Adhyaya 21

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे ऽधोलोकवर्णनं नाम विंशतितमो ऽध्यायः सूत उवाच सूर्या चन्द्रमसावेतौ भ्रमतो यावदेव तु / प्रकाशैस्तु प्रभाभिस्तौ मण्डलाभ्यां समुच्छ्रितौ

આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણમાં, વાયુપ્રોક્ત પૂર્વભાગના દ્વિતીય અનુષંગપાદમાં ‘અધોલોકવર્ણન’ નામે વિંશતિતમ અધ્યાય. સૂત બોલ્યા—સૂર્ય અને ચંદ્ર જેટલું ભ્રમણ કરે છે, તેટલું તેઓ પોતાના પ્રકાશ અને પ્રભાથી, પોતાના મંડળો સહિત, ઊંચે ઉદ્ભાસિત થાય છે.

Verse 2

सप्तानां तु समुद्राणां द्वीपानां सतु विस्तरः / विस्तरार्द्धे पृथिव्यास्तु भवेदन्यत्र बाह्यतः

સાત સમુદ્રો અને દ્વીપોનો જે વિસ્તાર છે, તે પૃથ્વીના વિસ્તારના અર્ધભાગમાં આવે છે; બાકી ભાગ બહારની તરફ અન્યત્ર માનવામાં આવે છે.

Verse 3

पर्यासपरिमाणं तु चन्द्रादित्यौ प्रकाशतः / पर्यास्तात्पारिमाण्येन भूमेस्तुल्यं दिवं स्मृतम्

ચંદ્ર અને સૂર્યનો પ્રકાશ જેટલી પરિધિ સુધી વ્યાપે છે, તે પરિમાણ અનુસાર આકાશને પૃથ્વી સમાન માનવામાં આવ્યું છે.

Verse 4

अवति त्रीनिमांल्लोकान् यस्मात्सूर्यः परिभ्रमन् / अविधातुः प्रकाशाख्यो ह्यवनात्स रविः स्मृतः

સૂર્ય પરિભ્રમણ કરતાં આ ત્રણ લોકનું રક્ષણ કરે છે અને અવিধાતૃસ્વરૂપ પ્રકાશ કહેવાય છે; તેથી ‘અવન’ (રક્ષા) કરવાને કારણે તે ‘રવિ’ તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 5

अतः परं प्रवक्ष्यामि प्रमाणं चन्द्रसूर्ययोः / महित्तत्त्वान्महीशब्दो ऽह्यस्मिन्वर्षे निपाद्यते

હવે આગળ હું ચંદ્ર અને સૂર્યનું પ્રમાણ કહું છું. મહત્તત્ત્વમાંથી જ આ વર્ષમાં ‘મહી’ શબ્દની સ્થાપના કહેવાઈ છે.

Verse 6

अस्य भारतवर्षस्य विष्कंभात्तुल्यविस्तृतम् / मण्डलं भास्करस्याथ योजनानि निबोधत

આ ભારતવર્ષના વ્યાસ જેટલું જ ભાસ્કરનું મંડળ વિસ્તૃત છે; તેનું યોજન-પરિમાણ જાણો.

Verse 7

नवयोजनसाहस्रो विस्तारो भास्करस्य तु / विस्तारात्र्रिगुणश्चास्य परिणाहस्तु मण्डले

ભાસ્કરનો વિસ્તાર નવ હજાર યોજન છે; અને મંડળમાં તેની પરિધિ વિસ્તારની ત્રિગુણ છે.

Verse 8

विष्कंभमण्डलाच्चैव भास्कराद्द्विगुणः शशी / अथ पृथिव्या वक्ष्यामि प्रमाणं योजनैः सह

વ્યાસ અને મંડળમાં શશી (ચંદ્ર) ભાસ્કરથી દ્વિગુણ છે. હવે હું પૃથ્વીનું પ્રમાણ પણ યોજન સાથે કહું છું.

Verse 9

सप्तद्वीपसमुद्राया विस्तारो मण्डलं च यत् / इत्येतदिह संख्यातं पुराणे परिमाणतः

સપ્તદ્વીપ અને સમુદ્રોનો જે વિસ્તાર અને મંડળ છે—તે બધું અહીં પુરાણમાં પરિમાણ મુજબ ગણવામાં આવ્યું છે.

Verse 10

तद्वक्ष्यामि समाख्याय सांप्रतैरभिमानिभिः / अभिमानिनोव्यतीता ये तुल्यास्ते सांप्रतैस्त्विह

હવે હું વર્તમાન અભિમાની દેવતાઓનું વર્ણન કરીને કહું છું; જે અભિમાની પૂર્વે થઈ ગયા અને જે સમાન છે, તેઓ અહીં વર્તમાન ગણાય છે।

Verse 11

देवा ये वै व्यतीतास्तु रूपैर्नामभिरेव च / तस्मात्तु सांप्रतैर्देवैर्वक्ष्यामि वसुधातलम्

રૂપ અને નામ સહિત જે દેવતાઓ પૂર્વે વ્યતીત થયા; તેથી હવે વર્તમાન દેવતાઓ અનુસાર હું આ વસુધાતલનું વર્ણન કરીશ।

Verse 12

दिवास्तु सन्निवेशं वै सांप्रतैरेव कृत्स्नशः / शतार्द्धकोटिविस्तारा पृथिवी कृत्स्नशः स्मृता

દિવસોની આ સંપૂર્ણ રચના વર્તમાન મુજબ જ છે; અને પૃથ્વીનો સમગ્ર વિસ્તાર ‘શતાર્ધકોટિ’ (પચાસ કરોડ) તરીકે સ્મૃત છે।

Verse 13

तस्या ऊर्द्ध्वप्रमाणेन मेरोर्यावत्तु संस्थितिः / पृथिव्या ह्यर्द्धविस्तारो योजनाग्रात्प्रकीर्त्तितः

તે (પૃથ્વી)ના ઊર્ધ્વ પ્રમાણ મુજબ મેરુ જેટલી ઊંચાઈ સુધી સ્થિત છે; અને પૃથ્વીનો અર્ધ વિસ્તાર યોજનોમાં પ્રસિદ્ધ રીતે કહેવાયો છે।

Verse 14

मेरोर्मध्यात्प्रतिदिशं कोटिरेका तु सा स्मृता / तथा शातसहस्राणामेकोन नवतिः पुनः

મેરુના મધ્યથી દરેક દિશામાં એક-એક કોટિ (પરિમાણ) સ્મૃત છે; અને ફરી શત-સહસ્રોમાં એક ઓછા નવ્વે (અર્થાત 89) પણ કહેવાયું છે।

Verse 15

पञ्चाशत्तु सहस्राणि पृथिव्यर्द्धस्य मण्डलम् / गणितं योजनाग्रात्तु कोट्यस्त्वेकादश स्मृताः

પૃથ્વીના અર્ધ-મંડળનું પરિમાણ પચાસ હજાર યોજન ગણાયું છે; અને યોજન-ગણતરીથી તે એકાદશ કરોડ સ્મૃત છે.

Verse 16

तथा शतसहस्राणि सप्तत्रिंशाधिकानि तु / इत्येतदिह संश्यातं पृथिव्यन्तस्य मण्डलम्

તથા સત્તત્રીસ વધુ એક લાખ (યોજન); આ જ અહીં પૃથ્વીના અંતિમ મંડળનું પરિમાણ ગણાયું છે.

Verse 17

तारकासंनिवेशास्य दिवि याव च्च मण्डलम् / पर्याससन्निवेशश्च भूमेर्यावत्तु मण्डलम्

આકાશમાં તારાઓના વિન્યાસનું જેટલું મંડળ છે, અને ભૂમિના પરિધિ-વિન્યાસનું જેટલું મંડળ છે.

Verse 18

पर्यासपरिमाणेन भूमेस्तुल्यं दिवः स्मृतम् / सप्तानामपि द्वीपानामेत त्स्थानं प्रकीर्तितम्

પરિધિ-પરિમાણથી આકાશનું મંડળ ભૂમિ સમાન સ્મૃત છે; આ જ સાત દ્વીપોનું સ્થાન પ્રકીર્તિત છે.

Verse 19

पर्यायपरिमाणेन मण्डलानुगतेन च / उपर्युपरि लोकानां छत्रवत्परिमण्डलम्

પર્યાય-પરિમાણ અને મંડલાનુગત રીતે, લોકોના ઉપર ઉપર છત્ર સમાન પરિમંડલ વિસ્તરેલું છે.

Verse 20

संस्थितिर्विहिता सर्वा येषु तिष्ठन्ति जन्तवः / एतदण्डकपालस्य प्रमाणं परिकीर्त्तितम्

જ્યાં સર્વ જીવો સ્થિત રહે છે, ત્યાં સર્વ વ્યવસ્થા વિધિપૂર્વક નિર્ધારિત છે; આ અંડકપાલ (બ્રહ્માંડ-આવરણ)નું પ્રમાણ કહેવાયું છે.

Verse 21

अण्डस्यान्तस्त्विमे लोकाः सप्तद्वीपा च मेदिनी / भूर्लोकश्च भुवर्ल्लोकस्तृतीयस्सृरिति स्स्वतः

આ અંડની અંદર આ લોકો અને સાત દ્વીપોવાળી ધરતી છે; ભૂર્લોક, ભુવર્લોક અને સ્વભાવથી ત્રીજો સ્વર્લોક છે.

