Adhyaya 79: Description of the Inner Basins (Droṇīs): Śrīsaras, Śrīvana, Bilva Forest, and Tāla Grove
Droṇī-varṇanaṃ: Śrīsaraḥ-Śrīvana-Bilvavana-Tālavana-prasaṅgaḥ
Ancient-Geography (Sacred Ecology and Cosmographic Topography)
വരാഹപുരാണത്തിലെ വരാഹ–പൃഥിവി ഉപദേശസംവാദത്തിൽ, ഈ അധ്യായം മേരു പർവതസമീപത്തെ ‘ദ്രോണി’ എന്നു വിളിക്കുന്ന അകത്തളത്തിൽ ചുറ്റപ്പെട്ട താഴ്വര/കുണ്ഡങ്ങളുടെ ഭൗഗോള–കോസ്മോഗ്രാഫിക് പട്ടിക അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ലഭ്യമായ പാഠത്തിൽ രുദ്രൻ വക്താവായി ശ്രീസരസ്, ശ്രീവനം, ബിൽവവനം, താലവനം തുടങ്ങിയ പ്രകാശമുള്ള ജലാശയങ്ങൾ, വനങ്ങൾ, പർവതാന്തരങ്ങൾ എന്നിവ ക്രമമായി വിവരിക്കുന്നു; യോജന–ക്രോശ അളവുകൾ, ബിൽവ–താല വൃക്ഷചിഹ്നങ്ങൾ, സിദ്ധാദി സത്തകളുടെ സാന്നിധ്യം എന്നിവയും പറയുന്നു. ശ്രീസരസ്സിലെ പദ്മമധ്യത്തിലും ശ്രീവനത്തിലും ശ്രീ (ലക്ഷ്മി) അധിവസിക്കുന്നു എന്ന വർണ്ണന ഭൂമിയുടെ സമൃദ്ധി, പവിത്രജലസംരക്ഷണം, പുണ്യഭൂദൃശ്യ പരിപാലനം എന്നിവയെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു. ജലശുദ്ധി, വനം/തോപ്പ് സംരക്ഷണം, സമൃദ്ധമായ ആവാസവ്യവസ്ഥ—ഇവയെ ബ്രഹ്മാണ്ഡസമതുല്യതയുടെയും മംഗളക്രമത്തിന്റെയും ലക്ഷണങ്ങളായി സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
Key Concepts
In this adhyaya
People
What happens
- How it opens
Within the Varāha-Pṛthivī pedagogical frame, the text shifts into a cosmographic survey of Meru’s flank, introducing “droṇīs” (enclosed inner basins) as ordered ecological units whose purity and abundance signal auspicious cosmic balance. The received speaking voice is Rudra, who takes up the role of authoritative describer.
- Stories within
No separate embedded tale; the chapter functions as a descriptive cosmographic catalogue with theological motifs (Śrī’s residence in lotus-lakes/forests).
- The turning point
Rudra enumerates a sequence of inner basins and adjacent mountain intervals around Meru, Śrīsaras with its lotus ecology, Śrīvana/Padmavana and Bilvavana, the Sukhā river corridor, and Tālavana, giving measurements (yojanas/krośas), botanical identifiers (bilva, tāla, lotus), and the presence of siddhas and other cosmological communities.
- How it ends
The catalogue culminates in the theological-ecological linkage of Śrī (Lakṣmī) abiding in lotus-lakes and sacred forests: prosperity is portrayed as literally resident in well-kept waters and protected groves. The landscape’s “prasanna” (clear, full) waters and siddha-sevita sanctity function as the resolution, cosmic order is readable as environmental integrity.
Tirthas
Meru (Mount Meru) and its flank (meroḥ pārśva); Sītānta (Sītānta region); Achalendra/Maniśaila intervals (mountain ranges described as ‘achalendra’ and ‘maṇiśaila’); Kumuda (mountain); Droṇī (inner basin); Śrīsaras (sacred lake); Padmavana (lotus-grove); Bilvavana (bilva forest) also called Śrīvana; Nīla (Mahānīla mountain); Kumbha (mountain); Sukhā nadī (river Sukhā); Tālavana (palm grove); Airāvata (region/mountain interval associated with Airāvata); Devaśaila (a divine mountain).
