ત કરે છે, તે અશ્વમેધ યજ્ઞનું પુણ્યફળ મેળવી સ્વર્ગલોકમાં જાય છે.

Verse 48

ऋषिकुल्‍यां समासाद्य वासिष्ठं चैव भारत | वासिष्ठीं समतिक्रम्य सर्वे वर्णा द्विजातय:

હે ભારત! ઋષિકુલ્યા તથા વાસિષ્ઠ તીર્થને પ્રાપ્ત કરીને સ્નાનાદિ કરી, જે વાસિષ્ઠીને વટાવી આગળ જાય છે—ક્ષત્રિય વગેરે સર્વ વર્ણના લોકો—તે દ્વિજાતિ બને છે.

Verse 49

ऋषिकुल्‍यां समासाद्य नर: स्नात्वा विकल्मष: । देवान्‌ पितृश्चार्चयित्वा ऋषिलोकं प्रपद्यते,ऋषिकुल्‍यामें जाकर स्नान करके पापरहित मानव देवताओं और पितरोंकी पूजा करके ऋषिलोकमें जाता है

ઋષિકુલ્યામાં પહોંચી મનુષ્ય સ્નાન કરીને કલ્મષરહિત બને છે; પછી દેવો અને પિતૃઓની અર્ચના કરીને તે ઋષિલોકને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 50

यदि तत्र वसेन्मासं शाकाहारो नराधिप । भगुतुज़ं समासाद्य वाजिमेधफलं लभेत्‌,नरेश्वर! यदि मनुष्य भृगुतुंगमें जाकर शाकाहारी हो वहाँ एक मासतक निवास करे तो उसे अश्वमेध-यज्ञका फल प्राप्त होता है

હે નરાધિપ! જો મનુષ્ય ભૃગુતુંગમાં જઈ શાકાહારી બની ત્યાં એક માસ સુધી નિવાસ કરે, તો તેને અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 51

गत्वा वीरप्रमोक्ष॑ं च सर्वपापै: प्रमुच्यते । कृत्तिकामघयोश्रैव तीर्थमासाद्य भारत

વીરપ્રમોક્ષ નામના તીર્થમાં જઈ મનુષ્ય સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે. હે ભારત! કૃત્તિકા અને મઘા સંબંધિત તીર્થને પામી, એક વખત ઉપવાસ કરીને જે ત્યાં એક રાત્રિ નિવાસ કરે છે, તે શુભ લોકોને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 52

अग्निष्टोमातिरात्राभ्यां फलमाप्नोति मानव: | तत्र संध्यां समासाद्य विद्यातीर्थमनुत्तमम्‌

અગ્નિષ્ટોમ અને અતિરાત્ર યજ્ઞોથી મનુષ્ય તેમનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે. પરંતુ ત્યાં સંધ્યાકાળને પામી તે અનुत્તમ ‘વિદ્યાતીર્થ’ને પણ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 53

उपस्पृश्य च वै विद्यां यत्र तत्रोपपद्यते । महाश्रमे वसेद्‌ रात्रिं सर्वपापप्रमोचने

ત્યાં જલસ્પર્શ (આચમન/સ્નાન) કરીને અને વિદ્યાનો આશ્રય લઈને મનુષ્ય જ્યાં હોય ત્યાં વિદ્યાને યોગ્ય બને છે. સર્વપાપમોચક મહાશ્રમમાં એક રાત્રિ નિવાસ કરવો જોઈએ.

Verse 54

षष्ठकालोपवासेन मासमुष्य महालये

દર છઠ્ઠા કાળે ઉપવાસ કરીને મેં આ મહાલયમાં એક માસ નિવાસ કર્યો.

Verse 55

सर्वपापविशुद्धात्मा विन्देद्‌ बहुसुवर्णकम्‌ । दशापरान्‌ दश पूर्वान्‌ नरानुद्धरते कुलम्‌

જેનુ અંતઃકરણ સર્વ પાપોથી શુદ્ધ થયું હોય, તે બહુ સોનું મેળવે છે; અને તે પોતાના કુળનો ઉદ્ધાર કરે છે—આગળની દસ અને પાછળની દસ પેઢીઓને તારવે છે.

Verse 56

जो छठे समय उपवासपूर्वक एक मासतक महालयतीर्थमें निवास करता है, वह सब पापोंसे शुद्धचित्त हो प्रचुर सुवर्णराशि प्राप्त करता है। साथ ही दस पहलेकी और दस बादकी पीढ़ियोंका उद्धार कर देता है ।।

ઘૂલસ્ત્ય બોલ્યા—જે નિર્ધારિત છઠ્ઠા કાળે વિધિપૂર્વક ઉપવાસ કરીને એક માસ મહાલય-તીર્થમાં નિવાસ કરે છે, તે સર્વ પાપોથી શુદ્ધચિત્ત થઈ પ્રચુર સુવર્ણરાશિ પ્રાપ્ત કરે છે; તેમજ પોતાના પૂર્વના દસ અને પછીના દસ પેઢીઓનો પણ ઉદ્ધાર કરે છે. ત્યારબાદ પિતામહે સેવિત વેતસિકા-તીર્થમાં જઈ મનુષ્ય અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પામે છે અને ઔશનસ (શુક્ર) ગતિને પ્રાપ્ત થાય છે. પછી બ્રહ્માએ પૂજિત વેતસિકા-તીર્થમાં જઈ તે ફરી અશ્વમેધનું ફળ મેળવી શુક્રાચાર્યના લોકને પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 57

अथ सुन्दरिकातीर्थ प्राप्प सिद्धनिषेवितम्‌ । रूपस्यथ भागी भवति दृष्टमेतत्‌ पुरातनै:,तदनन्तर सिद्धसेवित सुन्दरिकातीर्थमें जाकर मनुष्य रूपका भागी होता है, यह बात प्राचीन ऋषियोंने देखी है

પછી સિદ્ધો દ્વારા સેવિત સુન્દરિકા-તીર્થમાં પહોંચીને મનુષ્ય રૂપ-લાવણ્યનો ભાગી બને છે—આ વાત પ્રાચીન ઋષિઓએ જોઈને પ્રમાણિત કરી છે.

Verse 58

ततो वै ब्राह्मणीं गत्वा ब्रह्मचारी जितेन्द्रिय: । पद्मवर्णेन यानेन ब्रह्मुलोकं प्रपद्यते

ત્યારબાદ બ્રાહ્મણી-તીર્થમાં જઈ, ઇન્દ્રિયજિત બ્રહ્મચારી કમળવર્ણ વિમાન દ્વારા બ્રહ્મલોકને પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 59

ततस्तु नैमिषं गच्छेत्‌ पुण्यं सिद्धनिषेवितम्‌ । तत्र नित्यं निवसति ब्रह्मा देवगणै: सह,तदनन्तर सिद्धसेवित पुण्यमय नैमिष (नैमिषारण्य)-तीर्थमें जाय। वहाँ देवताओंके साथ ब्रह्माजी नित्य निवास करते हैं

ત્યારબાદ સિદ્ધો દ્વારા સેવિત પુણ્યમય નૈમિષ (નૈમિષારણ્ય) તીર્થમાં જવું જોઈએ. ત્યાં દેવગણ સાથે બ્રહ્મા નિત્ય નિવાસ કરે છે.

Verse 60

नैमिषं मृगयानस्य पापस्यार्ध प्रणश्यति । प्रविष्टमात्रस्तु नर: सर्वपापै: प्रमुच्यते

ઘૂલસ્ત્ય બોલ્યા—નૈમિષમાં મૃગયા માટે આવનાર મનુષ્યના તે પાપનો અડધો ભાગ તત્કાળ નાશ પામે છે; અને તે પવિત્ર ક્ષેત્રમાં માત્ર પ્રવેશ કરતાં જ મનુષ્ય સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ જાય છે.

Verse 61

तत्र मासं वसेद्‌ धीरो नैमिषे तीर्थतत्पर: । पृथिव्यां यानि तीर्थानि तानि तीर्थानि नैमिषे

અતઃ જે ધીર અને વિવેકી પુરુષ તીર્થસેવામાં તત્પર હોય, તેણે નૈમિષમાં એક માસ સુધી નિવાસ કરવો. કારણ કે પૃથ્વી પર જેટલાં તીર્થો છે, તે સર્વ નૈમિષમાં જ વિદ્યમાન માનવામાં આવે છે.

Verse 62

कृताभिषेकस्तत्रैव नियतो नियताशन: । गवां मेधस्य यज्ञस्य फल प्राप्नोति भारत,भारत! जो वहाँ स्नान करके नियमपालनपूर्वक नियमित भोजन करता है, वह गोमेधयज्ञका फल पाता है

હે ભારત! જે ત્યાં સ્નાન કરીને નિયમપાલન સાથે નિયત આહાર કરે છે, તે ગોમેધ યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 63

पुनात्यासप्तमं चैव कुलं भरतसत्तम । यस्त्यजेन्नैमिषे प्राणानुपवासपरायण:

હે ભરતશ્રેષ્ઠ! જે નૈમિષમાં ઉપવાસપરાયણ રહી પ્રાણ ત્યાગે છે, તે પોતાના કુલની સાતમી પેઢી સુધીને પણ પવિત્ર કરી ઉદ્ધાર કરે છે.

Verse 64

स मोदेत्‌ सर्वलोकेषु एवमाहुर्मनीषिण: । नित्यं मेध्यं च पुण्यं च नैमिषं नृपसत्तम

તે સર્વ લોકોમાં આનંદ અનુભવે છે—એવું મનીષીઓ કહે છે. હે નૃપશ્રેષ્ઠ! નૈમિષ તીર્થ નિત્ય, પરમ પવિત્ર અને પુણ્યપ્રદ છે.