Verse 22

महर्ल्लोको जनश्चैव तपः सत्यं च सप्तमम् / एते सप्त कृता लोकाश्छत्राकारा व्यवस्थिताः

મહર્લોક, જનলোক, તપોલોક અને સાતમો સત્યલોક—આ સાત લોકો છત્રાકારે ગોઠવાયેલા છે.

Verse 23

स्वकैरावरणैः सूक्ष्मैर्धार्यमाणाः पृथक्पृथक् / दशभागाधिकाभिश्च ताभिः प्रकृतिभिर्बहिः

તેઓ પોતાના પોતાના સૂક્ષ્મ આવરણોથી અલગ અલગ રીતે ધારણ થયેલા છે; અને બહાર તે પ્રકૃતિઓ દસગણી વધુ થઈને આવરણ બને છે.

Verse 24

पूर्यमाणा विशेषैश्च समुत्पन्नैः परस्परात् / अस्याण्डस्य समन्ताच्च सन्निविष्टो घनोदधिः

પરસ્પરથી ઉત્પન્ન થયેલા વિશેષ તત્ત્વોથી તે ભરાતાં જાય છે; અને આ અંડની ચારે બાજુ ઘન સમુદ્ર (ઘનોદધિ) સ્થિત છે.

Verse 25

पृथिव्या मण्डलं कृत्स्नं घनतोयेन धार्यते / घनोदधिः परेणाथ धार्य्यते घनतेजसा

પૃથ્વીનું સમગ્ર મંડળ ઘન જળથી ધારણ થાય છે; અને તે ઘન સમુદ્ર, હે નાથ, પરસ્થિત ઘન તેજથી ધારણ થાય છે.

Verse 26

बाह्यतो घनतेजस्च तिर्य्यगूर्द्ध्वं तु मण्डलम् / संमताद्धनवातेन धार्यमाणं प्रतिष्ठितम्

બાહ્ય તરફ ઘન તેજ છે; અને આ મંડળ તિર્યક તથા ઊર્ધ્વ દિશામાં વિસ્તરેલું છે. નિર્ધારિત ઘન વાયુથી ધારિત થઈ તે સ્થિર રીતે પ્રતિષ્ઠિત છે.

Verse 27

घनवातं तथाकाशमाकाशं च महात्मना / भूतादिना वृतं सर्वं भूतादिर्महता वृतः

ઘન વાયુ તથા આકાશ—અને આકાશ પણ—મહાત્મા દ્વારા આવૃત છે. સર્વ ભૂતાદિથી વૃત છે, અને ભૂતાદિ પણ મહતથી વૃત છે.

Verse 28

वृतो महाननन्तेन प्रधानेनाव्य यात्मना / पुराणि लोकपालानां प्रवक्ष्यामि यथाक्रमम्

મહત તત્ત્વ અનંત, પ્રધાન અને અવ્યય આત્માથી આવૃત છે. હવે હું લોકપાલોના પુરોનું યથાક્રમે વર્ણન કરીશ.

Verse 29

ज्योतिर्गुणप्रचारस्य प्रमाणपरिसिद्धये / मेरोः प्राच्यां दिशि तथा मानसस्यैव मूर्द्धनि

જ્યોતિના ગુણ-પ્રસારની પ્રમાણસિદ્ધિ માટે—મેરુની પૂર્વ દિશામાં તથા માનસના શિખર પર (તે સ્થિત છે).

Verse 30

वस्वौकसारा माहेन्द्री पुरी हेमपरिष्कृता / दक्षिणेन पुनर्मेरोर्मानसस्यैव मूर्द्धनि

વસ્વૌકસારા નામની માહેન્દ્રી પુરી સુવર્ણથી અલંકૃત છે; તે પુનર્મેરુના દક્ષિણમાં, માનસ પર્વતના શિખરે સ્થિત છે.

Verse 31

वैवस्वतो निव सति यमः संयमने पुरे / प्रतीच्यां तु पुनर्मेरोर्मानसस्यैव मूर्द्धनि

વૈવસ્વત યમ સંયમનપુરીમાં નિવાસ કરે છે; તે પુનર્મેરુના પશ્ચિમમાં, માનસ પર્વતના શિખરે સ્થિત છે.

Verse 32

सुखा नाम पुरी रम्या वरुणस्यापि धीमतः / वरुणो यादसां नाथस्सुखाख्ये वसते पुरे

ધીમંત વરુણની રમ્ય પુરી ‘સુખા’ નામે પ્રસિદ્ધ છે; જલચરોના નાથ વરુણ તે ‘સુખા’ નગરમાં જ વસે છે.

Verse 33

दिश्युत्तरस्यां मेरोस्तु मानसस्यैव मूर्द्धनि / तुल्या महेन्द्रपुर्य्यास्तु सोमस्यापि विभावरी

મેરુની ઉત્તર દિશામાં, માનસ પર્વતના શિખરે, મહેન્દ્રપુરી સમાન સોમની ‘વિભાવરી’ પુરી છે.

Verse 34

मानसोत्तरवृष्टे तु लोकपालाश्चतुर्दिशम् / स्थिता धर्मव्यवस्थार्थ लोकमंरक्षणाय च

માનસોત્તરવર્ષમાં લોકપાલો ચારેય દિશામાં સ્થિત છે—ધર્મવ્યવસ્થા માટે અને લોકરક્ષણ માટે પણ.

Verse 35

लोकपालोपरिष्टात्तु सर्वतो दक्षिणायने / काष्ठागतस्य सूर्यस्य गतिया तां निबोधत

લોકપાલોના ઉપર, સર્વત્ર જ્યારે દક્ષિણાયન હોય, ત્યારે દિશાઓમાં ગયેલા સૂર્યની જે ગતિ છે તે જાણો।

Verse 36

दक्षिणो ऽपक्रमे सूर्य्यः क्षिप्तेषुरिव सर्पति / ज्योतिषां चक्रमादाय सततं परिगच्छति

દક્ષિણ તરફ અપક્રમણ કરતાં સૂર્ય ફેંકાયેલા બાણની જેમ સરકે છે; જ્યોતિષોના ચક્રને ધારણ કરીને તે સતત પરિભ્રમણ કરે છે।

Verse 37

मध्यगश्चामरावत्यां यदा भवति भास्करः / वैवस्वते संयमते उदयस्तत्र दृश्यते

જ્યારે ભાસ્કર અમરાવતીમાં મધ્યસ્થ થાય છે, ત્યારે વૈવસ્વતના સંયમલોકમાં ત્યાં જ તેનો ઉદય દેખાય છે।

Verse 38

सुखायामर्द्धरात्रं स्याद्विभायामस्तमेति च / वैवस्वते संयमने मध्यगः स्याद्रविर्यदा / सुखायामथ वारुण्यामुत्तिष्ठन्स तु दृश्यते

સુખા નગરીમાં ત્યારે અર્ધરાત્રિ થાય છે અને વિભા નગરીમાં સૂર્ય અસ્ત જાય છે. વૈવસ્વતના સંયમલોકમાં રવિ મધ્યસ્થ હોય ત્યારે, સુખા અને વારુણીમાં તે ઉગતો દેખાય છે।

Verse 39

विभाया मर्द्धरात्रं स्यान्माहेन्द्यामस्तमेति च / यदा दक्षिणपुर्वेषामपराह्णो विधीयते

વિભા નગરીમાં ત્યારે અર્ધરાત્રિ થાય છે અને માહેન્દીમાં સૂર્ય અસ્ત જાય છે, જ્યારે દક્ષિણ-પૂર્વ પ્રદેશોમાં અપારાહ્નનો સમય નિર્ધારિત થાય છે।

Verse 40

दक्षिणापरदेश्यानां पूर्वह्णः परिकी र्त्तितः / तेषामपररात्रश्च ये जना उत्तराः परे

દક્ષિણ–પશ્ચિમ દેશના લોકોને તે ‘પૂર્વાહ્ન’ કહેવાય છે; અને જે દૂર ઉત્તર તરફ છે, તેમના માટે એ જ સમય ‘અપરરાત્રિ’ ગણાય છે.

Verse 41

देशा उत्तरपूर्वा ये पूवरात्रस्तु तान्प्रति / एवमेवोत्तरेष्वर् के भुवनेषु विराजते

ઉત્તર–પૂર્વ દેશો માટે તે સમય ‘પૂર્વરાત્રિ’ છે; એ જ રીતે ઉત્તરનાં ભુવનોમાં કાળ પોતાની મહિમાથી વિરાજે છે.

Verse 42

सुखायासथ वारुण्यां मध्याह्ने चार्यमा यदा / विभायां सोमपुर्यां वा उत्तिष्ठति विभावसुः

વારુણી નગરીમાં સુખાયાસ તથા આર્યમા પાસે જ્યારે મધ્યાહ્ન થાય છે, ત્યારે વિભા અથવા સોમપુરીમાં વિભાવસુ (સૂર્ય) ઉદય પામે છે.

Verse 43

रात्र्यर्द्ध चामरावत्यामस्तमेति यमस्य च / सोमपुर्या विभायां तु मध्याह्ने स्याद्दिवाकरः

અમરાવતીમાં રાત્રિના અર્ધભાગે અને યમના લોકમાં સૂર્ય અસ્ત જાય છે; પરંતુ સોમપુરી અને વિભામાં એ જ સમયે દિવાકરનું મધ્યાહ્ન થાય છે.