Shlokas in Adhyaya 79
Verse 1
रुद्र उवाच । सीतान्तस्याचलेन्द्रस्य कुमुदस्यान्तरेण च । द्रोण्यां विहङ्गपुष्टायां नानासत्त्वनिषेवितम् ॥ ७९.१ ॥
രുദ്രൻ അരുളിച്ചെയ്തു—അചലേന്ദ്രനായ സീതാന്ത പർവ്വതത്തിനും കുമുദ പർവ്വതത്തിനും ഇടയിൽ, പക്ഷികളാൽ പോഷിതമായ ഒരു ദ്രോണി (താഴ്വര) ഉണ്ട്; അവിടെ നാനാവിധ ജീവികൾ വസിക്കുകയും സഞ്ചരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു।
Verse 2
त्रियोजनशतायामं शतयोजनविस्तृतम् । सुरसामलपानीयं रम्यं तत्र सुरोचनम् ॥ ७९.२ ॥
ആ (പ്രദേശം) നീളത്തിൽ നൂറ് യോജനയും വീതിയിൽ നൂറ് യോജനയും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു; അവിടെ സുരസാ-ആമലാ പോലെയുള്ള മധുര-നിർമ്മല കുടിവെള്ളം ലഭ്യമാണ്; ആ സ്ഥലം രമണീയവും ദീപ്തിമാനുമായ മനോഹരവുമാണ്।
Verse 3
द्रोणमात्रप्रमाणैश्च पुण्डरीकैः सुगन्धिभिः । सहस्रशतपत्रैश्च महापद्मैरलङ्कृतम् ॥ ७९.३ ॥
അത് ദ്രോണമാത്രപരിമാണമുള്ള സുഗന്ധിത പുണ്ഡരീക (വെളുത്ത താമര) പുഷ്പങ്ങളാലും, സഹസ്രമോ ശതമോ ദളങ്ങളുള്ള മഹാപദ്മങ്ങളാലും അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു।
Verse 4
देवदानवगन्धर्वैर्महासर्पैरधिष्ठितम् । पुण्यं तच्छ्रीसरो नाम सप्रकाशमिहेह च ॥ ७९.४ ॥
ദേവന്മാർ, ദാനവന്മാർ, ഗന്ധർവന്മാർ, മഹാസർപ്പങ്ങൾ എന്നിവരാൽ അധിഷ്ഠിതമായ ആ പുണ്യസരോവർ ‘ശ്രീസര’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധം; ഇഹലോകത്തും പരലോകത്തും അത് പ്രകാശമായി അറിയപ്പെടുന്നു।
Verse 5
प्रसन्नसलिलैः पूर्णं शरण्यं सर्वदेहिनाम् । तत्र त्वेकं महापद्मं मध्ये पद्मवनस्य च ॥ ७९.५ ॥
ശാന്തവും സുതാര്യവുമായ ജലങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ ആ സരോവർ എല്ലാ ദേഹികളുടെയും ശരണസ്ഥലമാണ്. അവിടെ താമരവനത്തിന്റെ നടുവിൽ ഒരൊറ്റ മഹാപദ്മം നിലകൊള്ളുന്നു।
Verse 6
कोटिपत्रप्रकलितं तरुणादित्यवर्चसम् । नित्यं व्याकोशमधुरं चलत्वादतिमण्डलम् ॥ ७९.६ ॥
അത് കോടിക്കണക്കിന് ദളങ്ങളാൽ നിർമ്മിതം, യുവസൂര്യന്റെ തേജസ്സുപോലെ ദീപ്തം—നിത്യം മധുരവും പൂർണ്ണമായി വിരിഞ്ഞതും; ചലനത്താൽ അത്യന്തം വൃത്താകാരമായി തോന്നുന്നതുമായിരുന്നു।
Verse 7
चारुकेसरजालाढ्यं मत्तभ्रमरनादितम् । तस्मिन्मध्ये भगवती साक्षात् श्रीर्नित्यमेव हि । लक्ष्मीस्तु तं तदावासं मूर्त्तिमन्तं न संशयः ॥ ७९.७ ॥
സുന്ദരമായ കേസരജാലംകൊണ്ട് സമൃദ്ധവും മത്തഭ്രമരങ്ങളുടെ മുഴക്കത്താൽ നിനദിതവുമായ ആ താമരയുടെ മദ്ധ്യത്തിൽ ഭഗവതി—സാക്ഷാത് ശ്രീ—നിത്യവും വസിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മിയും സംശയമില്ലാതെ ആ സ്ഥാനത്തെ തന്റെ മൂർത്തിമാനമായ ആവാസമായി കരുതുന്നു।
