Adhyaya 79: Description of the Inner Basins (Droṇīs): Śrīsaras, Śrīvana, Bilva Forest, and Tāla Grove
Droṇī-varṇanaṃ: Śrīsaraḥ-Śrīvana-Bilvavana-Tālavana-prasaṅgaḥ
Ancient-Geography (Sacred Ecology and Cosmographic Topography)
ৱৰাহ পুৰাণৰ শিক্ষামূলক সংলাপত (ৱৰাহে পৃথিৱীক উপদেশ দিছে) এই অধ্যায়ত মেরু পৰ্বতৰ কাষত থকা “দ্ৰোণী” নামৰ আবদ্ধ অন্তৰ্ভাগীয় উপত্যকা/বেসিনসমূহৰ ভূ-আকাৰিক-জাগতিক তালিকা দিয়া হৈছে। প্ৰাপ্ত পাঠত বক্তা ৰুদ্ৰ, যিয়ে দীপ্তিমান জলাভূমি, বন আৰু পৰ্বত-অন্তৰালৰ শৃংখলা বৰ্ণনা কৰি যোজন আৰু ক্ৰোশত মাপ, বিল্ব আৰু তাল গছৰ দৰে উদ্ভিদ-চিহ্ন, আৰু সিদ্ধ আদি সত্তাৰ উপস্থিতি উল্লেখ কৰে। মুখ্য ভাবত শ্ৰী (লক্ষ্মী) শ্ৰীসৰসৰ পদ্মত আৰু শ্ৰীৱনত অধিষ্ঠান কৰে বুলি কোৱা হৈছে, যাৰ দ্বাৰা ভূমিৰ উৰ্বৰতা পবিত্ৰ ভূদৃশ্য-সংৰক্ষণৰ সৈতে সংযুক্ত হয়। পানীৰ পৱিত্ৰতা, উপবন-ৰক্ষা আৰু বাসস্থানৰ প্ৰাচুৰ্যক কসমিক সাম্য আৰু মঙ্গলময় শৃঙ্খলাৰ লক্ষণ হিচাপে দেখুওৱা হৈছে।
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 79
Verse 1
रुद्र उवाच । सीतान्तस्याचलेन्द्रस्य कुमुदस्यान्तरेण च । द्रोण्यां विहङ्गपुष्टायां नानासत्त्वनिषेवितम् ॥ ७९.१ ॥
ৰুদ্ৰে ক’লে—অচলেন্দ্ৰ সীতান্ত পৰ্বত আৰু কুমুদ পৰ্বতৰ মাজত, পক্ষীৰে পুষ্ট এক দ্ৰোণী (উপত্যকা) আছে; তাত নানাবিধ সত্ত্বে বাস কৰে আৰু বিচৰণ কৰে।
Verse 2
त्रियोजनशतायामं शतयोजनविस्तृतम् । सुरसामलपानीयं रम्यं तत्र सुरोचनम् ॥ ७९.२ ॥
সেই (প্ৰদেশ) দৈৰ্ঘ্যত এশ যোজন আৰু প্ৰস্থত এশ যোজন বিস্তৃত; তাত সুৰসা আৰু আমলা সদৃশ মধুৰ-নিৰ্মল পানীয় জল আছে; স্থানটি ৰমণীয়, দীপ্তিময় আৰু মনোহৰ।
Verse 3
द्रोणमात्रप्रमाणैश्च पुण्डरीकैः सुगन्धिभिः । सहस्रशतपत्रैश्च महापद्मैरलङ्कृतम् ॥ ७९.३ ॥
সেয়া দ্ৰোণমাত্ৰ পৰিমাপৰ সুগন্ধি শ্বেত পুণ্ডৰীক পদ্ম আৰু সহস্ৰ বা শত-পত্ৰবিশিষ্ট মহাপদ্মেৰে সৰ্বতোভাবে অলংকৃত আছিল।
Verse 4
देवदानवगन्धर्वैर्महासर्पैरधिष्ठितम् । पुण्यं तच्छ्रीसरो नाम सप्रकाशमिहेह च ॥ ७९.४ ॥