Verse 65

गड़ोद्धेद॑ समासाद्य त्रिरात्रोपोषितो नर: । वाजपेयमवाप्रोति ब्रह्मभूतो भवेत्‌ सदा,गंगोद्धेदतीर्थमें जाकर तीन रात उपवास करनेवाला मनुष्य वाजपेययज्ञका फल पाता और सदाके लिये ब्रह्मीभूत हो जाता है

ગંગોદ્ધેદ તીર્થને પ્રાપ્ત કરીને જે મનુષ્ય ત્રણ રાત ઉપવાસ કરે છે, તે વાજપેય યજ્ઞનું ફળ મેળવે છે અને સદાકાળ માટે બ્રહ્મભાવને પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 66

सरस्वतीं समासाद्य तर्पयेत्‌ पितृदेवता: । सारस्वतेषु लोकेषु मोदते नात्र संशय:

પવિત્ર સરસ્વતીને પ્રાપ્ત કરીને દેવતાઓ અને પિતૃદેવતાઓને તર્પણ કરવું જોઈએ. આ કર્મથી યાત્રિક સારસ્વત લોકોમાં આનંદ પામે છે—એમાં સંશય નથી.

Verse 67

ततश्च बाहुदां गच्छेद्‌ ब्रह्मचारी समाहित: । तत्रोष्य रजनीमेकां स्वर्गलोके महीयते

ત્યારબાદ બ્રહ્મચર્યનું પાલન કરીને અને મનને એકાગ્ર રાખીને બાહુદા-તીર્થમાં જવું જોઈએ. ત્યાં એક રાત (ઉપવાસ-વ્રત સાથે) નિવાસ કરવાથી તે સ્વર્ગલોકમાં માન પામે છે. હે કૌરવ! દેવસત્ર યજ્ઞનું ફળ પણ તેને પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 68

|| ततः क्षीरवतीं गच्छेत्‌ पुण्यां पुण्यतरैर्वृताम्‌

ત્યારબાદ વધુ પુણ્યવાન લોકોના સાન્નિધ્યથી ઘેરાયેલું, પવિત્ર ક્ષીરવતી નદીનું તીર્થ પ્રાપ્ત કરવું જોઈએ.

Verse 69

विमलाशोकमासाद्य ब्रह्म॒चारी समाहित:

વિમલાશોક—નિર્મળ અને શોકરહિત અવસ્થા/તીર્થ—ને પ્રાપ્ત કરીને બ્રહ્મચારી એકાગ્રચિત્ત બને છે.

Verse 70

तत्रोष्य रजनीमेकां स्वर्गलोके महीयते । वहीं विमलाशोक नामक उत्तम तीर्थ है, वहाँ जाकर ब्रह्मचर्यपालनपूर्वक एकाग्रचित्त हो एक रात निवास करनेसे मनुष्य स्वर्गलोकमें प्रतिष्ठित होता है ।।

ત્યાં એક રાત નિવાસ કરવાથી મનુષ્ય સ્વર્ગલોકમાં પ્રતિષ્ઠિત થાય છે. ત્યારબાદ સરસ્વતીનું ઉત્તમ તીર્થ ગોપ્રતાર તરફ જવું જોઈએ.

Verse 71

यत्र रामो गतः स्वर्ग सभृत्यबलवाहन: । स च वीरो महाराज तस्य तीर्थस्य तेजसा

જ્યાં રામ પોતાના સેવકો, સૈન્ય અને વાહનો સાથે સ્વર્ગે ગયા. હે મહારાજ, તે તીર્થના તેજથી તે વીરો શ્રીરામ પોતાના નિત્યધામને પ્રાપ્ત થયા.

Verse 72

रामस्य च प्रसादेन व्यवसायाच्च भारत | तम््मिंस्तीर्थे नर: स्नात्वा गोप्रतारे नराधिप

હે ભારત, રામના પ્રસાદથી અને પોતાના દૃઢ પ્રયત્નથી, હે નરાધિપ, જે મનુષ્ય ગોપ્રતાર તીર્થમાં સ્નાન કરે છે તે શુભ ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 73

सर्वपापविशुद्धात्मा स्वर्गलोके महीयते । भरतनन्दन! नरेश्वर! उस सरयूके गोप्रतारतीर्थमें स्नान करके मनुष्य श्रीरामचन्द्रजीकी कृपा और उद्योगसे सब पापोंसे शुद्ध होकर स्वर्गलोकमें सम्मानित होता है ।।

સર્વ પાપોથી શુદ્ધ થયેલ અંતઃકરણવાળો મનુષ્ય સ્વર્ગલોકમાં માન પામે છે. હે ભરતનંદન, હે નરેશ્વર! સરયૂના ગોપ્રતાર—રામતીર્થમાં—સ્નાન કરીને, શ્રીરામની કૃપા અને પોતાના ઉદ્યોગથી તે સર્વ પાપોથી શુદ્ધ થઈ સ્વર્ગમાં પ્રતિષ્ઠા પામે છે. હે કુરુનંદન, ગોમતીના રામતીર્થમાં જે મનુષ્ય સ્નાન કરે…

Verse 74

शतसाहस्रकं तीर्थ तत्रैव भरतर्षभ

હે ભરતશ્રેષ્ઠ! ત્યાં જ ‘શતસાહસ્રક’ નામનું તીર્થ છે.

Verse 75

तत्रोपस्पर्शनं कृत्वा नियतो नियताशन: । गोसहस्रफलं पुण्य प्राप्नोति भरतर्षभ

હે ભરતશ્રેષ્ઠ! ત્યાં વિધિપૂર્વક સ્નાન કરીને, સંયમિત રહી અને નિયમિત આહાર કરીને, મનુષ્ય હજાર ગાયો દાન કરવાના ફળ સમાન પુણ્ય પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 76

भरतकुलभूषण! वहीं शतसाहस्रकतीर्थ है। उसमें स्नान करके नियमपालनपूर्वक नियमित भोजन करते हुए मनुष्य सहस्र गोदानका पुण्यफल प्राप्त करता है ।।

ભરતકુલભૂષણ! ત્યાં શતસાહસ્રક નામનું તીર્થ છે. તેમાં સ્નાન કરીને નિયમપાલનપૂર્વક સંયમથી અને નિયત આહાર લેતો મનુષ્ય સહસ્ર ગોદાનનું પુણ્યફળ મેળવે છે. ત્યારબાદ, રાજેન્દ્ર, અનુત્તમ ભર્તૃસ્થાન તરફ જવું જોઈએ; ત્યાં જવાથી મનુષ્ય અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 77

कोटितीर्थे नर: स्नात्वा अर्चयित्वा गुहं नूप । गोसहस्रफलं विद्यात्‌ तेजस्वी च भवेन्नर:,राजन! मनुष्य कोटितीर्थमें स्नान करके कार्तिकेयजीका पूजन करनेसे सहस्र गोदानका फल पाता और तेजस्वी होता है

રાજન! મનુષ્ય કોટિતીર્થમાં સ્નાન કરીને અને ગુહ (કાર્તિકેય)નું પૂજન કરીને સહસ્ર ગોદાનનું ફળ મેળવે છે તથા તેજસ્વી બને છે.

Verse 78

ततो वाराणसी गत्वा अर्चयित्वा वृषध्वजम्‌ । कपिलाहवदे नर: स्नात्वा राजसूयमवाप्रुयात्‌

ત્યારબાદ વારાણસી જઈ વૃષધ્વજ શંકરનું પૂજન કરીને ત્યાં કપિલાહ્રદમાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય રાજસૂય યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 79

अविमुक्त समासाद्य तीर्थसेवी कुरूद्वह । दर्शनाद्‌ देवदेवस्य मुच्यते ब्रह्म॒ुह॒त्यया

હે કુરુશ્રેષ્ઠ! અવિમુક્તમાં પહોંચી તીર્થસેવા કરનાર યાત્રિક દેવદેવના દર્શન માત્રથી બ્રહ્મહત્યાના પાપથી મુક્ત થાય છે.

Verse 80

मार्कण्डेयस्य राजेन्द्र तीर्थमासाद्य दुर्लभम्‌

રાજેન્દ્ર! ગોમતી અને ગંગાના લોકવિખ્યાત સંગમની નજીક માર્કંડેય ઋષિનું એક દુર્લભ તીર્થ છે. ત્યાં જવાથી મનુષ્ય અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞનું ફળ મેળવે છે અને પોતાના કુલના ઉદ્ધારનું કારણ બને છે.

Verse 81

गोमतीगड़्योश्वैव संगमे लोकविश्रुते । अग्निष्टोममवाप्रोति कुलं चैव समुद्धरेत्‌

રાજેન્દ્ર! ગોમતી અને ગંગાના લોકવિખ્યાત સંગમની નજીક માર્કંડેય ઋષિનું દુર્લભ તીર્થ છે. ત્યાં જઈ મનુષ્ય અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞનું ફળ પામે છે અને પોતાના કુલનો પણ ઉદ્ધાર કરે છે.

Verse 82

ततो गयां समासाद्य ब्रह्मचारी समाहित: । अश्वमेधमवाप्रोति कुलं चैव समुद्धरेत्‌,तदनन्तर गयातीर्थमें जाकर ब्रह्मचर्यपालनपूर्वक एकाग्रचित्त हो मनुष्य अश्वमेधयज्ञका फल पाता और अपने कुलका उद्धार कर देता है

ત્યારબાદ ગયા-તીર્થમાં જઈ બ્રહ્મચર્યનું પાલન કરીને એકાગ્રચિત્ત રહેનાર મનુષ્ય અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પામે છે અને પોતાના કુલનો પણ ઉદ્ધાર કરે છે.

Verse 83

इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपववके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्वमें पुलस्त्यतीर्थयात्राविषयक तिरासीवाँ अध्याय पूरा हुआ

ત્યાં ત્રણેય લોકમાં વિખ્યાત ‘અક્ષયવટ’ છે. તેની નજીક પિતૃઓ માટે જે કંઈ દાન અપાય છે, તે અક્ષય કહેવાય છે.