Verse 44

महेद्रस्यामरावत्यां सूर्य उत्तिष्ठते तदा / अर्द्धरात्रं संयमने वारुण्यामस्तमेति च

મહેન્દ્રની અમરાવતીમાં ત્યારે સૂર્ય ઉદય પામે છે; અને સંયમનમાં અર્ધરાત્રિના સમયે, વારુણીમાં સૂર્ય અસ્ત જાય છે.

Verse 45

स शीघ्रमेव पर्येति भास्करो ऽलातच त्रवत् / भ्रमन्वै भ्रममार्णानि ऋक्षाणि चरते रविः

ભાસ્કર અગ્નિચક્રની જેમ અતિશીઘ્ર પરિક્રમા કરે છે. ભ્રમણ કરતો રવિ નક્ષત્રમંડળોને પણ ફરાવે છે.

Verse 46

एवं चतुर्षु पार्श्वेषु दक्षिणां तेन सर्पति / उदयास्तमने चासावृत्ति ष्ठति पुनः पुनः

આ રીતે તે ચારેય બાજુ દક્ષિણાવર્તે સરકે છે. ઉદય અને અસ્ત દ્વારા તે વારંવાર પોતાની પરિભ્રમણ-આવૃત્તિ કરે છે.

Verse 47

पूवाह्णे चापराह्णे च द्वौ द्वौ देवालयौ तु सः / तपत्यर्कश्च मध्याह्ने तैरेव च स्वरश्मिभिः

પૂર્વાહ્ન અને અપરાહ્નમાં તેના બે બે દેવાલય (આશ્રયસ્થાન) હોય છે. મધ્યાહ્ને એ અર્ક પોતાના જ કિરણોથી તપે છે.

Verse 48

उदितो वर्द्धमानाभिरामध्याह्नं तपन्रविः / अतः परं ह्रसंतीभिर्गोभिरस्तं निगच्छति

ઉદય પામી વધતી કિરણોથી રવિ મધ્યાહ્ન સુધી તપે છે. ત્યારબાદ ઘટતી કિરણો સાથે તે અસ્તને પામે છે.

Verse 49

उदयास्तमयाभ्यां च स्मृते पूर्वापरे दिशौ / यावत्पुरस्तात्तपति तापत्पृष्ठे ऽथ पार्श्वयोः

ઉદય અને અસ્તથી પૂર્વ અને પશ્ચિમ દિશાઓ જાણી શકાય છે. જેટલો સમય તે આગળ તપે છે, એટલો જ (પરિક્રમામાં) પાછળ અને પછી બંને બાજુઓમાં પણ તપે છે.

Verse 50

यत्रोद्यन्दृश्यते सूर्यस्तेषां स उदयः समृतः / प्रणाशं गच्छते यत्र तेषामस्तः स उच्यते

જ્યાં ઉદયમાન સૂર્ય દેખાય છે, તેમના માટે તે ઉદય કહેવાય છે. જ્યાં તે લુપ્ત થાય છે, તેમના માટે તે અસ્ત કહેવાય છે.

Verse 51

सर्वेषामुत्तरे मेरुलोङ्कालोकश्च दक्षिणे / विदूरभावादर्कस्य भूमिलेखावृतस्य च

સર્વના ઉત્તરે મેરુ છે અને દક્ષિણમાં લોઙ્કાલોક છે. સૂર્યની દૂરસ્થતા તથા ભૂમિરેખાથી આવરણ થવાને કારણે (એવું જણાય છે).

Verse 52

लीयन्ते रश्मयो यस्मात्तेन रात्रौ न दृश्यते / ग्रहनक्षत्रसोमानां दर्शनं भास्करस्य च

જેથી તેની કિરણો લય પામે છે, તેથી રાત્રે (સૂર્ય) દેખાતો નથી. અને ત્યારે ગ્રહો, નક્ષત્રો તથા ચંદ્રનું દર્શન થાય છે.

Verse 53

उच्ध्रयस्य प्रमाणेन ज्ञेयमस्तमथोदयम् / शुक्लच्छायो ऽग्निरा पश्च कृष्णच्छाया च मेदिनी

ઉચ્છ્રય (ઊંચાઈ)ના પ્રમાણથી અસ્ત અને ઉદય જાણવાં જોઈએ. અગ્નિ અને જળ શ્વેતછાયા ધરાવે છે, અને પૃથ્વી કૃષ્ણછાયા ધરાવે છે.

Verse 54

विदूरभावादर्कस्य ह्युद्यते ऽपि विरशिमता / रक्तभावो विरश्मत्वाद्रक्तत्वाच्जाप्यनुष्णता

સૂર્યની દૂરસ્થતા કારણે તે ઉદય થાય તોય કિરણહીન જેવો દેખાય છે. કિરણો ક્ષીણ થતાં લાલિમા આવે છે, અને લાલિમાથી તાપ પણ બહુ તીવ્ર લાગતો નથી.

Verse 55

लेखायामास्थितः सूर्यो यत्र यत्र च दृश्यते / ऊर्द्ध्व शातसहस्र तु योजनानां स दृश्यते

રેખામાં સ્થિત સૂર્ય જ્યાં જ્યાં દેખાય છે, ત્યાં તે ઉપર તરફ એક લાખ યોજન ઊંચાઈએ દેખાય છે.

Verse 56

प्रभा हि सौरी पादेन ह्यस्तं गच्छति भास्करे / अग्निमाविशते राद्रौ तस्माद्दूरात्प्रकाशते

ભાસ્કર અસ્ત જાય ત્યારે સૌર પ્રભા પોતાના એક ભાગથી અસ્તને જાય છે; રાત્રે તે અગ્નિમાં પ્રવેશે છે, તેથી દૂરથી પણ પ્રકાશે છે.

Verse 57

उदिते हि पुनः सूर्ये ह्यौष्ण्यमाग्नेयमाविशेत् / संयुक्तो वह्निना सूर्यस्तपते तु ततो दिवा

પછી સૂર્ય ઉદય થાય ત્યારે અગ્નિજ ઉષ્ણતા તેમાં પ્રવેશે છે; વહ્નિ સાથે સંયુક્ત સૂર્ય ત્યારે દિવસે તપે છે.

Verse 58

प्राकाश्यं च तथौष्ण्यं च सौराग्नेये च तेजसी / परस्परानुप्रवेशाद्दीप्येते तु दिवानिशम्

સૌર અને આગ્નેય—આ બંને તેજોમાં પ્રકાશ અને ઉષ્ણતા છે; પરસ્પર પ્રવેશથી તે દિવસ-રાત દીપ્ત રહે છે.

Verse 59

उत्तरे चैव भूम्यर्द्धे तथा तस्मिंश्च दक्षिणे / उत्तिष्ठति तथा सूर्ये रात्रिराविशतत्वपः

પૃથ્વીના ઉત્તર અર્ધમાં અને તેમ જ દક્ષિણ ભાગમાં પણ, સૂર્ય ઉગે ત્યારે રાત્રિ અંધકારમાં પ્રવેશી જાય છે.

Verse 60

तस्माच्छीता भक्त्यांपो दिवारात्रिप्रवेशनात् / अस्तं याति पुनः सूर्ये दिनमाविशते त्वषः

આથી દિવસ-રાતના પ્રવેશક્રમથી ભક્તિભાવમાં જળ શીતળ બને છે; સૂર્ય અસ્ત ગયા પછી તે ફરી દિવસે પ્રવેશે છે અને તેનું તેજ પ્રગટ થાય છે।

Verse 61

तस्मादुष्णा भवत्यापो नक्तमह्नः प्रवेशनात् / एतेन क्रमयोगेन भूम्यर्द्धे दक्षिणोत्तरे

આથી રાત અને દિવસના પ્રવેશથી જળ ઉષ્ણ બને છે; આ ક્રમયોગથી જ ધરતીના દક્ષિણ-ઉત્તર અર્ધભાગમાં આ વ્યવસ્થા સ્થિર છે।

Verse 62

उदयास्तमनेर्ऽकस्य अहोरात्रं विशत्यपः / देनं सूर्यप्रकाशाख्यं तामसी रात्रिरूच्यते

સૂર્યના ઉદય-અસ્તથી જળ અહોરાત્રમાં પ્રવેશે છે; સૂર્યપ્રકાશયુક્ત ભાગ ‘દિન’ અને તમસયુક્ત ભાગ ‘રાત્રિ’ કહેવાય છે।

Verse 63

तस्माद्व्यवस्थिता रात्रिः सूर्यापेक्षमहः स्मृतम् / एवं पुष्करमध्येन यदा सर्पति भास्करः

આથી રાત્રિ વ્યવસ્થિત છે અને સૂર્યની અપેક્ષાથી ‘અહઃ’ એટલે દિવસ માનવામાં આવે છે; એ જ રીતે જ્યારે ભાસ્કર પુષ્કરના મધ્યમાંથી સરકે છે।

Verse 64

अंशांशकं तु मेदिन्यां मुहूर्त्तेनैव गच्छति / योजनाग्रान्मुहूर्त्तस्य इह संख्यां निबोधत

તે ધરતી પર અંશે અંશ એક મુહૂર્તમાં જ ગતિ કરે છે; અહીં મુહૂર્તના યોજન-પરિમાણની સંખ્યા જાણો।

Verse 65

पूर्णे शतसहस्राणामेकत्रिंशाधिकं स्मृतम् / पञ्चाशत्तु तथान्यानि सहस्राण्यधिकानि च

પૂર્ણ શતસહસ્રોમાં એકત્રીસ વધુ એમ સ્મૃત છે; તેમજ અન્ય પચાસ હજાર પણ વધારાના ગણાય છે.