দেৱ, দানৱ, গন্ধৰ্ব আৰু মহাসৰ্পসকলৰ দ্বাৰা অধিষ্ঠিত সেই পুণ্য সৰোবৰ ‘শ্ৰীসৰ’ নামে খ্যাত; ইহলোকতো আৰু পৰলোকতো ই প্ৰকাশিত-প্ৰসিদ্ধ।
Verse 5
प्रसन्नसलिलैः पूर्णं शरण्यं सर्वदेहिनाम् । तत्र त्वेकं महापद्मं मध्ये पद्मवनस्य च ॥ ७९.५ ॥
প্ৰসন্ন আৰু স্বচ্ছ জলেৰে পৰিপূৰ্ণ সেই সৰোবৰ সকলো দেহধাৰীৰ শৰণস্থল। তাত পদ্মবনৰ মধ্যভাগত এটা মাত্র মহাপদ্ম অৱস্থিত।
Verse 6
कोटिपत्रप्रकलितं तरुणादित्यवर्चसम् । नित्यं व्याकोशमधुरं चलत्वादतिमण्डलम् ॥ ७९.६ ॥
সেয়া কোটি পাতে গঠিত, নবোদিত সূৰ্যৰ দৰে দীপ্তিমান—নিত্যে মধুৰ আৰু সম্পূৰ্ণ বিকশিত; আৰু তাৰ দোলনতে অতি মণ্ডলাকাৰ দেখা দিছিল।
Verse 7
चारुकेसरजालाढ्यं मत्तभ्रमरनादितम् । तस्मिन्मध्ये भगवती साक्षात् श्रीर्नित्यमेव हि । लक्ष्मीस्तु तं तदावासं मूर्त्तिमन्तं न संशयः ॥ ७९.७ ॥
সুন্দৰ কেশৰ-জালে সমৃদ্ধ আৰু মত্ত ভ্ৰমৰৰ গুঞ্জনে নিনাদিত সেই পদ্মৰ মধ্যভাগত ভগৱতী—সাক্ষাৎ শ্ৰী—নিত্যে বিরাজ কৰে। আৰু লক্ষ্মীয়ে নিঃসন্দেহে সেই স্থানক নিজৰ মূর্তিমন্ত আবাস বুলি মানে।
Verse 8
सरसस्तस्य तीरे तु तस्मिन् सिद्धनिषेवितम् । सदा पुष्पफलṃ रम्यं तत्र बिल्ववनं महत् ॥ ७९.८ ॥
সেই সৰোবৰৰ তীৰত, সিদ্ধসকলে সেৱা কৰা সেই স্থানত সদায় পুষ্প-ফলসমৃদ্ধ, মনোৰম এক মহান বিল্ববন আছে।
Verse 9
शतयोजनविस्तीर्णं द्वियोजनशतायतम् । अर्द्धक्रोशोच्छशिखरैर्महावृक्षैः समन्ततः । शाखासहस्रकलितैर्महास्कन्धैः समाकुलम् ॥ ७९.९ ॥
সেই বন শত যোজন বিস্তৃত আৰু দ্বিশত যোজন দীঘল আছিল; চাৰিওফালে অর্ধ ক্ৰোশ উচ্চ শিখৰযুক্ত মহাবৃক্ষৰে আৱৃত, সহস্ৰ শাখাযুক্ত বৃহৎ কাণ্ডে ঘন হৈ আছিল।
Verse 10
फलैः सहस्रसङ्काशैः हरितैः पाण्डुरैस्तथा । अमृतस्वादुसदृशैर्भेरीमात्रैः सुगन्धिभिः ॥ ७९.१० ॥
তাত সহস্ৰসম দীপ্তি/প্ৰাচুৰ্যযুক্ত ফল আছিল—কিছুমান সেউজীয়া, কিছুমান পাণ্ডুৰ; অমৃতসদৃশ মধুৰ, ভেৰী (নগাড়া) সমান ডাঙৰ আৰু সুগন্ধি।
Verse 11
शीऱ्यद्भिश्च पतद्भिश्च कीर्णभूमिवनान्तरम् । नाम्ना तच्छ्रीवनं नाम सर्वलोकेषु विश्रुतम् ॥ ७९.११ ॥
শীর্ণ আৰু পতিত বৃক্ষৰে ছটিয়াই থকা সেই বনান্তৰ; তাৰ নাম ‘শ্ৰীবন’, যি সৰ্বলোকত প্ৰসিদ্ধ।
Verse 12