Verse 84

महानद्यामुपस्पृश्य तर्पयेत्‌ पितृदेवता: । अक्षयान प्राप्तुयाल्लोकान्‌ कुलं चैव समुद्धरेत्‌

મહાનદીમાં સ્નાન કરીને જે દેવતાઓ અને પિતૃઓનું તર્પણ કરે છે, તે અક્ષય લોકોને પામે છે અને પોતાના કુલનો ઉદ્ધાર કરે છે.

Verse 85

ततो ब्रह्मसरो गत्वा धर्मारण्योपशोभितम्‌ | ब्रद्मलोकमवाप्रोति प्रभातामेव शर्वरीम्‌

ત્યારબાદ ધર્મારણ્યથી શોભિત બ્રહ્મસરોવર પાસે જઈ ત્યાં એક રાત પ્રભાત સુધી નિવાસ કરવાથી મનુષ્ય બ્રહ્મલોકને પામે છે.

Verse 86

ब्रह्मणा तत्र सरसि यूपश्रेष्ठ: समुच्छित: । यूपं प्रदक्षिणं कृत्वा वाजपेयफलं लभेत्‌,ब्रह्माजीने उस सरोवरमें एक श्रेष्ठ यूपकी स्थापना की थी। उसकी परिक्रमा करनेसे मानव वाजपेययज्ञका फल पा लेता है

ત્યાં તે સરોવરમાં બ્રહ્માએ એક ઉત્તમ યૂપ સ્થાપ્યો હતો. તે યૂપની શ્રદ્ધાપૂર્વક પ્રદક્ષિણા કરવાથી મનુષ્ય વાજપેય યજ્ઞ સમાન ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 87

ततो गच्छेत राजेन्द्र धेनुकं लोकविश्रुतम्‌ । एकरात्रोषितो राजन्‌ प्रयच्छेत्‌ तिलधेनुकाम्‌

ત્યારબાદ, રાજેન્દ્ર, લોકવિખ્યાત ધેનુક તીર્થ તરફ જવું. હે રાજન, ત્યાં એક રાત નિવાસ કરીને ‘તિલધેનુકા’ નામનું દાન અર્પણ કરવું.

Verse 88

तत्र चिह्न महद्‌ राजन्नद्यापि सुमहद्‌ भूशम्‌,राजन! वहाँ एक पर्वतपर चरनेवाली बछड़ेसहित कपिला गौका विशाल चरणचिह्न आज भी अंकित है। भरतनन्दन! बछड़ेसहित उस गौके चरणचिह्न आज भी वहाँ देखे जाते हैं

હે રાજન, ત્યાં ભૂમિ પર આજે પણ એક મહાન નિશાની દેખાય છે. તે પર્વત પર વાછરડાં સાથે ફરતી કપિલા ગાયના વિશાળ ખુરાના નિશાન આજે પણ અંકિત છે.

Verse 89

कपिलाया: सवत्सायाश्चरन्त्या: पर्वते कृतम्‌ सवत्साया: पदानि सम दृश्यन्तेडद्यापि भारत

હે ભારત, આજે પણ તે પર્વત પર વાછરડાં સાથે ફરતી કપિલા ગાયના પગલાં સ્પષ્ટ દેખાય છે. હે રાજન, તે પર્વત પર તેના વિશાળ ખુરાના નિશાન હજુ પણ અંકિત છે.

Verse 90

तेषूपस्पृश्य राजेन्द्र पदेषु नृपसत्तम । यत्‌ किंचिदशुभं कर्म तत्‌ प्रणश्यति भारत

હે રાજેન્દ્ર, હે નૃપસત્તમ, તે પગચિહ્નોને સ્પર્શ કરવાથી મનુષ્યનું જે કંઈ અશુભ કર્મ બાકી હોય તે નાશ પામે છે, હે ભારત.

Verse 91

ततो गृध्रवर्ट गच्छेत्‌ स्थानं देवस्थ धीमत: । स्नायीत भस्मना तत्र अभिगम्य वृषध्वजम्‌

ત્યારબાદ બુદ્ધિમાન યાત્રિકે ગૃધ્રવ્રટ નામના પવિત્ર દેવસ્થાનમાં જવું જોઈએ. ત્યાં વૃષધ્વજ મહાદેવ શંકર પાસે જઈ ભસ્મથી સ્નાન કરવું—અર્થાત્ શરીરે પવિત્ર ભસ્મનો લેપ કરવો.

Verse 92

ब्राह्मणेन भवेच्चीर्ण व्रतं द्वादशवार्षिकम्‌ । इतरेषां तु वर्णानां सर्वपापं प्रणश्यति

આ યાત્રા કરવાથી બ્રાહ્મણને બાર વર્ષના વ્રતનું ફળ મળે છે, અને અન્ય વર્ણના લોકોના સર્વ પાપો નાશ પામે છે.

Verse 93

उद्यन्तं च ततो गच्छेत्‌ पर्वतं गीतनादितम्‌ | सावितन्र्यास्तु पद तत्र दृश्यते भरतर्षभ,भरतकुलभूषण! तदनन्तर संगीतकी ध्वनिसे गूँजते हुए उदयगिरिपर जाय। वहाँ सावित्रीका चरणचिह्न आज भी दिखायी देता है

હે ભરતશ્રેષ્ઠ! ત્યારબાદ ગીત-વાદ્યના નાદથી ગુંજતા ઉદયગિરિ પર્વત પર જવું જોઈએ. ત્યાં સાવિત્રીનું પદચિહ્ન આજે પણ દેખાય છે.

Verse 94

तत्र संध्यामुपासीत ब्राह्मण: संशितव्रतः । तेन ह्युपास्ता भवति संध्या द्वादशवार्षिकी

ત્યાં દૃઢ વ્રતવાળો બ્રાહ્મણ સંધ્યોપાસના કરે. એ રીતે તેની બાર વર્ષોની સંધ્યોપાસના પૂર્ણ થયેલી ગણાય છે.

Verse 95

योनिद्धारं च तत्रैव विश्रुतं भरतर्षभ । तत्राभिगम्य मुच्येत पुरुषो योनिसंकटात्‌,भरतश्रेष्ठ! वहीं विख्यात योनिद्वारतीर्थ है, जहाँ जाकर मनुष्य योनिसंकटसे मुक्त हो जाता है--उसका पुनर्जन्म नहीं होता

હે ભરતશ્રેષ્ઠ! ત્યાં જ ‘યોનિદ્વાર’ નામનું પ્રસિદ્ધ તીર્થ છે. ત્યાં જઈને મનુષ્ય યોનિસંકટમાંથી મુક્ત થાય છે—પુનર્જન્મનું બંધન તૂટે છે.

Verse 96

तत्र स्नात्वा नरव्याप्र दृष्टमेतत्‌ पुरातनै: । जहाँ बाँबीका जल है

ઘૂલસ્ત્ય બોલ્યા—હે નરવ્યાઘ્ર! ત્યાં સ્નાન કરીને વડીલોએ આ પ્રાચીન માપ નિશ્ચિત કર્યું છે—જ્યાં બાંબીકા જળ મળે છે, ત્યાંથી અંતર છ ‘શમ્યા-નિપાત’ જેટલું; આ જ સ્થિર માપ છે. હે નરશ્રેષ્ઠ! તે તીર્થમાં સ્નાન કરવાથી સહસ્ર કપિલા-દાન અને અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ મળે છે; પ્રાચીન ઋષિઓએ આને પ્રત્યક્ષ અનુભવ્યું છે. અને, રાજન! જે ગયામાં કૃષ્ણ અને શુક્લ—બન્ને પક્ષોમાં વસે છે, તે પોતાના કુલને સાતમી પેઢી સુધી પવિત્ર કરે છે—એમાં સંશય નથી.

Verse 97

राजन्‌! जो मानव कृष्ण और शुक्ल दोनों पक्षोंमें गयातीर्थमें निवास करता है, वह अपने कुलकी सातवीं पीढ़ीतकको पवित्र कर देता है, इसमें संशय नहीं है ।।

ઘૂલસ્ત્ય બોલ્યા—રાજન! જે માનવ કૃષ્ણ અને શુક્લ—બન્ને પક્ષોમાં ગયાતીર્થમાં નિવાસ કરે છે, તે પોતાના કુલને સાતમી પેઢી સુધી પવિત્ર કરે છે; તેમાં સંશય નથી. તેથી અનેક પુત્રોની ઇચ્છા કરવી જોઈએ—શક્ય છે કે એમમાંથી એક પણ ગયામાં જાય, અથવા અશ્વમેધ યજ્ઞ કરે, અથવા ઓછામાં ઓછું નীল વૃષભનો ઉત્સર્ગ કરે.

Verse 98

ततः फल्गुं व्रजेद्‌ राज॑स्तीर्थसेवी नराधिप । अश्वमेधमवाप्रोति सिद्धि च महतीं व्रजेत्‌

ત્યારબાદ, રાજન—નરાધિપ! તીર્થસેવી યાત્રિકે ફલ્ગુ તીર્થ તરફ જવું જોઈએ. ત્યાં જવાથી તેને અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ મળે છે અને મહાન સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 99

ततो गच्छेत राजेन्द्र धर्मप्रस्थं समाहित: । तत्र धर्मो महाराज नित्यमास्ते युधिष्ठिर,महाराज! तदनन्तर एकाग्रचित्त हो मनुष्य धर्मप्रस्थकी यात्रा करे। युधिष्ठिर! वहाँ धर्मराजका नित्य निवास है

ત્યારબાદ, રાજેન્દ્ર! સમાહિત ચિત્તથી ધર્મપ્રસ્થ તરફ જવું જોઈએ. હે મહારાજ યુધિષ્ઠિર! ત્યાં ધર્મ સદૈવ નિવાસ કરે છે.