Verse 66

मौहूर्त्ति की गतिर्ह्येषा सूर्यस्य तु विधीयते / एतेन गतियोगेन यदा काष्ठां तु दक्षिणाम्

આ સૂર્યની ‘મૌહૂર્ત્તિક’ ગતિ નિર્ધારિત થાય છે; આ ગતિ-યોગથી જ્યારે તે દક્ષિણ કાષ્ઠા તરફ (જાય છે).

Verse 67

पर्यागच्छेत्पतङ्गो ऽसौ मध्ये काष्ठान्तमेव हि / मध्येन पुष्करस्याथ भ्रमते दक्षिणायने

એ પતંગ (સૂર્ય) મધ્યમાં જ કાષ્ઠાના અંત સુધી પહોંચે છે; પછી દક્ષિણાયનમાં પુષ્કરના મધ્યમાંથી ભ્રમણ કરે છે.

Verse 68

मानसोत्तरशैले तु अन्तरे विषुवं च तत् / सर्पते दक्षिणायां तु काष्ठायां वै निबोधत

માનસોત્તર પર્વતના અંતરમાં એ જ વિષુવ છે; અને તે દક્ષિણ કાષ્ઠામાં સરકે છે—એ જાણો.

Verse 69

नवकोट्यः प्रसंख्याता योजनैः परिमण्डलम् / तथा शतसहस्राणि चत्वारिंशच्च पञ्च च

તેનું પરિમંડલ યોજનોમાં નવ કરોડ ગણાયું છે; તેમજ એક લાખ ચાળીસ અને પાંચ પણ (વધારે) છે.

Verse 70

अहोरात्रात्पतङ्गस्य गतिरेषा विधीयते / दक्षिणाद्विनिवृत्तो ऽसौ विषुवस्थो यदा रविः

અહોરાત્રમાં સૂર્યની આ ગતિ નિર્ધારિત કહેવાય છે. જ્યારે રવિ દક્ષિણાયનથી નિવૃત્ત થઈ વિષુવસ્થ થાય છે.

Verse 71

क्षीरोदस्य समुद्रस्योत्तरतश्चाद्रितश्चरन् / मण्डलं विषुवत्तस्य योजनैस्तन्निबोधत

ક્ષીરોદ સમુદ્રના ઉત્તરે અને પર્વતોની પાસે વિચરતો—તેનું વિષુવ-મંડળ કેટલા યોજનનું છે, તે જાણો.

Verse 72

तिस्रः कोट्यस्तु संख्याता विषुवस्यापि मण्डलम् / तथा शतसहस्राणामशीत्येकाधिका पुनः

વિષુવ-મંડળની સંખ્યા ત્રણ કરોડ ગણાય છે; અને ફરી એક લાખમાં એંસી અને એક વધુ.

Verse 73

श्रवणे चोत्तरषाढे चित्रभानुर्यदा भवेत् / शाकद्वीपस्य षष्ठस्य उत्तरातो दिशश्चरन्

જ્યારે ચિત્રભાનુ (સૂર્ય) શ્રવણ અને ઉત્તરાષાઢા નક્ષત્રમાં હોય, ત્યારે તે શાકદ્વીપના છઠ્ઠા ભાગની ઉત્તર દિશામાં વિચરે છે.

Verse 74

उतरायाः प्रमाणं च काष्ठाया मण्डलस्य च / योजनाग्रात्प्रसंख्याता कोटिरेका तु स द्विजाः

ઉત્તરાયનનું પ્રમાણ અને કાષ્ઠા-મંડળનું પણ—યોજન મુજબ ગણાયું છે; હે દ્વિજોએ, તે એક કરોડ છે.

Verse 75

अशीतिर्नियुतानीह योजनानां तथैव च / अष्टपञ्चाशतं चव योजनान्यधिकानि तु

અહીં યોજનોની સંખ્યા એંસી નિયુત છે; અને તેના ઉપર વધુ અઠ્ઠાવન યોજન વધારાના છે.

Verse 76

नागवीथ्युत्तरावीथी ह्यज वीथी च दक्षिणा / मूलं चैव तथाषाढे त्वजवीथ्युदयास्त्रयः

નાગવીથી ઉત્તરવીથી છે અને અજવીથી દક્ષિણવીથી; તેમજ મૂળ અને આષાઢમાં અજવીથીના ત્રણ ઉદયો જણાવાયા છે.

Verse 77

अश्विनी कृत्तिका याम्यं नागवीथ्युदयास्त्रयः / काष्ठयोरन्तरं यच्च तद्वक्ष्येयजनैः पुनः

અશ્વિની, કૃત્તિકા અને યામ્ય—આ નાગવીથીના ત્રણ ઉદય છે; અને કાષ્ઠો વચ્ચેનું અંતર હું યજનના માપથી ફરી કહું છું.

Verse 78

एतच्छतसहस्राणामष्टाभिश्चोत्तरं शतम् / त्रयः शताधिकाश्चन्ये त्रयस्त्रिंशच्च योजनैः

આ શતસહસ્રોમાં આઠ સાથે સો વધુ છે; અને અન્યત્ર ત્રણસોથી વધુ, તેમજ ત્રેત્રીસ યોજન પણ છે.

Verse 79

काष्ठयोरन्तरं ह्येतद्योजनाग्रात्प्रकीर्तितम् / काष्ठयोर्लेखयोश्चैव ह्यन्तरं दक्षिणोत्तरे

કાષ્ઠો વચ્ચેનું આ અંતર યોજનના અગ્રભાગથી જણાવાયું છે; અને કાષ્ઠ-રેખાઓ વચ્ચેનું અંતર પણ દક્ષિણ-ઉત્તર દિશામાં છે.

Verse 80

तेन्ववक्ष्ये प्रसंख्याय चोजनैस्तन्निबोधत / एकैकमन्तरं तस्य वियुतान्येकसप्ततिः

હવે હું યોજનોમાં ગણતરી કરીને કહું છું; તેને સમજો. તેના દરેક અંતરમાં એકહોતેર વિયુતનું પ્રમાણ છે.

Verse 81

सहस्राण्यतिरिक्ताश्च ततो ऽन्या पञ्चसप्ततिः / लेखयोः काष्ठयोश्चैव बाह्याभ्यन्तरयोः स्मृतम्

તેમાં સહસ્રો ઉપરાંત બીજી પંચસપ્તતિ પણ છે—રેખાઓ અને કાષ્ઠોના બાહ્ય-અભ્યંતર ભેદરૂપે એવું સ્મૃત છે.

Verse 82

अभ्यन्तरं तु पर्येति मण्डलान्युत्तरायणे / बाह्यतो दक्षिणे चैव सततं तु यथाक्रमम्

ઉત્તરાયણમાં તે મંડળોના અભ્યંતર ભાગે પરિભ્રમણ કરે છે; અને દક્ષિણાયણમાં બાહ્ય તરફ, સતત ક્રમ પ્રમાણે.

Verse 83

मण्डलानां शतं पूर्मं त्र्यशीत्यधिकमुत्तरम् / चरते दक्षिणे चापि तावदेव विभावसुः

વિભાવસુ (સૂર્ય) ઉત્તર તરફ પહેલા સો મંડળ અને પછી ત્ર્યશીતી વધુ ચાલે છે; અને દક્ષિણ તરફ પણ એટલાં જ મંડળ ચાલે છે.

Verse 84

प्रमाणं मण्डलस्याथ योजनाग्रं निबोधत / योजनानां सहस्राणि सप्तादश समासतः

હવે મંડળનું પ્રમાણ અને યોજનાનું પરિમાણ જાણો: સંક્ષેપમાં તે સત્તર સહસ્ર યોજનાઓ છે.

Verse 85

शते द्वे पुनरप्यन्ये योजनामां प्रकीर्त्तिते / एकविंशतिभिश्चैव योजनैरधिकैर्हि ते

બીજું એક પ્રમાણ કહેવામાં આવ્યું છે—બે સો યોજન; તેમાં વધુ એકવીસ યોજન વધારાના ઉમેરાય છે.

Verse 86

एतत्प्रमाणमाख्यातं योजनैर्मण्डलस्य च / विष्कंभो मण्डलस्याथ तिर्यक् स तु विधीयते

યોજનામાં આ મંડળનું પ્રમાણ જણાવાયું છે; અને મંડળનો વિષ્કંભ (વ્યાસ) પણ તિર્યક રીતે નક્કી થાય છે.

Verse 87

प्रत्यहं चरते तानि सूर्या वै मण्डलक्रमात् / कुलालचक्रपर्यन्तो यथा शीघ्रं निवर्त्तते

સૂર્ય દરરોજ મંડળક્રમ પ્રમાણે તે માર્ગો પર ગતિ કરે છે; જેમ કુંભારનું ચક્ર ઝડપથી ફરીને પાછું આવે છે.

Verse 88

दक्षिणप्रक्रमे सूर्यस्तथा शीघ्रं प्रवर्त्तते / तस्मात्प्रकृष्टां भूमिं तु कालेनाल्पेन गच्छति

દક્ષિણ-પ્રક્રમમાં સૂર્ય એ જ રીતે ઝડપથી આગળ વધે છે; તેથી તે ઉત્તમ ભૂમિને ઓછા સમયમાં પાર કરે છે.

Verse 89

सूर्यो द्वादशभिः शैर्घ्यान्मुहूर्तैर्दक्षिणायने / त्रयोदशार्द्धमृक्षाणामह्ना तु चरते रविः

દક્ષિણાયનમાં સૂર્ય બાર દીર્ઘ મુહૂર્તોમાં ગતિ કરે છે; અને દિવસે રવિ નક્ષત્રોના તેર અને અડધા ભાગ જેટલું વિચરે છે.