देवादिभिः समाकीर्णमष्टाभिः ककुभिः शुभम् । बिल्वाशिभिश्च मुनिभिः सेवितं पुण्यकारिभिः । तत्र श्रीः संस्थिता नित्यं सिद्धसङ्घनिषेविता ॥ ७९.१२ ॥
অষ্ট দিশাত শুভ সেই স্থান দেৱতা আদি সত্ত্বৰে পৰিপূৰ্ণ; বিল্বফলাহাৰী পুণ্যকাৰক মুনিসকলে তাক সেৱা কৰে। তাত শ্ৰী নিত্য প্রতিষ্ঠিতা, সিদ্ধসংঘে পৰিচৰ্যা কৰে।
Verse 13
एकैकस्याचलेन्द्रस्य मणिशैलस्य चान्तरम् । शतयोजनविस्तीर्णं द्वियोजनशतायतम् ॥ ७९.१३ ॥
প্ৰত্যেক পৰ্বতৰাজ আৰু মণিশৈল পৰ্বতৰ মাজৰ অন্তৰ প্ৰস্থত এশ যোজন আৰু দৈৰ্ঘ্যত দুশ যোজন।
Verse 14
विमलं पङ्कजवनं सिद्धचारणसेवितम् । पुष्पं लक्ष्म्या धृतं भाति नित्यं प्रज्वलतीव ह ॥ ७९.१४ ॥
নিৰ্মল পদ্মবন সিদ্ধ আৰু চাৰণসকলৰ দ্বাৰা সেবিত; তাত লক্ষ্মীয়ে ধাৰণ কৰা এক পুষ্প নিত্যই যেন জ্বলন্তৰ দৰে দীপ্তিমান।
Verse 15
अर्द्धक्रोशं च शिखरैर्महास्कन्धैः समावृतम् । प्रफुल्लशाखाशिखरं पिञ्जरं भाति तद्वनम् ॥ ७९.१५ ॥
অৰ্ধ ক্ৰোশ বিস্তৃত সেই বন শিখৰ আৰু বৃহৎ বৃক্ষকাণ্ডে আৱৃত; প্ৰফুল্ল শাখাশিখৰৰ বাবে বনটি পিঙ্গল-সুৱৰ্ণবৰ্ণে দীপ্ত।
Verse 16
द्विबाहुपरिणाहैस्तैस्त्रिहस्तायामविस्तृतैः । मनःशिलाचूर्णनिभैः पाण्डुकेसरशालिभिः ॥ ७९.१६ ॥
সিহঁতৰ পৰিধি আছিল দুটা বাহু-পরিমাণ আৰু দৈৰ্ঘ্যত তিন হস্তলৈ বিস্তৃত; মনঃশিলাৰ চূৰ্ণ সদৃশ বৰ্ণৰ আৰু পাণ্ডু কেশৰযুক্ত।
Verse 17
पुष्पैर्मनोहरैर्व्याप्तं व्याकोशैर्गन्धशोभिभिः । विराजति वनं सर्वं मत्तभ्रमरनादितम् ॥ ७९.१७ ॥
মনোহৰ পুষ্পেৰে ব্যাপ্ত, সম্পূৰ্ণ বিকশিত আৰু সুগন্ধ-শোভাৰে দীপ্ত সেই পুষ্পেৰে সমগ্ৰ বনটি শোভিত; মত্ত ভ্ৰমৰৰ গুঞ্জনে মুখৰিত।
Verse 18
तद्वनं दानवैर्दैत्यैर्गन्धर्वैर्यक्षराक्षसैः । किन्नरैरप्सरोभिश्च महाभोगैश्च सेवितम् ॥ ७९.१८ ॥
সেই বন দানৱ আৰু দৈত্য, গন্ধৰ্ব, যক্ষ আৰু ৰাক্ষসসকলৰ দ্বাৰা, আৰু কিন্নৰ আৰু অপ্সৰাসকলৰ দ্বাৰাও—মহাভোগী আৰু দীপ্তিমান সত্তাসকলৰ দ্বাৰা—সেৱিত আছিল।
Verse 19
तत्राश्रमो भगवतः कश्यपस्य प्रजापतेः । सिद्धसाधुगणाकीर्णं नानाश्रमसमाकुलम् ॥ ७९.१९ ॥
তাত ভগৱান প্ৰজাপতি কশ্যপৰ আশ্ৰম আছিল; সি সিদ্ধ আৰু সাধুসকলৰ গণেৰে পৰিপূৰ্ণ আৰু নানাবিধ আশ্ৰম-বাস আৰু তপোনিয়মেৰে ব্যস্ত আছিল।
Verse 20