Verse 100

तत्र कूपोदकं कृत्वा तेन स्नात: शुचिस्तथा । पितृन्‌ देवांस्तु संतर्प्य मुक्तपापो दिवं व्रजेत्‌

ત્યાં કૂવામાંથી જળ કાઢી તેનાથી સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય શુદ્ધ થાય છે. પછી પિતૃઓ અને દેવતાઓને તર્પણ કરવાથી તે પાપમુક્ત થઈ સ્વર્ગલોકને પામે છે.

Verse 101

मतड़स्याश्रमस्तत्र महर्षेर्भावितात्मन: । त॑ प्रविश्याश्रमं श्रीमच्छूमशोकविनाशनम्‌

ત્યાં ભાવિતાત્મા મહર્ષિ મતંગનો આશ્રમ હતો. તે શ્રીમય આશ્રમમાં પ્રવેશ કરતાં જ શ્રમ અને શોકનો નાશ થતો હતો.

Verse 102

गवामयनयज्ञस्य फल प्राप्रोति मानव: । धर्म तत्राभिसंस्पृश्य वाजिमेधमवाप्रुयात्‌

માનવ ગવામયન યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે. ત્યાં ધર્મનો સંસ્પર્શ થતાં તે અશ્વમેધ સમાન પુણ્ય પામે છે.

Verse 103

वहीं भावितात्मा महर्षि मतंगका आश्रम है। श्रम और शोकका विनाश करनेवाले उस सुन्दर आश्रममें प्रवेश करनेसे मनुष्य गवामयनयज्ञका फल पाता है। वहाँ धर्मके निकट जा उनके श्रीविग्रहका दर्शन और स्पर्श करनेसे अश्वमेधयज्ञका फल प्राप्त होता है ।।

ત્યારબાદ, હે રાજેન્દ્ર, તું બ્રહ્માના અનુત્તમ બ્રહ્મસ્થાને જા. ત્યાં પહોંચી, હે પુરુષર્ષભ, બ્રહ્માને સમીપ જા.

Verse 104

ततो राजगहं गच्छेत्‌ तीर्थसेवी नराधिप

ત્યારબાદ, હે નરાધિપ, તીર્થસેવી પુરુષ રાજગૃહ જાય. યક્ષિણીના પ્રસાદથી તે બ્રહ્મહત્યાના પાપથી મુક્ત થાય છે.

Verse 105

उपस्पृश्य ततस्तत्र कक्षीवानिव मोदते । यक्षिण्या नैत्यकं तत्र प्राश्नीत पुरुष: शुचि:

ત્યાં ઉપસ્પર્શ કરીને તે કક્ષીવાનની જેમ આનંદિત થાય છે. એ જ સ્થળે શુચિ પુરુષ યક્ષિણીનું નૈત્યક (નૈવેદ્ય) ગ્રહણ કરે છે.

Verse 106

अभिगम्य नरश्रेष्ठ स्वर्गलोके महीयते । भारत! पुरुषरत्न! सुगन्धा

હે નરશ્રેષ્ઠ! આ પવિત્ર તીર્થોને અભિગમ્ય મનુષ્ય સ્વર્ગલોકમાં માન પામે છે. હે ભારત, હે પુરુષરત્ન! સુગંધા, શતકુંભા તથા પંચયજ્ઞા નામનાં તીર્થોમાં જઈ મનુષ્ય સ્વર્ગમાં દૃઢ પ્રતિષ્ઠા મેળવે છે. ત્યારબાદ મણિનાગ તીર્થમાં જઈ તીર્થયાત્રી સહસ્ર ગોદાન જેટલું પુણ્ય પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 107

तैर्थिकं भुज्जते यस्तु मणिनागस्थ भारत । दष्टस्याशीविषेणापि न तस्य क्रमते विषम्‌

ઘૂલસ્ત્ય બોલ્યા— હે ભારત! જે મણિનાગના સાન્નિધ્યમાં રહી તીર્થયાત્રીનું પવિત્ર અન્ન ગ્રહણ કરે છે, તેને જો ઘોર વિષધર સર્પ પણ દંશે, તો પણ તેનું વિષ તેને લાગુ પડતું નથી.

Verse 108

ततो गच्छेत ब्रह्मुर्षेगौतमस्य वन प्रियम्‌

ત્યારબાદ બ્રહ્મર્ષિ ગૌતમના પ્રિય વનમાં જવું જોઈએ. ત્યાં અહલ્યા-કુંડમાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય પરમ ગતિને પામે છે. હે રાજન! ગૌતમના આશ્રમમાં જઈ મનુષ્ય પોતાના માટે શ્રી-સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 109

अहल्याया हवदे स्नात्वा व्रजेत परमां गतिम्‌ । अभिगम्याश्रमं राजन्‌ विन्दते श्रियमात्मन:

ઘૂલસ્ત્ય બોલ્યા— અહલ્યાના હ્રદમાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય પરમ ગતિને પામે છે. હે રાજન! આશ્રમને અભિગમ્ય મનુષ્ય પોતાના માટે શ્રી-સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 110

तत्रोदपानं धर्मज्ञ त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्‌ । तत्राभिषेकं कृत्वा तु वाजिमेधमवाप्लुयात्‌,धर्मज्ञ! वहाँ एक त्रिभुवनविख्यात कूप है, जिसमें स्नान करनेसे अश्वमेधयज्ञका फल प्राप्त होता है

ઘૂલસ્ત્ય બોલ્યા— હે ધર્મજ્ઞ! ત્યાં ત્રિલોકમાં વિખ્યાત એવો એક કૂવો છે. તેમાં અભિષેક (સ્નાન) કરવાથી મનુષ્ય અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 111

जनकस्य तु राजर्षे: कूपस्त्रिदशपूजित: । तत्राभिषेकं कृत्वा तु विष्णुलोकमवाप्रुयात्‌,राजर्षि जनकका एक कूप है, जिसका देवता भी सम्मान करते हैं। वहाँ स्नान करनेसे मनुष्य विष्णुलोकमें जाता है

હે રાજર્ષિ! જનકનો એક કૂવો છે, જેને દેવતાઓ પણ પૂજે છે. ત્યાં અભિષેક (સ્નાન) કરવાથી મનુષ્ય વિષ્ણુલોકને પામે છે.

Verse 112

ततो विनशनं गच्छेत्‌ सर्वपापप्रमोचनम्‌ । वाजपेयमवाप्रोति सोमलोकं च गच्छति,तत्पश्चात्‌ सब पापोंसे छुड़ानेवाले विनशनतीर्थको जाय, जिससे मनुष्य वाजपेययज्ञका फल पाता और सोमलोकको जाता है

ત્યારબાદ સર્વ પાપોનું નિવારણ કરનાર વિનશન તીર્થમાં જવું જોઈએ. ત્યાં જવાથી મનુષ્ય વાજપેય યજ્ઞનું ફળ પામે છે અને સોમલોકને જાય છે.

Verse 113

गण्डकीं तु समासाद्य सर्वतीर्थजलोद्धवाम्‌ । वाजपेयमवाप्रोति सूर्यलोक॑ च गच्छति,गण्डकी नदी सब तीर्थोंके जलसे उत्पन्न हुई है। वहाँ जाकर तीर्थयात्री अश्वमेधयज्ञका फल पाता और सूर्यलोकमें जाता है

સર્વ તીર્થોના જળમાંથી ઉદ્ભવેલી કહેવાતી ગંડકી નદી પાસે પહોંચીને મનુષ્ય વાજપેય યજ્ઞનું ફળ પામે છે અને સૂર્યલોકને જાય છે.

Verse 114

ततो विशल्यामासाद्य नदी त्रैलोक्यविश्रुताम्‌ । अग्निष्टोममवाप्रोति स्वर्गलोक॑ च गच्छति

ત્યારબાદ ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ વિશલ્યા નદી પાસે પહોંચી તેના કાંઠે સ્નાન કરવું જોઈએ. તેથી મનુષ્ય અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞનું ફળ પામે છે અને સ્વર્ગલોકને જાય છે.

Verse 115

ततो<थिवड्ुं धर्मज्ञ समाविश्य तपोवनम्‌ । गुहकेषु महाराज मोदते नात्र संशय:

ત્યારબાદ, હે ધર્મજ્ઞ મહારાજ, તે તપોવનમાં પ્રવેશ કરનાર તીર્થયાત્રી દેહાંતરે ગુહ્યકોના લોકને પહોંચીને—એમાં સંશય નથી—આનંદનો ભાગી બને છે.

Verse 116

कम्पनां तु समासाद्य नदीं सिद्धनिषेविताम्‌ । पुण्डरीकमवाप्रोति स्वर्गलोकं॑ च गच्छति,तत्पश्चात्‌ सिद्धसेवित कम्पना नदीमें पहुँचकर मनुष्य पुण्डरीकयज्ञका फल पाता और स्वर्गलोकमें जाता है

સિદ્ધો દ્વારા સેવિત કમ્પના નદી પાસે પહોંચીને મનુષ્ય પુણ્ડરીક યજ્ઞનું ફળ પામે છે અને ત્યારબાદ સ્વર્ગલોકમાં જાય છે.

Verse 117

अथ माहेश्वरी धारां समासाद्य धराधिप । अश्वमेधमवाप्रोति कुलं चैव समुद्धरेत्‌,राजन! तत्पश्चात्‌ माहेश्वरी धाराकी यात्रा करनेसे तीर्थयात्रीको अश्वमेधयज्ञका फल मिलता है और वह अपने कुलका उद्धार कर देता है

હે ધરાધિપ! ત્યારબાદ માહેશ્વરી ધારાને પહોંચીને તીર્થયાત્રી અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પામે છે અને પોતાના કુળનો પણ ઉદ્ધાર કરે છે.

Verse 118

दिवौकसां पुष्करिणीं समासाद्य नराधिप । न दुर्गतिमवाप्रोति वाजिमेधं च विन्दति,नरेश्वर! फिर देवपुष्करिणीमें जाकर मानव कभी दुर्गतिमें नहीं पड़ता और अश्वमेधयज्ञका फल पाता है

હે નરાધિપ! દેવપુષ્કરિણીને પહોંચીને મનુષ્ય કદી દુર્ગતિ પામતો નથી; પરંતુ અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ મેળવે છે.