Verse 90

मुहूर्तै स्तावदृक्षाणि नक्तमष्टादशैश्चरन् / कुलालचक्रमध्ये तु यथा मन्दं प्रसर्पति

અષ્ટાદશ મુહૂર્તની રાત્રિમાં નક્ષત્રોમાં ફરતો, તે કુંભારના ચાકના મધ્યમાં જેમ ધીમે ધીમે સરકે તેમ સરકે છે.

Verse 91

तथोदगयने सूर्यः सर्पते मन्दविक्रमः / तस्मा द्दीर्घेन कालेन भूमिं स्वल्पानि गच्छति

ઉદગયનમાં સૂર્ય મન્દ ગતિથી સરકે છે; તેથી લાંબા કાળે પૃથ્વી પર થોડું થોડું જ આગળ વધે છે.

Verse 92

अष्टादश मुहूर्त तु उत्तरायणपश्चिमम् / अहो भवति तच्चापि चरते मन्दविक्रमः

ઉત્તરાયણના પશ્ચિમ ભાગમાં દિવસ અષ્ટાદશ મુહૂર્તનો થાય છે; ત્યાં પણ તે મન્દ ગતિથી જ ચાલે છે.

Verse 93

त्रयोदशार्द्धं माद्येन त्वृक्षाणां चरते रविः / मुहूर्तैस्तावदृक्षाणि नक्तं द्वादशभिश्चरन्

રવિ નક્ષત્રોમાં તેર અને અડધા (મુહૂર્ત) સુધી ચાલે છે; અને રાત્રે બાર મુહૂર્તમાં એટલાં જ નક્ષત્રો પાર કરે છે.

Verse 94

ततो मन्दतरं नाभ्यां चक्रं भ्रमति वै यथा / मृत्पिण्ड इव मध्यस्थो ध्रुवो भ्रमति वै तथा

પછી નાભિ પાસે ચક્ર જેમ વધુ મન્દ ગતિથી ફરે છે; તેમ મધ્યસ્થ ધ્રુવ પણ માટીના પિંડ જેવો ફરતો દેખાય છે.

Verse 95

त्रिंशन्मुहूर्तानेवाहुरहोरात्रं ध्रुवो भ्रमन् / उभयोः काष्ठयोर्मध्ये भ्रमते मण्डलानि तु

ત્રીસ મુહૂર્તોથી જ એક અહોરાત્ર કહેવાય છે. ભ્રમણ કરતો ધ્રુવ બંને કાષ્ઠોની વચ્ચે સ્થિત રહી, ત્યાં મંડળો પરિભ્રમણ કરે છે.

Verse 96

कुलालचक्रनाभिश्च यथा तत्रैव वर्त्तते / ध्रुवस्तथा हि विज्ञेयस्तत्रैव परीवर्त्तते

જેમ કુંભારના ચક્રની નાભિ ત્યાં જ સ્થિર રહે છે, તેમ ધ્રુવને પણ જાણવો—તે ત્યાં જ રહી પરિભ્રમણ કરે છે.

Verse 97

उभयोः काष्ठयोर्मध्ये भ्रमते मण्डलानि सः / दिवानक्तं च सूर्यस्य मन्दा शीघ्रा च वै गातिः

તે બંને કાષ્ઠોની વચ્ચે મંડળોને ફેરવે છે. સૂર્યની ગતિ દિવસ-રાત્રે ક્યારેક મંદ અને ક્યારેક ઝડપી થાય છે.

Verse 98

उत्तरप्रक्रमे चापि दिवा मन्दा गतिस्तथा / तथैव च पुनर्नक्तं शीघ्रा सूर्यस्य वै गातिः

ઉત્તરાયણના ક્રમમાં દિવસે ગતિ મંદ રહે છે; અને એ જ રીતે રાત્રે સૂર્યની ગતિ ઝડપી થાય છે.

Verse 99

दक्षिणप्रक्रमेणैव दिवा शीघ्रं विधीयते / गतिः सूर्यस्य नक्तं च मन्दा चैव गतिस्तथा

દક્ષિણાયણના ક્રમમાં દિવસે સૂર્યની ગતિ ઝડપી થાય છે; અને રાત્રે તેની ગતિ મંદ રહે છે.

Verse 100

एवं गतिविशेषेण विभजन् रात्र्यहानि तु / तजापि संचरन्मार्गं समेन विषमेण च

આ રીતે ગતિના વિશેષથી રાત્રિ અને દિવસને વિભાગ કરીને પણ, તે સમ અને વિષમ માર્ગે સંચરે છે।

Verse 101

लोकालोकस्थिता ह्येते लोकपालाश्चतुर्दिशम् / अगस्त्यश्चरते तेषामुपरिष्टाज्जवेन तु

આ લોકાલોકમાં સ્થિત ચાર દિશાના લોકપાલો છે; અને અગસ્ત્ય મુનિ તેમના ઉપરથી વેગપૂર્વક વિચરે છે।

Verse 102

भुञ्जन्नसापहोरा त्रमेवं गतिविशेषणम् / दक्षिणे नागवीथ्यास्तु लोकालोकस्य चोत्तरे

અસાપહોરા-ક્રમથી ભોગવતો આ ગતિ-વિશેષ છે—નાગવીથીના દક્ષિણમાં અને લોકાલોકના ઉત્તરમાં।

Verse 103

लोकसन्तानको ह्येष वैश्वानरपथाद्वहिः / पृष्टे यावत्प्रभा सौरी पुरस्तात्संप्रकाशते

આ લોકસંતાનક વૈશ્વાનરપથની બહાર છે; પાછળ જેટલી સૌર પ્રભા હોય તે આગળ પ્રકાશિત થાય છે।

Verse 104

पार्श्वतः पृष्ठतश्चैव लोकालोकस्य वर्त्तते / योजनानां सहस्राणि दशकं तुच्छ्रितो गिरिः

લોકાલોકના પાર्श્વ અને પૃષ્ઠ ભાગમાં તે વર્તે છે; તે ગિરિ દસ સહસ્ર યોજન ઊંચો ઊભો છે।

Verse 105

प्रकाशश्चाप्रकाशश्च सर्वतः परिमण्डलः / नक्षत्रचन्द्रसूर्यश्च ग्रहैस्तारागणैः सह

તે સર્વત્ર પ્રકાશ અને અપ્રકાશથી પરિમંડિત મંડળ છે; નક્ષત્ર, ચંદ્ર અને સૂર્ય પણ ગ્રહો તથા તારાગણ સાથે છે.

Verse 106

अभ्यन्तरं प्रकाशन्ते लोकालोकस्य वै गिरेः / एतावानेव लोकस्तु निरालोकस्ततः परम्

લોકાલોક પર્વતના આંતરિક ભાગો પ્રકાશિત રહે છે; એટલોજ લોક છે, તેનાથી પરે નિરાલોક પ્રદેશ છે.

Verse 107

लोकेनालोकवानेष निरालोकस्त्वलोकतः / लोकालोकं तु संधत्ते यस्मात्सुर्यपरिग्रहम्

લોકના કારણે આ આલોકવંત છે અને આલોકના કારણે જ નિરાલોક પણ છે; કારણ કે સૂર્યના પરિગ્રહને જોડીને તે લોકાલોકની સીમા રચે છે.

Verse 108

तस्मात्सन्ध्येति तामाहुरुषाव्युष्ट्योर्यदन्तरम् / उषा रात्रिः स्मृता विप्रैर्व्युष्टिश्चापि त्वहः स्मृतम्

અતએવ ઉષા અને વ્યુષ્તિ વચ્ચે જે અંતર છે તેને સંધ્યા કહે છે; વિપ્રોએ ઉષાને રાત્રિ અને વ્યુષ્તિને દિવસ ગણ્યા છે.

Verse 109

सूर्याग्निग्रसमानानां संध्याकाले हि रक्षसाम् / प्रजापतिनियोगेन शापस्त्वेषां दुरात्मनाम्

સંધ્યાકાળે સૂર્ય અને અગ્નિને ગ્રસવા સમાન રાક્ષસો પર, પ્રજાપતિના નિયોગથી આ દુરાત્માઓને શાપ છે.

Verse 110

अक्षयत्वं तु देहस्य प्रापिताम्रणं तथा / तिस्रः कोट्यस्तु विख्याता मन्देहा नाम राक्षसाः

તેમના દેહને અક્ષયત્વ અને અમરત્વ પ્રાપ્ત થયું હતું. ‘મંદેહ’ નામના રાક્ષસોની ત્રણ કોટિ પ્રસિદ્ધ હતી.

Verse 111

प्रार्थयन्ति सहस्रांशुभुदयन्तं दिनेदिने / तापयन्तं दुरात्मानः सूर्यमिच्छन्ति खादितुम्

એ દુષ્ટાત્માઓ દરરોજ ઉદય થતા સહસ્રકિરણ સૂર્યને પ્રાર્થના કરે છે અને તાપ આપતા સૂર્યને ગળી જવા ઇચ્છે છે.

Verse 112

अथ सूर्यस्य तेषां च युद्धमासीत्सुदारुणम् / ततो ब्रह्मा च देवाश्च ब्राह्ममाश्चैव सत्तमाः

પછી સૂર્ય અને તેમના વચ્ચે અત્યંત ભયંકર યુદ્ધ થયું. ત્યારબાદ બ્રહ્મા, દેવો અને બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠો પણ (ત્યાં) આવ્યા.