Verse 8
सरसस्तस्य तीरे तु तस्मिन् सिद्धनिषेवितम् । सदा पुष्पफलṃ रम्यं तत्र बिल्ववनं महत् ॥ ७९.८ ॥
ആ തടാകത്തിന്റെ തീരത്ത്, സിദ്ധന്മാർ സേവിക്കുന്ന ആ സ്ഥലത്ത്, നിത്യവും പുഷ്പഫലസമൃദ്ധമായ രമണീയമായ മഹത്തായ ബിൽവവനം ഉണ്ട്।
Verse 9
शतयोजनविस्तीर्णं द्वियोजनशतायतम् । अर्द्धक्रोशोच्छशिखरैर्महावृक्षैः समन्ततः । शाखासहस्रकलितैर्महास्कन्धैः समाकुलम् ॥ ७९.९ ॥
ആ വനം ശതയോജന വ്യാപ്തിയിലും ദ്വിശതയോജന ദൈർഘ്യത്തിലുമായി പരന്നു; ചുറ്റുമെല്ലാം അർദ്ധക്രോശ ഉയരമുള്ള ശിഖരങ്ങളുള്ള മഹാവൃക്ഷങ്ങൾ വളഞ്ഞുനിന്നു, ആയിരം ശാഖകളുള്ള മഹാകാണ്ഡങ്ങൾ കൊണ്ട് അതി ഘനമായിരുന്നു।
Verse 10
फलैः सहस्रसङ्काशैः हरितैः पाण्डुरैस्तथा । अमृतस्वादुसदृशैर्भेरीमात्रैः सुगन्धिभिः ॥ ७९.१० ॥
അവിടെ സഹസ്രസമാനമായ പ്രഭ/പ്രചുരതയുള്ള ഫലങ്ങൾ—ചിലത് പച്ച, ചിലത് പാണ്ഡുര; അമൃതസമാന മധുരം, ഭേരി (നഗാര) വലിപ്പം, സുഗന്ധസമ്പന്നം।
Verse 11
शीऱ्यद्भिश्च पतद्भिश्च कीर्णभूमिवनान्तरम् । नाम्ना तच्छ्रीवनं नाम सर्वलोकेषु विश्रुतम् ॥ ७९.११ ॥
ചീർന്നുപോകുന്നതും വീഴുന്നതുമായ വൃക്ഷങ്ങൾ കൊണ്ട് ചിതറിക്കിടന്ന ആ വനാന്തരം; അതിന്റെ പേര് ‘ശ്രീവനം’—സകല ലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധം।
Verse 12
देवादिभिः समाकीर्णमष्टाभिः ककुभिः शुभम् । बिल्वाशिभिश्च मुनिभिः सेवितं पुण्यकारिभिः । तत्र श्रीः संस्थिता नित्यं सिद्धसङ्घनिषेविता ॥ ७९.१२ ॥
എട്ടുദിക്കുകളിലും മംഗളകരമായ ആ സ്ഥലം ദേവന്മാർ മുതലായവരാൽ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; ബിൽവഫലം ആഹാരമാക്കുന്ന പുണ്യകാരക മുനിമാർ അതിനെ സേവിക്കുന്നു. അവിടെ ശ്രീ നിത്യമായി വസിക്കുന്നു; സിദ്ധസംഘങ്ങൾ അവളെ പരിചരിക്കുന്നു।
Verse 13
एकैकस्याचलेन्द्रस्य मणिशैलस्य चान्तरम् । शतयोजनविस्तीर्णं द्वियोजनशतायतम् ॥ ७९.१३ ॥
ഓരോ പർവതരാജനും മണിശൈലപർവതത്തിനും ഇടയിലെ അന്തരം വീതിയിൽ നൂറു യോജനയും നീളത്തിൽ ഇരുനൂറു യോജനയും ആകുന്നു.
Verse 14
विमलं पङ्कजवनं सिद्धचारणसेवितम् । पुष्पं लक्ष्म्या धृतं भाति नित्यं प्रज्वलतीव ह ॥ ७९.१४ ॥
മലിനതയറ്റ പദ്മവനം സിദ്ധ-ചാരണന്മാർ സേവിക്കുന്നതാണ്; അവിടെ ലക്ഷ്മി ധരിച്ച പുഷ്പം നിത്യവും ജ്വലിക്കുന്നതുപോലെ പ്രകാശിക്കുന്നു.
Verse 15
अर्द्धक्रोशं च शिखरैर्महास्कन्धैः समावृतम् । प्रफुल्लशाखाशिखरं पिञ्जरं भाति तद्वनम् ॥ ७९.१५ ॥
അർദ്ധ ക്രോശം വ്യാപിച്ച ആ വനം ശിഖരങ്ങളാലും മഹാവൃക്ഷകാണ്ഡങ്ങളാലും ചുറ്റപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; പുഷ്പിതമായ ശാഖാഗ്രങ്ങളാൽ അത് മഞ്ഞപ്പൊൻ നിറത്തിൽ ദീപ്തമാകുന്നു.