Verse 119

अथ सोमपदं गच्छेद्‌ ब्रह्मचारी समाहित: । माहेश्वरपदे स्नात्वा वाजिमेधफलं लभेत्‌,तदनन्तर ब्रह्मचर्यपालनपूर्वक एकाग्रचित्त हो सोमपदतीर्थमें जाय। वहाँ माहेश्वरपदमें स्नान करनेसे अश्वमेधयज्ञका फल मिलता है

ત્યારબાદ બ્રહ્મચારી એકાગ્રચિત્ત થઈ સોમપદ તીર્થમાં જાય. ત્યાં માહેશ્વરપદે સ્નાન કરવાથી અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ મળે છે.

Verse 120

तत्र कोटिस्तु तीर्थानां विश्रुता भरतर्षभ । कूर्मरूपेण राजेन्द्र हासुरेण दुरात्मना

હે ભરતશ્રેષ્ઠ! ત્યાં તીર્થોની એક પ્રસિદ્ધ ‘તીર્થ-કોટિ’ છે. હે રાજેન્દ્ર! હાસુર નામનો દુરાત્મા અસુર કૂર્મરૂપ ધારણ કરીને તેને હરી લઈ જતો હતો. ત્યારે સર્વશક્તિમાન ભગવાન વિષ્ણુએ તેનું ઉદ્ધાર કરીને પુનઃસ્થાપન કર્યું. હે યુધિષ્ઠિર! તે તીર્થ-કોટિમાં સ્નાન કરવું જોઈએ; એવું કરનાર પુણ્ડરીક યજ્ઞનું ફળ પામી વિષ્ણુલોકમાં જાય છે.

Verse 121

ह्वियमाणा हृता राजन्‌ विष्णुना प्रभविष्णुना | तत्राभिषेकं कुर्वीत तीर्थकोट्यां युधिष्ठिर

ઘૂલસ્ત્ય બોલ્યા—“હે રાજન! આહ્વાન થતી હોવા છતાં સર્વસમર્થ ભગવાન વિષ્ણુએ તેણીને હરી લીધી. તેથી, હે યુધિષ્ઠિર, ‘તીર્થકોટી’ નામના તે તીર્થમાં અભિષેકવિધિ કરવી જોઈએ.”

Verse 122

ततो गच्छेत राजेन्द्र स्थानं नारायणस्य च

“ત્યારબાદ, હે રાજેન્દ્ર, નારાયણના પવિત્ર સ્થાને પણ જવું જોઈએ.”

Verse 123

सदा संनिहितो यत्र विष्णुर्वसति भारत । यत्र ब्रह्मादयो देवा ऋषयश्च॒ तपोधना:

હે ભારત! જ્યાં ભગવાન વિષ્ણુ સદા સન્નિહિત રહીને વસે છે, ત્યાં બ્રહ્મા આદિ દેવતાઓ અને તપોધન ઋષિઓ પણ નિવાસ કરે છે.

Verse 124

आदित्या वसवो रुद्रा जनार्दनमुपासते । शालग्राम इति ख्यातो विष्णुरद्भुतकर्मक:

આદિત્યો, વસુઓ અને રુદ્રો જનાર્દનની ઉપાસના કરે છે. અદ્ભુતકર્મા વિષ્ણુ અહીં ‘શાલગ્રામ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 125

राजेन्द्र! तदनन्तर नारायण-स्थानको जाय। भरतनन्दन! वहाँ भगवान्‌ विष्णु सदा निवास करते हैं। ब्रह्मा आदि देवता, तपोधन ऋषि, आदित्य, वसु तथा रुद्र भी वहाँ रहकर जनार्दनकी उपासना करते हैं। उस तीर्थमें अद्भुतकर्मा भगवान्‌ विष्णु शालग्रामके नामसे प्रसिद्ध हैं ।।

ઘૂલસ્ત્ય બોલ્યા—“હે રાજેન્દ્ર! ત્યારબાદ ‘નારાયણ-સ્થાન’ નામનું પવિત્ર સ્થાન આવે છે. હે ભરતનંદન! ત્યાં ભગવાન વિષ્ણુ સદા નિવાસ કરે છે. બ્રહ્મા આદિ દેવતાઓ, તપોધન ઋષિઓ, આદિત્યો, વસુઓ અને રુદ્રો પણ ત્યાં રહીને જનાર્દનની ઉપાસના કરે છે. તે તીર્થમાં અદ્ભુતકર્મા ભગવાન વિષ્ણુ ‘શાલગ્રામ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે. જે મનુષ્ય ત્રિલોકેશ, વરદાયક, અવિનાશી વિષ્ણુના સાન્નિધ્યમાં જઈ તેમને વંદન કરે છે, તે અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પામે છે અને વિષ્ણુલોકને પ્રાપ્ત થાય છે।”

Verse 126

तत्रोदपानं धर्मज्ञ सर्वपापप्रमोचनम्‌ । समुद्रास्तत्र चत्वार: कूपे संनिहिता: सदा

ધર્મજ્ઞ! ત્યાં એક કૂવો છે, જે સર્વ પાપોનું નિવારણ કરે છે. એ જ કૂવામાં ચારેય સમુદ્રો સદા એકત્ર નિવાસ કરે છે, એમ કહેવાય છે.

Verse 127

धर्मज्ञ! वहाँ एक कूप है, जो सब पापोंको दूर करनेवाला है। उसमें सदा चारों समुद्र निवास करते हैं ।।

ધર્મજ્ઞ! ત્યાં એક કૂવો છે, જે સર્વ પાપો દૂર કરે છે; તેમાં ચારેય સમુદ્રો સદા નિવાસ કરે છે એમ કહેવાય છે. રાજેન્દ્ર! તેના જળનો સ્પર્શ કરવાથી મનુષ્ય દુર્ગતિને પામતો નથી. અને સર્વને વર આપનાર, અવિનાશી મહાદેવ રુદ્રના સાન્નિધ્યે જઈને તે મેઘાવરણથી મુક્ત ચંદ્રમા સમો તેજસ્વી બને છે. નરેશ્વર! એ જ ‘જાતિસ્મર’ તીર્થ છે; તેમાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય પવિત્ર અને શુદ્ધચિત્ત બને છે—દેહ અને મન બંનેની શુદ્ધિ થાય છે.

Verse 128

विराजति यथा सोमो मेघैर्मुक्तो नराधिप । जातिस्मरमुपस्पृश्य शुचि: प्रयतमानस:

નરાધિપ! જેમ મેઘાવરણથી મુક્ત ચંદ્રમા તેજસ્વી બને છે, તેમ આ પવિત્ર સ્થાનના સાન્નિધ્યે જઈ મનુષ્ય દીપ્તિમાન બને છે. ‘જાતિસ્મર’ તીર્થમાં સ્નાન કરીને તે પવિત્ર અને સંયત, શુદ્ધચિત્ત બને છે.

Verse 129

जातिस्मरत्वमाप्रोति स्नात्वा तत्र न संशय: । माहेश्वरपुरं गत्वा अर्चयित्वा वृषध्वजम्‌

ઘૂલસ્ત્યએ કહ્યું—તે તીર્થમાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્યને પૂર્વજન્મ સ્મરણ કરવાની શક્તિ નિશ્ચિત મળે છે; તેમાં સંશય નથી. અને માહેશ્વરપુર જઈ વૃષધ્વજ શંકરની પૂજા (અને વ્રત-ઉપવાસ) કરવાથી મનુષ્ય મનોઇચ્છિત ફળ પ્રાપ્ત કરે છે; તેમાં પણ રત્તીભર શંકા નથી.

Verse 130

ईप्सिताल्लँभते कामानुपवासान्न संशय: । ततस्तु वामनं गत्वा सर्वपापप्रमोचनम्‌

ઘૂલસ્ત્યએ કહ્યું—ઉપવાસથી મનુષ્ય નિશ્ચિતપણે ઇચ્છિત કામનાઓ પ્રાપ્ત કરે છે; તેમાં સંશય નથી. ત્યારબાદ સર્વપાપપ્રમોચન વામન-તીર્થમાં જઈ આગળની તીર્થયાત્રા કરવી જોઈએ.

Verse 131

अभिगम्य हरिं देवं न दुर्गतिमवाप्नुयात्‌ । कुशिकस्याश्रमं गच्छेत्‌ सर्वपापप्रमोचनम्‌

દેવ હરિની સમીપ જઈને મનુષ્ય કદી દુર્ગતિ પામતો નથી. ત્યારબાદ સર્વ પાપોથી મુક્તિ આપનાર કુશિકના આશ્રમમાં જવું જોઈએ.

Verse 132

कौशिकी तत्र गच्छेत महापापप्रणाशिनीम्‌ । राजसूयस्य यज्ञस्य फल प्राप्रोति मानव:

ત્યાં મહાપાપનાશિની કૌશિકી નદી છે. તેના કાંઠે જઈ સ્નાન કરનાર મનુષ્ય રાજસૂય યજ્ઞનું ફળ પામે છે.

Verse 133

ततो गच्छेत राजेन्द्र चम्पकारण्यमुत्तमम्‌ | तत्रोष्य रजनीमेकां गोसहस्रफलं लभेत्‌

પછી, રાજેન્દ્ર, ઉત્તમ ચમ્પકારણ્યમાં જવું. ત્યાં એક રાત નિવાસ કરવાથી તીર્થયાત્રીને સહસ્ર ગોદાનનું ફળ મળે છે.

Verse 134

अथ ज्येछिलमासाद्य तीर्थ परमदुर्लभम्‌ । तत्रोष्य रजनीमेकां गोसहस्रफलं लभेत्‌,तत्पश्चात्‌ परम दुर्लभ ज्येष्लिलतीर्थमें जाकर एक रात निवास करनेसे मानव सहस्र गोदानका फल पाता है

ત્યારબાદ પરમ દુર્લભ જ્યેષ્ઠિલ તીર્થમાં પહોંચી જે એક રાત નિવાસ કરે છે, તે સહસ્ર ગોદાનનું ફળ પામે છે.