महानीलस्य मध्ये तु कुम्भस्य च गिरेस्तथा । मध्ये सुखा नदी नाम तस्यास्तीरे महद्वनम् ॥ ७९.२० ॥
মহানীল আৰু কুম্ভ নামৰ পৰ্বতৰ মাজৰ অঞ্চলত ‘সুখা’ নামৰ এটা নদী আছে; তাৰ তীৰত এটা মহাবন অৱস্থিত।
Verse 21
पञ्चाशद्योजनायामं त्रिंशद्योजनमण्डलम् । रम्यं तालवनं श्रीमत् क्रोशार्द्धोच्छ्रितपादपम् ॥ ७९.२१ ॥
সেই শ্ৰীময় আৰু ৰমণীয় তালবন পঞ্চাশ যোজন দীঘল আৰু ত্ৰিশ যোজন পৰিধিযুক্ত; তাত থকা গছবোৰ অর্ধ ক্ৰোশ উচ্চতালৈ উঠা।
Verse 22
महाबलैर्महासारैः स्थिरैरविचलैः शुभैः । महदञ्जनसंस्थानैः परिवृत्तैर्महाफलैः ॥ ७९.२२ ॥
সেই গছবোৰ মহাবলশালী আৰু মহাসাৰযুক্ত—স্থিৰ, অবিচল আৰু শুভ; অঞ্জন-শ্যাম বৃহৎ পিণ্ডৰ দৰে আকৃতিযুক্ত, সুগোল আৰু মহাফলধাৰী।
Verse 23
मृष्टगन्धगुणोपेतैरुपेतं सिद्धसेवितम् । ऐरावतस्य करिणस्तत्रैव समुदाहृतम् ॥ ७९.२३ ॥
শুদ্ধ সুগন্ধ আৰু গুণেৰে সমৃদ্ধ, সিদ্ধসকলৰ দ্বাৰা সেৱিত—সেই ঠাইতেই ঐৰাৱত গজৰ কথাও উল্লেখ কৰা হৈছে।
Verse 24
ऐरावतस्य रुद्रस्य देवशैलस्य चान्तरे । सहस्रयोजनायामा शतयोजनविस्तृता ॥ ७९.२४ ॥
ঐৰাৱত, ৰুদ্র আৰু দেবশৈলৰ মাজত সেই স্থান দৈৰ্ঘ্যত সহস্ৰ যোজন আৰু প্ৰস্থত শত যোজন বিস্তৃত।
Verse 25
सर्वा ह्येकशिला भूमिर्वृक्षवीरुधवर्जिता । आप्लुता पादमात्रेण सलिलेन समन्ततः ॥ ७९.२५ ॥
সমগ্ৰ ভূমি একেটা শিলাময় বিস্তাৰ আছিল, গছ-লতা শূন্য; আৰু চাৰিওফালে কেৱল পাদমাত্ৰ পানীত প্লাৱিত আছিল।
Verse 26
इत्येताभ्यन्तरद्रोण्यो नानाकाराः प्रकीर्त्तिताः । मेरोह् पार्श्वेन विप्रेन्द्रा यथावदनुपूर्वशः ॥ ७९.२६ ॥
এইদৰে, হে বিপ্ৰেন্দ্ৰসকল, মেৰু পৰ্বতৰ পাৰ্শ্বত নানাৰূপ অন্তৰ্দ্ৰোণীবোৰ যথাযথভাৱে ক্ৰমে ক্ৰমে বৰ্ণনা কৰা হ’ল।
Inside Adhyaya 79
How it unfolds
- Where it opens
Within the Varāha–Pṛthivī pedagogical frame, the text shifts into a cosmographic survey of Meru’s flank, introducing “droṇīs” (enclosed inner basins) as ordered ecological units whose purity and abundance signal auspicious cosmic balance. The received speaking voice is Rudra, who takes up the role of authoritative describer.