Verse 16
द्विबाहुपरिणाहैस्तैस्त्रिहस्तायामविस्तृतैः । मनःशिलाचूर्णनिभैः पाण्डुकेसरशालिभिः ॥ ७९.१६ ॥
അവയുടെ ചുറ്റളവ് രണ്ട് ബാഹുവോളം, നീളം മൂന്ന് ഹസ്തം വരെ വ്യാപിച്ചിരുന്നു; മനഃശിലാ ചൂർണ്ണംപോലെയുള്ള വർണ്ണവും പാണ്ഡു-കേസരങ്ങളുമുണ്ടായിരുന്നു.
Verse 17
पुष्पैर्मनोहरैर्व्याप्तं व्याकोशैर्गन्धशोभिभिः । विराजति वनं सर्वं मत्तभ्रमरनादितम् ॥ ७९.१७ ॥
മനോഹര പുഷ്പങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞു, പൂർണ്ണമായി വിരിഞ്ഞ് സുഗന്ധശോഭയാൽ ദീപ്തമായ അവ പുഷ്പങ്ങളാൽ ആ മുഴുവൻ വനം വിരാജിക്കുന്നു; മത്തഭ്രമരങ്ങളുടെ മുഴക്കത്തിൽ അത് മുഴങ്ങുന്നു.
Verse 18
तद्वनं दानवैर्दैत्यैर्गन्धर्वैर्यक्षराक्षसैः । किन्नरैरप्सरोभिश्च महाभोगैश्च सेवितम् ॥ ७९.१८ ॥
ആ വനത്തിൽ ദാനവരും ദൈത്യരും, ഗന്ധർവരും, യക്ഷരും രാക്ഷസരും, കൂടാതെ കിന്നരരും അപ്സരസ്സുകളും—മഹാഭോഗസമ്പന്നമായ ദീപ്തിമാന സത്തകൾ—നിരന്തരം സഞ്ചരിച്ചു സേവിച്ചു.
Verse 19
तत्राश्रमो भगवतः कश्यपस्य प्रजापतेः । सिद्धसाधुगणाकीर्णं नानाश्रमसमाकुलम् ॥ ७९.१९ ॥
അവിടെ ഭഗവാനായ പ്രജാപതി കശ്യപന്റെ ആശ്രമം ഉണ്ടായിരുന്നു; അത് സിദ്ധന്മാരുടെയും സാധുക്കളുടെയും സംഘങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞതും, നാനാവിധ ആശ്രമവാസങ്ങളും തപോനിയമങ്ങളും കൊണ്ട് സജീവവുമായിരുന്നതും ആയിരുന്നു.
Verse 20
महानीलस्य मध्ये तु कुम्भस्य च गिरेस्तथा । मध्ये सुखा नदी नाम तस्यास्तीरे महद्वनम् ॥ ७९.२० ॥
മഹാനീലവും കുംഭം എന്ന പർവതവും തമ്മിലുള്ള പ്രദേശത്ത് ‘സുഖാ’ എന്ന പേരുള്ള ഒരു നദിയുണ്ട്; അതിന്റെ തീരത്ത് ഒരു മഹാവനം സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു.
Verse 21
पञ्चाशद्योजनायामं त्रिंशद्योजनमण्डलम् । रम्यं तालवनं श्रीमत् क्रोशार्द्धोच्छ्रितपादपम् ॥ ७९.२१ ॥
ആ ശ്രീമത്തായ രമണീയ താലവനം അമ്പത് യോജന നീളവും മുപ്പത് യോജന പരിസരവുമുള്ളതാണ്; അതിലെ വൃക്ഷങ്ങൾ അർധ ക്രോശം ഉയരത്തിൽ ഉയർന്നുനിൽക്കുന്നു.
Verse 22
महाबलैर्महासारैः स्थिरैरविचलैः शुभैः । महदञ्जनसंस्थानैः परिवृत्तैर्महाफलैः ॥ ७९.२२ ॥
അവ മഹാബലവും മഹാസാരവും ഉള്ളവ—സ്ഥിരവും അവിചലവും ശുഭവും; അഞ്ജന-ശ്യാമമായ മഹാകായ കൂമ്പാരങ്ങളെപ്പോലെ രൂപമുള്ളവ, വൃത്താകൃതിയോടെ നിറഞ്ഞവ, മഹാഫലധാരികളുമാണ്.