Verse 135

तत्र विश्वेश्वरं दृष्टवा देव्या सह महाद्युतिम्‌ । मित्रावरुणयोलेंकानाप्रोति पुरुषर्षभ

ત્યાં દેવીએ સહ મહાદ્યુતિમાન વિશ્વેશ્વરને દર્શન કરીને, હે પુરુષર્ષભ, તે મિત્ર અને વરુણના લોકોને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 136

कन्यासंवेद्यमासाद्य नियतो नियताशन:

કન્યાસંવેદ્ય તીર્થને પ્રાપ્ત કરીને તે નિયમમાં સ્થિર રહ્યો; સંયમ ધારણ કરી, નિયત આહાર લઈને શિસ્તપૂર્વક વર્ત્યો.

Verse 137

मनो: प्रजापतेलोंकानाप्रोति पुरुषर्षभ । कन्यायां ये प्रयच्छन्ति दानमण्वपि भारत

ઘૂલસ્ત્યે કહ્યું—“હે પુરુષર્ષભ! હે ભારત, જે કોઈ કન્યાને અતિ અલ્પ દાન પણ આપે છે, તે પ્રજાપતિ મનુના લોકોને પ્રાપ્ત કરે છે.”

Verse 138

तदक्षय्यमिति प्राहु#ऋषय: संशितव्रता: । पुरुषश्रेष्ठी इसके बाद नियमपूर्वक नियमित भोजन करते हुए तीर्थयात्रीको कन्यासंवेद्य नामक तीर्थमें जाना चाहिये। इससे वह प्रजापति मनुके लोक प्राप्त कर लेता है। भरतनन्दन! जो लोग कन्यासंवेद्यतीर्थमें थोड़ा-सा भी दान देते हैं

દૃઢવ્રત ઋષિઓએ કહ્યું—“હે ભારત, તે દાન અક્ષય છે; કન્યાસંવેદ્ય તીર્થમાં આપેલું અલ્પ દાન પણ નાશ પામતું નથી.”

Verse 139

अश्वमेधमवाप्रोति विष्णुलोकं॑ च गच्छति । ये तु दानं॑ प्रयच्छन्ति निश्चीरासंगमे नरा:

તે અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ મેળવે છે અને વિષ્ણુલોકમાં જાય છે. જે મનુષ્યો નિશ્ચીરા-સંગમે દાન આપે છે, તેઓ પણ મહાન ફળ પામે છે.

Verse 140

ते यान्ति नरशार्दूल शक्रलोकमनामयम्‌ । तत्राश्रमो वसिष्ठस्य त्रिषु लोकेषु विश्रुत:

હે નરશાર્દૂલ! તેઓ રોગરહિત શક્રલોકને જાય છે. ત્યાં જ વસિષ્ઠનો આશ્રમ છે, જે ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 141

तत्राभिषेकं कुर्वाणो वाजपेयमवाप्नुयात्‌ । देवकूटं समासाद्य ब्रह्मर्षिगणसेवितम्‌

ત્યાં અભિષેકવિધિ કરનાર વાજપેય યજ્ઞનું ફળ પામે છે. બ્રહ્મર્ષિગણથી સેવિત દેવકૂટને પહોંચી, વિધિપૂર્વક ધર્મકર્મ કરવાથી મહાપુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 142

अश्वमेधमवाप्रोति कुलं चैव समुद्धरेत्‌ । वहाँ स्नान करनेवाला मनुष्य वाजपेययज्ञका फल पाता है। तदनन्तर ब्रह्मर्षियोंसे सेवित देवकूट-तीर्थमें जाकर स्नान करे। ऐसा करनेवाला पुरुष अश्वमेध-यज्ञका फल पाता और अपने कुलका उद्धार कर देता है || १४१ $ || ततो गच्छेत राजेन्द्र कौशिकस्य मुने्हदम्‌

તે તીર્થમાં સ્નાન કરનાર અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પામે છે અને પોતાના કુલનો પણ ઉદ્ધાર કરે છે. ત્યારબાદ, હે રાજેન્દ્ર, કૌશિક મુનિના હ્રદ (કુંડ) તરફ જવું જોઈએ.

Verse 143

यत्र सिद्धि परां प्राप्तो विश्वामित्रो5$थ कौशिक: । तत्र मासं वसेद्‌ वीर कौशिक्यां भरतर्षभ

જ્યાં કુશિકનંદન વિશ્વામિત્રે પરમ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી હતી, હે વીર, હે ભરતશ્રેષ્ઠ, ત્યાં કૌશિકી નદીના કિનારે એક માસ નિવાસ કરવો.

Verse 144

अश्वमेधस्य यत्‌ पुण्यं तन्‍्मासेनाधिगच्छति । सर्वतीर्थवरे चैव यो वसेत महाह्दे

અશ્વમેધનું જે પુણ્ય છે, તે જ એક માસમાં પ્રાપ્ત થાય છે—જે સર્વતીર્થોમાં શ્રેષ્ઠ એવા મહાહ્રદમાં નિવાસ કરે.

Verse 145

कुमारमभिगम्याथ वीराश्रमनिवासिनम्‌

ત્યારબાદ વીર-ઋષિના આશ્રમમાં નિવાસ કરનાર કુમારને નજીક જઈ (તેને) મળ્યો.

Verse 146

अग्निधारां समासाद्य त्रिषु लोकेषु विश्रुताम्‌

ત્રણે લોકમાં વિખ્યાત અગ્નિધારા તીર્થને પ્રાપ્ત થઈ—વક્તા તે પવિત્ર, સર્વત્ર પ્રસિદ્ધ સ્થાન તરફ સંકેત કરે છે; આવા કીર્તિમાન તીર્થની નજીક જવું પણ પુણ્ય છે અને તે ધર્માચરણ તથા શુદ્ધિનું દ્વાર છે.

Verse 147

अधिगम्य महादेवं वरदं विष्णुमव्ययम्‌,वहाँ वर देनेवाले महान्‌ देवता अविनाशी भगवान्‌ विष्णुके निकट जाकर उनका दर्शन और पूजन करे

વર આપનાર અવ્યય મહાદેવ ભગવાન વિષ્ણુની પાસે જઈ તેમનું દર્શન અને પૂજન કરવું જોઈએ; કારણ કે સાચી સહાય અને યોગ્ય વરદાન બળ કે અધિકારભાવથી નહીં, શ્રદ્ધાભક્તિથી જ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 148

पितामहसरो गत्वा शैलराजसमीपत: । तत्राभिषेकं कुर्वाणो हाग्निष्टोममवाप्रुयात्‌,गिरिराज हिमालयके निकट पितामहसरोवरमें जाकर स्नान करनेवाले पुरुषको अग्निष्टोमयज्ञका फल मिलता है

ઘૂલસ્ત્યએ કહ્યું—ગિરિરાજ હિમાલયની નજીક પિતામહ-સરોવરમાં જઈ જે પુરુષ ત્યાં સ્નાન-અભિષેક કરે છે, તેને અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞના સમાન પુણ્યફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 149

पितामहस्य सरस: प्रख्बुता लोकपावनी । कुमारधारा तत्रैव त्रिषु लोकेषु विश्रुता,पितामहसरोवरसे सम्पूर्ण जगत्‌को पवित्र करनेवाली एक धारा प्रवाहित होती है, जो तीनों लोकोंमें कुमारधाराके नामसे विख्यात है

ઘૂલસ્ત્યએ કહ્યું—પિતામહ-સરોવરથી લોકોને પવિત્ર કરનાર એક પ્રબળ ધારા વહે છે; એ જ ધારા ‘કુમારધારા’ નામે ત્રણે લોકમાં વિખ્યાત છે.

Verse 150

यत्र स्नात्वा कृतार्थो5स्मीत्यात्मानमवगच्छति । षष्ठकालोपवासेन मुच्यते ब्रह्म॒हत्यया

તે તીર્થમાં સ્નાન કરીને મનુષ્ય પોતાના અંતરમાં જાણે છે—“હું કૃતાર્થ થયો.” ત્યાં નિયમ મુજબ ષષ્ઠકાલ-ઉપવાસ કરવાથી તે બ્રહ્મહત્યા જેવા મહાપાપથી પણ મુક્ત થાય છે.

Verse 151

ततो गच्छेत धर्मज्ञ तीर्थसेवनतत्पर: । शिखर वै महादेव्या गौयस्त्रिलोक्यविश्रुतम्‌,धर्मज्ञ! तदनन्तर तीर्थसेवनमें तत्पर मानव महादेवी गौरीके शिखरपर जाय, जो तीनों लोकोंमें विख्यात है

ત્યારબાદ, હે ધર્મજ્ઞ! તીર્થસેવામાં તત્પર પુરુષ ત્રિલોકમાં વિખ્યાત મહાદેવી ગૌરીના શિખર પર જાય.

Verse 152

समारुहा[ नरश्रेष्ठ स्तनकुण्डेषु संविशेत्‌ । स्तनकुण्डमुपस्पृश्य वाजपेयफलं लभेत्‌,नरश्रेष्ठ उस शिखरपर चढ़कर मानव स्तनकुण्डमें स्नान करे। स्तनकुण्डमें अवगाहन करनेसे वाजपेययज्ञका फल प्राप्त होता है

હે નરશ્રેષ્ઠ! તે શિખર પર ચઢીને ‘સ્તનકુંડ’ નામના કુંડોમાં પ્રવેશ કરી સ્નાન કર; સ્તનકુંડનો સ્પર્શ અને અવગાહન કરવાથી વાજપેય યજ્ઞનું ફળ મળે છે.