Verse 113

संध्यां तु समुपासीनाः प्रक्षिपन्ति जलं सदा / ओङ्कारब्रह्मसंयुक्तं गायत्र्या चाभिमन्त्रितम्

તેઓ સંધ્યા-ઉપાસનામાં સ્થિત રહી સદા જળ અર્પણ કરે છે; તે ઓંકાર-બ્રહ્મથી સંયુક્ત અને ગાયત્રી મંત્રથી અભિમંત્રિત હોય છે.

Verse 114

स्फूर्जज्ज्योतिश्च चण्डांशुस्तथा दीप्यति भास्करः / ततः पुनर्महातेजा महाबलपराक्रमः

ત્યારે ચંડકિરણ ભાસ્કરનું તેજ સ્ફુરિત થઈ વધુ જ પ્રજ્વલિત થયું. પછી તે મહાતેજસ્વી, મહાબળી અને પરાક્રમી (વધુ પ્રબળ બન્યો).

Verse 115

योजनानां सहस्राणि ऊर्द्ध्वमुत्तिष्ठते शतम् / प्रयाति भगवानाशु ब्राह्मणैरभिरक्षितः / वालखिल्यैश्च मुनिभिर्धृतार्चिः समरीचिभिः

બ્રાહ્મણો દ્વારા રક્ષિત અને વાલખિલ્ય તથા સમરીચિ મુનિઓની ધૃતાર્ચિ તેજસ્વી કિરણોથી ઘેરાયેલો તે ભગવાન ત્વરિત ઊર્ધ્વ દિશામાં સહસ્ર યોજનના શત સુધી ઉદ્ગમન કરે છે।

Verse 116

काष्ठा निमेषा दश पञ्च चैव त्रिंशच्च काष्ठा गणयेत्कलां तु / त्रिंशत्कलाश्चापि भवेन्मुहूर्त्तस्तैस्त्रिंशता रात्र्यहनी समेते

દસ અને પાંચ નિમેષ મળીને એક કાષ્ઠા; ત્રીસ કાષ્ઠા એક કલા; ત્રીસ કલા એક મુહૂર્ત; અને એવા ત્રીસ મુહૂર્તોથી રાત્રિ અને દિવસ પૂર્ણ થાય છે।

Verse 117

ह्रासवृद्धी त्वहर्भागैर्दिवसानां यथाक्रमात्

દિવસોના અહર્ભાગ મુજબ ક્રમશઃ હ્રાસ અને વૃદ્ધિ થાય છે।

Verse 118

संध्या मुहूर्त्तमात्रा तु ह्रासवृद्धिस्तु सा स्मृता / लेखाप्रभृत्यथादित्ये त्रिमुहूर्त्तगते तु वै

સંધ્યા માત્ર એક મુહૂર્તની છે; એ જ હ્રાસ-વૃદ્ધિ તરીકે સ્મૃત છે. અને આદિત્યમાં ‘લેખા’ વગેરેની ગણના ત્યારે માનવામાં આવે છે જ્યારે તે ત્રણ મુહૂર્ત આગળ ગયો હોય।

Verse 119

प्रातस्ततः स्मृतः कालो भागश्चाह्नः स पञ्चमः / तस्मात्प्रातस्तनात्कालात्र्रिमुहूर्त्तस्तु संगवः

ત્યારબાદ ‘પ્રાતઃકાલ’ કહેવાય છે; તે દિવસનો પાંચમો ભાગ છે. અને તે પ્રાતઃકાલથી આગળ ત્રણ મુહૂર્તનો સમય ‘સંગવ’ કહેવાય છે।

Verse 120

मध्याह्नस्त्रिमुहूर्त्तस्तु तस्मात्कालश्च संगवात् / तस्मान्मध्यन्दिनात्कालादपराह्ण इति स्मृतः

મધ્યાહ્ન ત્રણ મુહૂર્ત જેટલો છે; સંગવ પછીનો સમય ‘મધ્યંદિન’ કહેવાય છે. તે મધ્યંદિન-કાળ પછીનો સમય ‘અપરાહ્ન’ તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 121

त्रय एव मुहूर्त्तास्तु कालागः स्मृतो बुधैः / अपराह्णे व्यतीते तु कालः सायाह्न उच्यते

બુદ્ધિમાનો ‘કાલાગ’ને ત્રણ મુહૂર્ત ગણાવે છે. અપરીહ્ન વીતી ગયા પછીનો સમય ‘સાયાહ્ન’ કહેવાય છે.

Verse 122

दशपञ्च मुहूर्ताह्नो मुहूर्त्तास्त्रय एव च / दशपञ्चमुहूर्त्त वै ह्यहर्वैषुवतं स्मृतम्

દિવસના પંદર મુહૂર્ત હોય છે અને (રાત્રિના) પણ ત્રણ-ત્રણ પ્રહર ગણાય છે. પંદર મુહૂર્તનું દિવસ જ ‘વિષુવત્’ તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 123

वर्द्धन्ते च ह्रसंते च ह्ययने दक्षिणोत्तरे / अहस्तु ग्रसते रात्रिं रात्रिश्च ग्रसते त्वहः

દક્ષિણ અને ઉત્તર અયનમાં દિવસ-રાત વધે અને ઘટે છે. ક્યારેક દિવસ રાતને ગળી જાય છે, તો ક્યારેક રાત દિવસને ગળી જાય છે.

Verse 124

शरद्वसंतयोर्मध्यं विषुवत्परिभाव्यते / अहोरात्रे कलाश्चैव समं सोमः समश्नुते

શરદ અને વસંતની વચ્ચેનો સમય ‘વિષુવત્’ માનવામાં આવે છે. ત્યારે દિવસ-રાતની કલાઓ સમાન હોય છે અને સોમ (ચંદ્ર) પણ સમતા પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 125

तथा पञ्चदशाहानि पक्ष इत्यभिधीयते / द्वौच पक्षौभवेन्मासो द्वौमासावर्कजावृतुः

આ રીતે પંદર દિવસને ‘પક્ષ’ કહેવામાં આવે છે. બે પક્ષ મળીને માસ થાય છે, અને બે માસ મળીને સૂર્યસંબંધિત ઋતુ બને છે.

Verse 126

ऋतुत्रितयमयने द्वे हि वर्षं तु सौरकम् / निमेषा विद्युतश्चैव काष्टास्ता दश पञ्च च

ત્રણ ઋતુઓનો સમૂહ ‘અયન’ કહેવાય છે; અને બે અયન મળીને સૌર વર્ષ બને છે. નિમેષ, વિદ્યુત અને કાષ્ઠ—આ પણ દસ અને પાંચ તરીકે નિર્ધારિત છે.

Verse 127

कलास्तास्त्रिशतः काष्ठा मात्रा शीतिद्वयात्मिका / सप्तैका द्व्यधिका त्रिशन्मात्रा षटत्रिंशदुत्तरा

કલા ત્રણસો છે; અને કાષ્ઠની માત્રા બાવીસ સ્વરૂપવાળી કહેવાય છે. પછી સાત, એક, બે વધુ, અને ત્રીસ માત્રા—છત્રીસથી ઉપર નિશ્ચિત છે.

Verse 128

द्विषाष्टिना त्रयोविंशन्मात्रायाश्च कला भवेत् / चत्वारि शत्सहस्राणि शतान्यष्टौ च विद्युतः

ત્રેવીસ માત્રાઓમાંથી (ગણતરીમાં) બાસઠ દ્વારા એક કલા થાય છે. અને વિદ્યુતની સંખ્યા ચાર-છ હજાર તથા આઠસો કહેવાય છે.

Verse 129

सप्ततिश्चैव तत्रापि नवतिं विद्धि निश्चये / चत्वार्येव शतान्याहुर्विद्युते द्वे च संयुते

ત્યાં પણ સિત્તેર છે—અને નિશ્ચયથી નેવું જાણો. વિદ્યુતમાં ચારસો કહેવાય છે, અને તેમાં બેનું સંયોગ પણ જણાવાયું છે.

Verse 130

वरांशो ह्येष विज्ञेयो नाडिका चात्र कारणम् / संवत्सरादयः पञ्च चतुर्मानविकल्पिताः

આ ‘વરાંશ’ જાણવો યોગ્ય છે; અહીં નાડિકા કારણ છે. સંવત્સર આદિ પાંચ, ચાર માનવ-પ્રમાણે કલ્પિત છે.

Verse 131

निश्चयः सर्वकालस्य युगमित्यभिधीयते / संवत्सरस्तु प्रथमो द्वितीयः परिवत्सरः

સમસ્ત કાળનો નિશ્ચિત માપ ‘યુગ’ કહેવાય છે. તેમાં પહેલો સંવત્સર, બીજો પરિવત્સર છે.

Verse 132

इडावत्सरस्तृतीयस्तु चतुर्थश्चानुवत्सरः / पञ्चमोवत्सरस्तेषां कालस्तु युगसंहितः

ત્રીજો ઇડાવત્સર અને ચોથો અનુવત્સર. પાંચમો વત્સર; એમનો સમય ‘યુગ’ તરીકે સંહિત છે.

Verse 133

त्रिंशच्छतं भवेत्पूर्णं पर्वणां तु रवेर्युगे / शतान्यष्टादश त्रिंशदुदयाद्भास्करस्य च

રવિના યુગમાં પર્વોની પૂર્ણ સંખ્યા ત્રણસો ત્રીસ થાય છે. અને ભાસ્કરના ઉદયથી અઢારસો ત્રીસ ઉદયો ગણાય છે.