Verse 23
मृष्टगन्धगुणोपेतैरुपेतं सिद्धसेवितम् । ऐरावतस्य करिणस्तत्रैव समुदाहृतम् ॥ ७९.२३ ॥
ശുദ്ധസുഗന്ധഗുണസമ്പന്നവും സിദ്ധന്മാർ സേവിക്കുന്നതുമായതായി—അവിടെയേ ഐരാവത ഗജത്തിന്റെ പരാമർശവും പറയുന്നു।
Verse 24
ऐरावतस्य रुद्रस्य देवशैलस्य चान्तरे । सहस्रयोजनायामा शतयोजनविस्तृता ॥ ७९.२४ ॥
ഐരാവത, രുദ്ര, ദേവശൈലം എന്നിവയുടെ ഇടയിൽ അത് ദൈർഘ്യം സഹസ്ര യോജനയും വീതി ശത യോജനയും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു।
Verse 25
सर्वा ह्येकशिला भूमिर्वृक्षवीरुधवर्जिता । आप्लुता पादमात्रेण सलिलेन समन्ततः ॥ ७९.२५ ॥
സകല ഭൂമിയും ഒരൊറ്റ ശിലാപ്രദേശമായി, വൃക്ഷലതാദികളില്ലാതെ; ചുറ്റുമെങ്ങും പാദമാത്ര ജലത്തിൽ മുങ്ങിയിരുന്നു।
Verse 26
इत्येताभ्यन्तरद्रोण्यो नानाकाराः प्रकीर्त्तिताः । मेरोह् पार्श्वेन विप्रेन्द्रा यथावदनुपूर्वशः ॥ ७९.२६ ॥
ഇങ്ങനെ, ഹേ വിപ്രേന്ദ്രന്മാരേ, മേരു പർവതത്തിന്റെ പാർശ്വത്തിൽ വിവിധ രൂപങ്ങളായ ഈ അന്തർദ്രോണികൾ യഥാവിധി ക്രമാനുസൃതമായി വിവരിക്കപ്പെട്ടു।
Inside Adhyaya 79
Tirtha focus
- Pilgrimage MeritNot stated as a formal tīrtha-phala in the passage; merit is implied through siddha-sevita sanctity and the presence of Śrī in lotus-lakes and groves, suggesting auspiciousness accrues to those who honor and protect such waters and forests.
Ritual instructions
- BenefitImplied: alignment with auspicious order (śrī), prosperity-through-balance, and participation in siddha-sevita sanctity by honoring pure waters and protected groves; no explicit phala is stated.
The narrative frame
- Dialogue ToneDidactic, catalogic, and reverential—an authoritative topographic recital that treats ecology as theology
The emotional journey
- Dominant RasaAdbhuta (wonder) with Śānta (tranquil reverence)
- Emotional ProgressionFrom orientation in Meru’s sacred geography → accumulating marvel through measured basins, rivers, and groves → settling into serene auspiciousness as Śrī is shown to abide where waters and habitats are intact.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityPrimarily cosmographic (Meru-centered) and not directly mappable to a single historical terrestrial site; best approached as a symbolic sacred-ecology itinerary (lakes + groves) rather than a literal travel plan.
Frequently Asked Questions
Rather than issuing a direct moral injunction, the chapter teaches through description: balanced waters (prasanna-salila), protected groves, and abundant flora/fauna are presented as markers of auspicious cosmic order. The narrative associates Śrī (Lakṣmī) with lotus-lakes and forests, implying that prosperity depends on maintaining terrestrial habitats and water purity—an indirect ecological ethic consistent with Pṛthivī-centered stewardship themes.
No explicit calendrical markers (tithi, nakṣatra, māsa, or ṛtu) are stated in the provided adhyāya passage. The text focuses on spatial measurements and landscape qualities rather than ritual timing.
Environmental balance is conveyed through an idealized geography: clear, full waters; lotus proliferation; fruiting forests; and stable mountains. The repeated emphasis on flourishing groves (bilvavana, tālavana), non-degraded water bodies, and ‘siddha-sevita’ sanctity frames the landscape as something maintained and safeguarded—suggesting that Pṛthivī’s well-being is tied to conserving water systems and forest ecologies.
The chapter references Rudra as the describing authority and mentions the āśrama of Kaśyapa Prajāpati, situating the landscape within a sage-centered cultural geography. It also names Airāvata (associated with Indra’s elephant in broader tradition) and refers to communities such as siddhas, cāraṇas, gandharvas, yakṣas, rākṣasas, kinnaras, apsarases, daityas, and dānavas as inhabitants/visitors, indicating a multi-tiered cosmological population rather than a royal genealogy.
Ask anything about Adhyaya 79 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