Verse 153

तत्राभिषेकं कुर्वाण: पितृदेवार्चने रत: । हयमेधमवाप्रोति शक्रलोकं॑ च गच्छति,उस तीर्थमें स्नान करके देवताओं और पितरोंकी पूजा करनेवाला पुरुष अश्वमेधयज्ञका फल पाता और इन्द्रलोकमें पूजित होता है

તે તીર્થમાં અભિષેક-સ્નાન કરીને જે દેવો અને પિતૃઓની પૂજામાં રત રહે છે, તે અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પામે છે અને શક્ર (ઇન્દ્ર)ના લોકે જાય છે.

Verse 154

ताग्रारुणं समासाद्य ब्रह्मचारी समाहित: । अश्वमेधमवाप्रोति ब्रह्मलोक॑ च गच्छति

ત્યારબાદ બ્રહ્મચર્ય પાળનાર, સમાહિત ચિત્તવાળો બ્રહ્મચારી તામ્રારુણ તીર્થને પ્રાપ્ત કરીને અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પામે છે અને બ્રહ્મલોકમાં જાય છે.

Verse 155

नन्दिन्यां च समासाद्य कूपं देवनिषेवितम्‌ | नरमेधस्य यत्‌ पुण्यं तदाप्रोति नराधिप,नन्दिनीतीर्थमें देवताओंद्वारा सेवित एक कूप है। नरेश्वर! वहाँ जाकर स्नान करनेसे मानव नरमेधयज्ञका पुण्यफल प्राप्त करता है

હે નરાધિપ! નંદિનીમાં દેવતાઓ દ્વારા સેવિત એક કૂવો છે; ત્યાં પહોંચી સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય નરમેધ યજ્ઞ સમાન પુણ્યફળ પામે છે.

Verse 156

कालिकासंगमे स्नात्वा कौशिक्यरुणयोर्गत: । त्रिरात्रोपोषितो राजन्‌ सर्वपापै: प्रमुच्यते,राजन्‌! कौशिकी-अरुणा-संगम और कालिका-संगममें स्नान करके तीन रात उपवास करनेवाला मनुष्य सब पापोंसे मुक्त हो जाता है

હે રાજન! કાલિકા-સંગમે સ્નાન કરીને તથા કૌશિકી અને અરુણા ના સંગમસ્થાને જઈ જે મનુષ્ય ત્રણ રાત્રિ ઉપવાસ કરે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે.

Verse 157

उर्वशीतीर्थमासाद्य तत: सोमाश्रमं बुध: । कुम्भकर्णाश्रमं गत्वा पूज्यते भुवि मानव:,तदनन्तर उर्वशीतीर्थ, सोमाश्रम और कुम्भ-कर्णाश्रमकी यात्रा करके मनुष्य इस भूतलपर पूजित होता है

ઉર્વશીતીર્થને પ્રાપ્ત કરીને, પછી સોમાશ્રમમાં, અને ત્યાંથી કુંભકર્ણાશ્રમમાં જઈ બુદ્ધિમાન મનુષ્ય આ ધરતી પર પૂજિત થાય છે.

Verse 158

कोकामुखमुपस्पृश्य ब्रह्मचारी यतव्रत: । जातिस्मरत्वमाप्रोति दृष्टमेतत्‌ पुरातनै:

કોકામુખ તીર્થમાં સ્નાન કરીને બ્રહ્મચારી અને સંયમ-વ્રતનું પાલન કરનાર પુરુષ જાતિસ્મરત્વ (પૂર્વજન્મ-સ્મરણ) પ્રાપ્ત કરે છે—આ વાત પ્રાચીનોએ પ્રત્યક્ષ જોઈ છે.

Verse 159

प्राइनदीं च समासाद्य कृतात्मा भवति द्विज: | सर्वपापविशुद्धात्मा शक्रलोक॑ च गच्छति

પ્રાયણદી નદીને પ્રાપ્ત કરીને દ્વિજ આત્મસંયમી બને છે. સર્વ પાપોથી શુદ્ધચિત્ત થઈ તે શક્રલોક (ઇન્દ્રલોક) જાય છે.

Verse 160

प्राइनदीतीर्थमें जानेसे द्विज कृतार्थ हो जाता है। वह सब पापोंसे शुद्धचित्त होकर इन्द्रलोकमें जाता है ।।

પવિત્ર ઋષભદ્વીપને અને ક્રૌંચનિષૂદન તીર્થને પ્રાપ્ત કરીને, ત્યાં સરસ્વતીમાં સ્નાન કરનાર તીર્થસેવી મનુષ્ય વિમાન પર આરૂઢ થઈ તેજસ્વી બને છે.

Verse 161

औद्दालकं महाराज तीर्थ मुनिनिषेवितम्‌ । तत्राभिषेकं कृत्वा वै सर्वपापै: प्रमुच्यते,महाराज! मुनियोंसे सेवित औद्यदालकतीर्थमें स्नान करके मनुष्य सब पापोंसे मुक्त हो जाता है

ઘૂલસ્ત્ય બોલ્યા—મહારાજ! ઔદ્દાલક નામનું આ તીર્થ મુનિઓ દ્વારા સેવિત અને પૂજિત છે. ત્યાં વિધિપૂર્વક સ્નાન (અભિષેક) કરવાથી મનુષ્ય નિશ્ચયે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે.

Verse 162

धर्मतीर्थ समासाद्य पुण्य ब्रह्मर्षिसेवितम्‌ । वाजपेयमवाप्रोति विमानस्थश्व पूज्यते,परम पवित्र ब्रह्मर्षिसेवित धर्मतीर्थमें जाकर स्नान करनेवाला मनुष्य वाजपेययज्ञका फल पाता और विमानपर बैठकर पूजित होता है

બ્રહ્મર્ષિઓ દ્વારા સેવિત એવા પવિત્ર ધર્મતીર્થને પ્રાપ્ત કરીને જે મનુષ્ય ત્યાં સ્નાન કરે છે, તે વાજપેય યજ્ઞનું ફળ પામે છે; અને દિવ્ય વિમાનમાં બેસીને પૂજિત થાય છે.

Verse 173

तत्‌ फलं तस्य भवति देव्याश्छन्देन भारत । भारत! तबसे उस देवीका “शाकम्भरी” ही नाम प्रसिद्ध हो गया। शाकम्भरीके समीप जाकर मनुष्य ब्रह्मचर्य पालनपूर्वक एकाग्रचित्त और पवित्र हो वहाँ तीन राततक शाक खाकर रहे तो बारह वर्षोतक शाकाहारी मनुष्यको जो पुण्य प्राप्त होता है

“ભારત! એ જ ફળ તેને દેવીની ઇચ્છાથી પ્રાપ્ત થાય છે.” ત્યારથી દેવી ‘શાકંભરી’ નામે પ્રસિદ્ધ થઈ. જે મનુષ્ય શાકંભરીની નજીક જઈ બ્રહ્મચર્યનું પાલન કરે, એકાગ્ર અને શુદ્ધચિત્ત બની, ત્રણ રાત માત્ર શાક (શાકભાજી) ખાઈને ત્યાં નિવાસ કરે—તેને દેવીની કૃપાથી એ જ ત્રણ દિવસમાં તે પુણ્ય મળે છે, જે બાર વર્ષ શાકાહારી રહેનારને મળે છે.

Verse 256

तत्र स्नात्वा नरव्यात्र न शोचति नराधिप । नरव्याप्र! नराधिप! वहाँ स्नान करके मनुष्य कभी शोकमें नहीं पड़ता

ઘૂલસ્ત્ય બોલ્યા—હે નરવ્યાઘ્ર! હે નરાધિપ! ત્યાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય કદી શોકમાં પડતો નથી.

Verse 533

एककालं निराहारो लोकानावसते शुभान्‌ | वीरप्रमोक्षतीर्थमें जाकर मनुष्य सब पापोंसे छुटकारा पा जाता है। भारत! कृत्तिका और मधघाके तीर्थमें जाकर मानव अग्निष्टोम और अतितरात्र यज्ञोंका फल पाता है। वहीं प्रात:-संध्याके समय परम उत्तम विद्यातीर्थमें जाकर स्नान करनेसे मनुष्य जहाँ-कहीं भी विद्या प्राप्त कर लेता है। जो सब पापोंसे छुड़ानेवाले महाश्रमतीर्थमें एक समय उपवास करके एक रात वहीं निवास करता है

ઘૂલસ્ત્ય બોલ્યા—વીરપ્રમોક્ષ તીર્થમાં જઈ મનુષ્ય સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે. હે ભારત! કૃત્તિકા અને મધગા તીર્થોમાં જઈ તે અગ્નિષ્ટોમ અને અતિરાત્ર યજ્ઞોનું ફળ પામે છે. અને ત્યાં જ પ્રાતઃસંધ્યાના સમયે પરમ ઉત્તમ વિદ્યાતીર્થમાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય જ્યાં ક્યાંય હોય ત્યાં વિદ્યાપ્રાપ્તિ કરે છે. સર્વ પાપો દૂર કરનાર મહાશ્રમ તીર્થમાં એક વખત ઉપવાસ કરીને એક રાત ત્યાં નિવાસ કરનારને શુભ લોકોની પ્રાપ્તિ થાય છે.

Verse 683

पितृदेवार्चनपरो वाजपेयमवाप्नुयात्‌ । वहाँसे क्षीरवती नामक पुण्यतीर्थमें जाय

ઘૂલસ્ત્ય બોલ્યા— જે મનુષ્ય પિતૃઓ અને દેવતાઓની અર્ચનામાં તત્પર રહે છે, તે વાજપેય યજ્ઞનું પુણ્યફળ પામે છે. ત્યાંથી ક્ષીરવતી નામના પુણ્યતીર્થમાં જવું જોઈએ; તે પરમ પવિત્ર છે અને મહાશુદ્ધાત્મા પુરુષો દ્વારા સેવિત છે. ત્યાં સ્નાન કરીને દેવ અને પિતૃપૂજામાં મન લગાવનાર મનુષ્ય વાજપેય યજ્ઞનું ફળ મેળવે છે.