- Central event
Rudra enumerates a sequence of inner basins and adjacent mountain intervals around Meru—Śrīsaras with its lotus ecology, Śrīvana/Padmavana and Bilvavana, the Sukhā river corridor, and Tālavana—giving measurements (yojanas/krośas), botanical identifiers (bilva, tāla, lotus), and the presence of siddhas and other cosmological communities.
- Climax resolution
The catalogue culminates in the theological-ecological linkage of Śrī (Lakṣmī) abiding in lotus-lakes and sacred forests: prosperity is portrayed as literally resident in well-kept waters and protected groves. The landscape’s “prasanna” (clear, full) waters and siddha-sevita sanctity function as the resolution—cosmic order is readable as environmental integrity.
Geographical context
Meru (Mount Meru) and its flank (meroḥ pārśva); Sītānta (Sītānta region); Achalendra/Maniśaila intervals (mountain ranges described as ‘achalendra’ and ‘maṇiśaila’); Kumuda (mountain); Droṇī (inner basin); Śrīsaras (sacred lake); Padmavana (lotus-grove); Bilvavana (bilva forest) also called Śrīvana; Nīla (Mahānīla mountain); Kumbha (mountain); Sukhā nadī (river Sukhā); Tālavana (palm grove); Airāvata (region/mountain interval associated with Airāvata); Devaśaila (a divine mountain).
Tirtha focus
- Primary TirthaŚrīsaras
- Associated RegionMeru (meroḥ pārśva) / Sītānta region (cosmographic)
- Pilgrimage MeritNot stated as a formal tīrtha-phala in the passage; merit is implied through siddha-sevita sanctity and the presence of Śrī in lotus-lakes and groves, suggesting auspiciousness accrues to those who honor and protect such waters and forests.
Ritual instructions
- BenefitImplied: alignment with auspicious order (śrī), prosperity-through-balance, and participation in siddha-sevita sanctity by honoring pure waters and protected groves; no explicit phala is stated.
The narrative frame
- Rudra (within the broader Varāha → Pṛthivī instructional frame)Pṛthivī (Earth), as recipient of the cosmographic teaching · Didactic, catalogic, and reverential—an authoritative topographic recital that treats ecology as theology
The emotional journey
- Dominant RasaAdbhuta (wonder) with Śānta (tranquil reverence)
- Emotional ProgressionFrom orientation in Meru’s sacred geography → accumulating marvel through measured basins, rivers, and groves → settling into serene auspiciousness as Śrī is shown to abide where waters and habitats are intact.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityPrimarily cosmographic (Meru-centered) and not directly mappable to a single historical terrestrial site; best approached as a symbolic sacred-ecology itinerary (lakes + groves) rather than a literal travel plan.
Frequently Asked Questions
Rather than issuing a direct moral injunction, the chapter teaches through description: balanced waters (prasanna-salila), protected groves, and abundant flora/fauna are presented as markers of auspicious cosmic order. The narrative associates Śrī (Lakṣmī) with lotus-lakes and forests, implying that prosperity depends on maintaining terrestrial habitats and water purity—an indirect ecological ethic consistent with Pṛthivī-centered stewardship themes.
No explicit calendrical markers (tithi, nakṣatra, māsa, or ṛtu) are stated in the provided adhyāya passage. The text focuses on spatial measurements and landscape qualities rather than ritual timing.
Environmental balance is conveyed through an idealized geography: clear, full waters; lotus proliferation; fruiting forests; and stable mountains. The repeated emphasis on flourishing groves (bilvavana, tālavana), non-degraded water bodies, and ‘siddha-sevita’ sanctity frames the landscape as something maintained and safeguarded—suggesting that Pṛthivī’s well-being is tied to conserving water systems and forest ecologies.
The chapter references Rudra as the describing authority and mentions the āśrama of Kaśyapa Prajāpati, situating the landscape within a sage-centered cultural geography. It also names Airāvata (associated with Indra’s elephant in broader tradition) and refers to communities such as siddhas, cāraṇas, gandharvas, yakṣas, rākṣasas, kinnaras, apsarases, daityas, and dānavas as inhabitants/visitors, indicating a multi-tiered cosmological population rather than a royal genealogy.
Ask anything about Adhyaya 79 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