Verse 134

ऋतवस्त्रिंशतः सौरादयनानि दशैव तु / पञ्च च त्रिशतं चापि षष्टिवर्षं च भास्करम्

સૌર ગણતરીમાં ઋતુઓ ત્રીસ અને અયનો દસ જ છે. તેમજ ભાસ્કર માટે ત્રણસો પાંચ અને સાઠ વર્ષ (ચક્ર) કહેવાયું છે.

Verse 135

त्रिशदेव त्वहोरात्रास्तैस्तु मासस्तु भास्करः / एकषष्टि त्वहोरात्रमृतुरेको विभाव्यते

ત્રીસ અહોરાત્રોથી ભાસ્કરનો એક માસ ગણાય છે; અને એકસઠ અહોરાત્રોથી એક ઋતુ નિર્ધારિત થાય છે.

Verse 136

अह्नां तु त्र्यधिकाशीतिः शतं चाप्यधिकं भवेत् / मानं तच्चित्रभानोस्तु विज्ञेयमयनस्य ह

દિવસોની સંખ્યા ત્ર્યધિકાશીતિથી વધુ થઈને સોથી પણ વધારે થાય છે; એ જ ચિત્રભાનુ (સૂર્ય) ના અયનનું માન જાણવું.

Verse 137

सौरं सौम्यं तु विज्ञेयं नाक्षत्रं सावनं तथा / मानान्येतानि चत्वारि यैःपुराणे हि निश्चयः

સૌર, સૌમ્ય, નાક્ષત્ર અને સાવન—આ ચાર માન જાણવાં યોગ્ય છે; પુરાણમાં નિશ્ચય એ જ દ્વારા સ્થિર છે.

Verse 138

यः श्वेतस्योत्तरश्चैव शृङ्गवान्नाम पर्व्वतः / त्रीणितस्य तु शृङ्गाणि स्पृशन्तीव नभस्तलम्

શ્વેત પર્વતના ઉત્તરે શૃંગવાન નામનો જે પર્વત છે, તેના ત્રણ શિખરો જાણે આકાશતલને સ્પર્શ કરે છે.

Verse 139

तैश्चापि शृङ्गैस्सनगः शृङ्गवा निति कथ्यते / एकश्च मार्गविष्कंभविस्तारश्चास्य कीर्तितः

એ શિખરો સહિત તે પર્વત ‘શૃંગવાન’ કહેવાય છે; અને તેનો માર્ગ-વિષ્કંભ-વિસ્તાર એક જ જણાવાયો છે.

Verse 140

तस्य वै पूर्वतः शृङ्गं मध्यमं तद्धिरण्मयम् / दक्षिणं राजतं चैव शृङ्गं तु स्फटिकप्रभम्

તે પર્વતનું પૂર્વ શિખર, મધ્ય શિખર સુવર્ણમય; અને દક્ષિણ શિખર રજતમય, સ્ફટિક જેવી પ્રભાથી તેજસ્વી છે.

Verse 141

सर्वरत्नमयं चैव शृङ्गमुत्तरमुत्तमम् / एवं कूटैस्त्रिभिः शैलः शृङ्गवानिति विश्रुतः

ઉત્તર શિખર સર્વરત્નમય અને પરમ ઉત્તમ છે; આ રીતે ત્રણ કૂટોથી યુક્ત તે શૈલ ‘શૃઙ્ગવાન્’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 142

यत्तद्वै पूर्वतः शृङ्गं तदर्कः प्रतिपद्यते / शरद्वसंतयोर्मध्ये मध्यमां गतिमास्थितः

જે પૂર્વ શિખર છે, ત્યાં સૂર્ય પહોંચે છે; અને શરદ તથા વસંતની વચ્ચે તે મધ્યમ ગતિ ધારણ કરે છે.

Verse 143

अतस्तुल्यमहोरात्रं करोति तिमिरा पहः / हरिताश्च हया दिव्यास्तस्य युक्ता महारथे / अनुलिप्ता इवाभान्ति पद्मरक्तैर्गभस्तिभिः

આથી અંધકારહર સૂર્ય દિવસ-રાતને સમાન કરે છે; તેના મહારથમાં જોડાયેલા દિવ્ય હરિત અશ્વો કમળ-રક્ત કિરણોથી જાણે લિપ્ત થઈ તેજસ્વી દેખાય છે.

Verse 144

मेषति च तुलान्ते च भास्करोदयतः स्मृताः / मुहूर्त्ता दश पञ्चैव अहो रात्रिश्च तावती

મેષમાં અને તુલાના અંતે, સૂર્યોદયથી દિવસ-રાતનું પ્રમાણ સ્મૃત છે; ત્યારે દિવસ પંદર મુહૂર્ત અને રાત પણ એટલી જ હોય છે.

Verse 145

कृत्तिकानां यदा सूर्यः प्रथमां शगतो भवेत् / विशाखानां तदा ज्ञेयश्चतुर्थांश निशाकरः

જ્યારે સૂર્ય કૃત્તિકા નક્ષત્રના પ્રથમ પાદમાં આવે, ત્યારે વિશાખામાં ચંદ્રનો ચતુર્થાંશ સ્થિત છે એમ જાણવું।

Verse 146

विशाखानां यदा सूर्यश्चरतेंशं तृतीयकम् / तदा चन्द्रं विजानीयात्कृत्तिकाशिरसि स्थितम्

જ્યારે સૂર્ય વિશાખા નક્ષત્રમાં તૃતીય અંશમાં સંચરે, ત્યારે ચંદ્ર કૃત્તિકાના શિરે સ્થિત છે એમ જાણવું।

Verse 147

विषुवं तं विजानीयादेवमाहुर्महर्षयः

તેને જ વિષુવ તરીકે જાણવું—એવું મહર્ષિઓએ કહ્યું છે।

Verse 148

सूर्येण विषुवं विद्या त्कालं सोमेन लक्षयेत् / समा रात्रिरहश्चैव यदा तद्विषुवं भवेत्

વિષુવ સૂર્યથી જાણવું અને તેનો સમય સોમથી લક્ષ્ય કરવો. જ્યારે રાત અને દિવસ સમાન થાય, ત્યારે વિષુવ થાય છે।

Verse 149

तदा दानानि देयानि पितृभ्यो विषुवेषु च / ब्राह्मणेभ्यो विशेषेण मुखमेतत्तु दैवतम्

ત્યારે વિષુવકાળે પિતૃઓને દાન આપવું જોઈએ અને વિશેષ કરીને બ્રાહ્મણોને; કારણ કે આ દૈવતનું મુખ છે।

Verse 150

ऊनमासाधिमासौ च कला काष्ठा मुहूर्त्तकाः / पौर्णमासी तथा ज्ञेया अमावास्या तथैव च / सिनीवाली कुहूश्चैव राका चानुमतिस्तथा

ઊનમાસ અને અધિમાસ, કલા, કાષ્ઠા અને મુહૂર્ત—આ બધું જાણવું. તેમ જ પૂર્ણિમા અને અમાવાસ્યા; તથા સીનીવાલી, કુહૂ, રાકા અને અનુમતિ પણ.

Verse 151

तपस्तपस्यौ मदुमाधवौ च शुक्रःशुचिश्चायनमुत्तरं स्यात् / नभोनभस्याविषऊर्जसंज्ञौ सहःसहस्याविति दक्षिणं स्यात्

તપસ-તપસ્ય, મધુ-માધવ, શુક્ર-શુચિ—આ ઉત્તરાયણના માસ કહેવાય છે. તેમજ નભ-નભસ્ય, ઇષ-ઊર્જ, સહ-સહસ્ય—આ દક્ષિણાયણના માસ કહેવાય છે.

Verse 152

आर्तवाश्च ततो ज्ञेया पञ्चाब्दा ब्रह्मणाः सुताः

ત્યારબાદ ‘આર્તવ’ નામના પાંચ વર્ષ બ્રહ્માના પુત્રો તરીકે જાણવામાં આવે છે.

Verse 153

तस्माच्च ऋतवो ज्ञेया ऋतुभ्यो ह्यार्त्तवाः स्मृताः / तस्मादृतुमुखी ज्ञेया अमावास्यास्य पर्वणः

અતએવ ઋતુઓ જાણવાં; અને ઋતુઓમાંથી જ ‘આર્તવ’ કહેવાય છે. તેથી અમાવાસ્યાના પર્વમાં ‘ઋતુમુખી’ જાણવી જોઈએ.

Verse 154

तस्मात्तु विषुवं ज्ञेयं पितृदेवहितं सदा / पर्व ज्ञात्वा न मुह्येत पित्र्ये दैवे च मानवः

અતએવ વિષુવને સદા પિતૃ અને દેવોના હિતકારક તરીકે જાણવું. પર્વ જાણીને મનુષ્ય પિતૃકર્મ અને દેવકર્મમાં ભ્રમિત ન થાય.

Verse 155

तस्मात्स्मृतं प्रचानां वै विषुवत्सर्वगं सदा / आलोकात्तु स्मृतो लोको लोकालोकः स उच्यते

અતએવ પ્રજાઓ માટે તે વિષુવત્ સદા સર્વત્ર વ્યાપક તરીકે સ્મૃત છે. અને પ્રકાશથી જે લોક સ્મૃત છે, તે જ ‘લોકાલોક’ કહેવાય છે.