Verse 733

अश्वमेधमवाप्रोति पुनाति च कुलं नर: । कुरुनन्दन! गोमतीके रामतीर्थमें स्नान करके मनुष्य अश्वमेधयज्ञका फल पाता और अपने कुलको पवित्र कर देता है

ઘૂલસ્ત્ય બોલ્યા— હે કુરુનંદન! ગોમતી નદીના રામતીર્થમાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય અશ્વમેધ યજ્ઞનું પુણ્યફળ પામે છે અને પોતાના કુળને પણ પવિત્ર કરે છે.

Verse 793

प्राणानुत्सृज्य तत्रैव मोक्ष प्राप्नोति मानव: । कुरुश्रेष्ठ! अविमुक्त तीर्थमें जाकर तीर्थसेवी मनुष्य देवदेव महादेवजीका दर्शनमात्र करके ब्रह्महत्यासे मुक्त हो जाता है। वहीं प्राणोत्सर्ग करके मनुष्य मोक्ष प्राप्त कर लेता है

ઘૂલસ્ત્ય બોલ્યા— હે કુરુશ્રેષ્ઠ! અવિમુક્ત તીર્થમાં જઈ તીર્થસેવામાં રહેનાર મનુષ્ય દેવદેવ મહાદેવના માત્ર દર્શનથી જ બ્રહ્મહત્યાના પાપથી મુક્ત થાય છે. અને ત્યાં જ પ્રાણત્યાગ કરે તો મનુષ્ય મોક્ષ પામે છે.

Verse 873

सर्वपापविशुद्धात्मा सोमलोकं व्रजेद्‌ ध्रुवम्‌ राजेन्द्र! वहाँसे लोकविख्यात धेनुतीर्थमें जाय। महाराज! वहाँ एक रात रहकर तिलकी गौका दान करे।- इससे तीर्थयात्री पुरुष सब पापोंसे शुद्धचित्त हो निश्चय ही सोमलोकमें जाता है

ઘૂલસ્ત્ય બોલ્યા— રાજેન્દ્ર! ત્યાંથી લોકવિખ્યાત ધેનુતીર્થમાં જવું જોઈએ. મહારાજ! ત્યાં એક રાત રહી તિલથી ચિહ્નિત ગાયનું દાન કરવું. આથી તીર્થયાત્રી સર્વ પાપોથી શુદ્ધચિત્ત બની નિશ્ચયે સોમલોકને પામે છે.

Verse 1036

राजसूयाश्चदमेधाभ्यां फलं विन्दति मानव: । राजेन्द्र! तदनन्तर परम उत्तम ब्रह्मस्थानको जाय। महाराज! पुरुषोत्तम! वहाँ ब्रह्माजीके समीप जाकर मनुष्य राजसूय और अभश्वमेधयज्ञोंका फल पाता है

ઘૂલસ્ત્ય બોલ્યા— મનુષ્ય રાજસૂય અને અશ્વમેધ યજ્ઞોનું પુણ્યફળ પામે છે. રાજેન્દ્ર! ત્યારબાદ પરમ ઉત્તમ બ્રહ્મસ્થાનમાં જવું જોઈએ. મહારાજ! પુરુષોત્તમ! ત્યાં બ્રહ્માજીના સાન્નિધ્યમાં જઈ મનુષ્ય રાજસૂય અને અશ્વમેધ યજ્ઞોનું સંપૂર્ણ ફળ મેળવે છે.

Verse 1056

यक्षिण्यास्तु प्रसादेन मुच्यते ब्रह्म॒हत्यया । नरेश्वर! तदनन्तर तीर्थसेवी मनुष्य राजगृहको जाय। वहाँ स्नान करके वह कक्षीवान्‌के समान प्रसन्न होता है। उस तीर्थमें पवित्र होकर पुरुष यक्षिणीदेवीका नैवेद्य भक्षण करे। यक्षिणीके प्रसादसे वह ब्रह्महत्यासे मुक्त हो जाता है

ઘૂલસ્ત્ય બોલ્યા—હે નરેશ્વર! યક્ષિણીના પ્રસાદથી મનુષ્ય બ્રહ્મહત્યાના પાપથી મુક્ત થાય છે. ત્યારબાદ તીર્થસેવી પુરુષ રાજગૃહ નામના સ્થાને જાય છે. ત્યાં સ્નાન કરીને તે કક્ષીવાનની જેમ પ્રસન્ન થાય છે. તે તીર્થમાં પવિત્ર થઈ યક્ષિણી દેવીનું નૈવેદ્ય ગ્રહણ કરવું જોઈએ. યક્ષિણીના અનુગ્રહથી તે બ્રહ્મહત્યાના ભારથી છૂટે છે.

Verse 1076

तत्रोष्य जननीमेकां गोसहस्रफलं लभेत्‌ । भरतनन्दन! जो मणिनागका तीर्थप्रसाद (नैवेद्य

ઘૂલસ્ત્ય બોલ્યા—હે ભરતનંદન! ત્યાં એક રાત વસવાથી સહસ્ર ગોદાનનું ફળ મળે છે. જે મણિનાગ-તીર્થનો પ્રસાદ—નૈવેદ્ય અને ચરણામૃત વગેરે—ગ્રહણ કરે છે, તેને સાપ કરડે તો પણ વિષનો પ્રભાવ થતો નથી.

Verse 1213

पुण्डरीकमवाप्रोति विष्णुलोकं॑ च गच्छति । भरतकुलतिलक! वहाँ तीर्थोकी विख्यात श्रेणीको एक दुरात्मा असुर कूर्मरूप धारण करके हरकर लिये जाता था। राजन! यह देख सर्वशक्तिमान्‌ भगवान्‌ विष्णुने उस तीर्थश्रेणीका उद्धार किया। युधिष्ठिर! वहाँ उस तीर्थकोटिमें स्नान करना चाहिये। ऐसा करनेवाले यात्रीको पुण्डरीकयज्ञका फल मिलता है और वह विष्णुलोकको जाता है

ઘૂલસ્ત્ય બોલ્યા—હે ભરતકુલતિલક! ત્યાં તીર્થોની વિખ્યાત શ્રેણી હતી; એક દુરાત્મા અસુર કૂર્મરૂપ ધારણ કરીને તેને હરી લઈ જતો હતો. રાજન! આ જોઈ સર્વશક્તિમાન ભગવાન વિષ્ણુએ તે તીર્થશ્રેણીનો ઉદ્ધાર કર્યો. તેથી, હે યુધિષ્ઠિર! ત્યાં તે મહાતીર્થસમૂહમાં સ્નાન કરવું જોઈએ. આમ કરનાર યાત્રી પુણ્ડરીક યજ્ઞનું ફળ પામે છે અને વિષ્ણુલોકને જાય છે.

Verse 1353

त्रिरात्रोपोषितस्तत्र अग्निष्टोमफलं लभेत्‌ | पुरुषरत्न! वहाँ पार्वतीदेवीके साथ महातेजस्वी भगवान्‌ विश्वेश्वरका दर्शन करनेसे तीर्थयात्रीकोी मित्र और वरुण-देवताके लोकोंकी प्राप्ति होती है

ઘૂલસ્ત્ય બોલ્યા—હે પુરુષરત્ન! તે તીર્થમાં પાર્વતી દેવી સાથે મહાતેજસ્વી ભગવાન વિશ્વેશ્વરના દર્શનથી તીર્થયાત્રી મિત્રલોક અને વરુણલોકને પામે છે; અને ત્યાં ત્રણ રાત ઉપવાસ કરવાથી અગ્નિષ્ટોમ યજ્ઞનું ફળ મળે છે.

Verse 1446

न दुर्गतिमवाप्नोति विन्देद्‌ बहु सुवर्णकम्‌ । ऐसा करनेसे एक मासमें ही अश्वमेधयज्ञका पुण्यफल प्राप्त हो जाता है। जो सब तीर्थो्में उत्तम महाह्ृदमें स्नान करता है वह कभी दुर्गतिको नहीं प्राप्त होता और प्रचुर सुवर्णराशि प्राप्त कर लेता है

ઘૂલસ્ત્ય બોલ્યા—સર્વ તીર્થોમાં શ્રેષ્ઠ એવા મહાહૃદમાં જે સ્નાન કરે છે, તે કદી દુર્ગતિને પામતો નથી અને બહુ સ્વર્ણ પ્રાપ્ત કરે છે. આ કર્મથી એક માસમાં જ અશ્વમેધ યજ્ઞનું પુણ્યફળ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 1456

अश्वमेधमवाप्रोति नरो नास्त्यत्र संशय: । तदनन्तर वीराश्रमनिवासी कुमार कार्तिकेयके निकट जाकर मनुष्य अश्वमेधयज्ञका फल प्राप्त कर लेता है, इसमें संशय नहीं है

ઘુલસ્થ્યે કહ્યું—મનુષ્ય અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે; તેમાં કોઈ સંશય નથી. ત્યારબાદ વીરાશ્રમમાં નિવાસ કરનાર કુમાર કાર્તિકેયની નજીક જઈને પણ મનુષ્ય અશ્વમેધનું ફળ મેળવે છે; તેમાં પણ અણમાત્ર શંકા નથી.

Verse 1463

तत्राभिषेकं कुर्वाणो हाग्निष्टोममवाप्नुयात्‌ । अग्निधारातीर्थ तीनों लोकोंमें विख्यात है। वहाँ जाकर स्नान करनेवाला पुरुष अग्निष्टोमयज्ञका फल पाता है

ત્યાં અભિષેક કરનાર અগ্নિષ્ટોમ યજ્ઞનું ફળ પામે છે. અગ્નિધારા નામનું તીર્થ ત્રણેય લોકમાં વિખ્યાત છે; ત્યાં જઈ સ્નાન કરનાર પુરુષ અগ্নિષ્ટોમ યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.