Verse 156

लोकपालाः स्थितास्तत्र लोकालोकस्य मध्यतः / चत्वारस्ते महात्मानस्तिष्टन्त्याभूतसंप्लवात्

ત્યાં લોકાલોકના મધ્યમાં લોકપાલો સ્થિત છે. તે ચાર મહાત્માઓ પ્રલય સુધી અચળ રહે છે.

Verse 157

सुधामा चैव वैराजः कर्दमः शङ्खपास्तथा / हिरण्यरोमा पर्जन्यः केतुमान्राजसश्च यः

સુધામા, વૈરાજ, કર્દમ, શંખપ; તેમજ હિરણ્યરોમા, પર્જન્ય, કેતુમાન અને રાજસ—આ (નામો) છે.

Verse 158

निर्द्वन्द्वा निरभीमाना निः सीमा निष्परिग्रहाः / लोकपालाः स्थिता ह्येते लोकालोके चतुर्दिशम्

આ લોકપાલો દ્વંદ્વરહિત, અભિમાનરહિત, સીમારહિત અને પરિગ્રહરહિત છે. લોકાલોકમાં તેઓ ચારેય દિશામાં સ્થિત છે.

Verse 159

उत्तरं यदपस्तस्य ह्यजवीथ्याश्च दक्षिणाम् / पितृयानः स वै पन्था वैश्वानरपथाद्वहिः

તેના ઉત્તરે જે ‘અપસ’ છે અને ‘અજવીથી’ના દક્ષિણમાં—એ જ પિતૃયાનનો માર્ગ છે; તે વૈશ્વાનરપથથી બહાર છે.

Verse 160

तत्रासते प्रजावन्तो मुनयो ये ऽग्निहोत्रिणः / लोकस्य संतानकराः पितृयानपथे स्थिताः

ત્યાં અગ્નિહોત્ર કરનારા, સંતાનવંત મુનિઓ પિતૃયાનના માર્ગે સ્થિત રહે છે; તેઓ લોકની સંતતિ વધારનાર છે.

Verse 161

भूतारंभकृतं कर्म आशिषो ऋत्विगुद्यताः / प्रारभन्ते लोककामास्तेषां पन्थाः स दक्षिणाः

ભૂતારંભથી કરેલું કર્મ, આશીર્વાદો અને તૈયાર ઋત્વિજ—લોકહિતની કામનાથી તેઓ આરંભ કરે છે; તેમનો માર્ગ દક્ષિણ (દક્ષિણાયન) છે.

Verse 162

चलितं ते पुनर्धर्मं स्थापयन्ति युगेयुगे / संतप्तास्तपसा चैव मर्यादाभिः श्रुतेन च

ચલિત થયેલ ધર્મને તેઓ યુગે યુગે ફરી સ્થાપે છે; તપસ્યાથી તપ્ત થઈ, મર્યાદાઓ અને શ્રુતિ અનુસાર.

Verse 163

जायमानास्तु पूर्वे वै पश्चिमानां गृहे ष्विह / पश्चिमाश्चैव पूर्वेषां जायन्ते निधनेष्वपि

અહીં પૂર્વવર્તીઓ પશ્ચિમવર્તીઓના ઘરોમાં જન્મે છે; અને પશ્ચિમવર્તીઓ પણ પૂર્વવર્તીઓના ઘરોમાં—મરણ પછી પણ—જન્મે છે.

Verse 164

एवमावर्त्तमानास्ते तिष्ठन्त्याभूतसंप्लवात् / अष्टाशीतिसहस्राणि ऋषीमाङ्गृहमेधिनाम्

આ રીતે આવર્તિત થતાં તેઓ ભૂત-સંપ્લવ (પ્રલય) સુધી સ્થિર રહે છે—ગૃહમેધી ઋષિઓની અઠ્ઠ્યાસી હજાર સંખ્યા.

Verse 165

सवितुर्दक्षिणं मार्गश्रिता ह्याचन्द्रतारकम् / क्रियावतां प्रसंख्यैषा ये श्मशानानि भेजिरे

સવિતાના દક્ષિણ માર્ગને આશ્રય કરીને, ચંદ્ર-તારાઓ સુધી વિસ્તરેલી આ ગણના ક્રિયાવંતોની છે, જેમણે શ્મશાનોને આશ્રય કર્યો.

Verse 166

लोकसंव्यवहाराश्च भूतारंभकृतेन च / इच्छाद्वेषप्रवृत्त्या च मैथुनोपगमेन वै

લોકવ્યવહાર, ભૂતારંભનું કારણ, ઇચ્છા-દ્વેષની પ્રવૃત્તિ અને મૈથુન-સમાગમ—આ બધાથી પણ (તે થાય છે).

Verse 167

तथा कामकृतेनेह सेवनाद्विषयस्य च / एतैस्तैः कारणैः सिद्धा ये श्मशानानि भेजिरे

તેમજ કામના કારણે અને વિષય-સેવનના કારણે—આવા કારણોથી સિદ્ધ થયેલા તેઓ શ્મશાનોને આશ્રય કર્યા.

Verse 168

प्रचैषिणस्ते मुनयो द्वापरेष्विह जज्ञिरे / नागवीथ्युत्तरो यश्च सप्तर्षिगणदक्षिणः

તે પ્રચૈષિણ મુનિઓ અહીં દ્વાપર યુગોમાં જન્મ્યા; નાગવીથીના ઉત્તરે અને સપ્તર્ષિગણના દક્ષિણે (તેમનું સ્થાન છે).

Verse 169

उत्तरः सवितुः पन्था देवयानश्च स स्मृतः / यत्र ते वासिनः सिद्धा विमला ब्रह्मचारिणः

સવિતાનો ઉત્તર પંથ ‘દેવયાન’ તરીકે સ્મૃત છે; જ્યાં વસતા તે સિદ્ધો નિર્મળ બ્રહ્મચારીઓ છે.

Verse 170

संततिं ते जुगुप्संते तस्मान्मृत्युस्तु तैर्जितः / अष्टाशीतिसहस्राणि ऋषीणामूर्द्ध्वरेतसाम्

તેઓ સંતતિને તિરસ્કાર કરતા; તેથી તેમના દ્વારા મૃત્યુ પણ જીતાયું. ઊર્ધ્વરેતા ઋષિઓ અઠ્ઠ્યાસી હજાર હતા.

Verse 171

उदक्पन्थानमत्यर्थं श्रिता ह्याश्रितसंप्लवात् / ते संप्रयोगाल्लोकस्य मैथुनस्य च वर्जनात्

પ્રલયના આશ્રયથી તેમણે અત્યંત ઉત્તરમાર્ગનો આશ્રય લીધો. લોકસંયોગ અને મૈથુનનો ત્યાગ કરવાથી (આ થયું).

Verse 172

इच्छाद्वेषनिवृत्त्या च भूतारंभविवर्जनात् / पुनश्चाकामसंयोगाच्छब्दादेर्देषदर् शनात्

ઇચ્છા અને દ્વેષની નિવૃત્તિથી, તથા ભૂતારંભ (નવા કર્મારંભ)ના ત્યાગથી; ફરી નિષ્કામ સંયોગથી, શબ્દાદિ વિષયોના દોષદર્શનથી (તેઓ સિદ્ધ થયા).

Verse 173

इत्येतैः कारणैः सिद्धास्ते ऽमृतत्वं हि भेजिरे / आभूतसंप्लवस्थानाममृतत्वं विभाव्यते

આ કારણોથી સિદ્ધ થયેલા તેઓ નિશ્ચયે અમૃતત્વને પામ્યા. ભૂતસંપ્લવ (પ્રલય) સુધી સ્થિત રહેનારાઓનું અમૃતત્વ આમ વિચારાય છે.

Verse 174

त्रैलोक्यस्थिति कालाय पुनर्दाराभिगमिनाम् / ब्रूणहत्याश्वमेधाभ्यां पुण्यपापकृतो ऽपरे

ત્રૈલોક્યની સ્થિતિકાળ સુધી, જે ફરી દારાભિગમન (સ્ત્રીસંગ) કરે છે, તેમાં કેટલાક અન્ય બ્રૂણહત્યા અને અશ્વમેધ દ્વારા (ક્રમશઃ) પાપ અને પુણ્ય કરનારા થાય છે.

Verse 175

आभूतसंप्लवान्ते तु क्षीयं ते ह्यूर्ध्वरेतसः / उर्द्ध्वोत्तरमृषिभ्यस्तु ध्रुवो यत्र स वै स्मृतः

મહાપ્રલયના અંતે ઊર્ધ્વરેતસ તપસ્વીઓનું તેજ ક્ષીણ થાય છે; ઋષિઓથી ઉપર-ઉત્તર દિશામાં જ્યાં ધ્રુવ સ્થિત છે, તે જ ધ્રુવ તરીકે સ્મૃત છે।

Verse 176

एतद्विष्णुपदं दिव्यं तृतीयं व्योम्नि भास्वरम् / यत्र गत्वा न शोचन्ति तद्विष्णोः परमं पदम् / धर्मध्रुवाद्यास्तिष्ठन्ति यत्र ते लोकसाधकाः

આ વિષ્ણુપદ દિવ્ય છે—વ્યોમમાં તૃતીય, તેજસ્વી; ત્યાં ગયા પછી કોઈ શોક કરતો નથી—એ જ વિષ્ણુનું પરમ પદ છે। જ્યાં ધર્મ, ધ્રુવ વગેરે લોકસાધક સ્થિત રહે છે।