Adhyaya 79: Description of the Inner Basins (Droṇīs): Śrīsaras, Śrīvana, Bilva Forest, and Tāla Grove
Droṇī-varṇanaṃ: Śrīsaraḥ–Śrīvana–Bilvavana–Tālavana-prasaṅgaḥ
Ancient-Geography (Sacred Ecology and Cosmographic Topography)
వరాహపురాణంలోని వరాహ–పృథివీ ఉపదేశసంభాషణలో ఈ అధ్యాయం మేరుపర్వత సమీపంలోని ‘ద్రోణీ’లుగా చెప్పబడే అంతర్భాగ కుండాలు/లోయల భౌగోళిక–కోస్మోగ్రాఫిక్ జాబితాను అందిస్తుంది. ప్రాప్త పాఠంలో రుద్రుడు వక్తగా శ్రీసరస్, శ్రీవనం, బిల్వవనం, తాళవనం మొదలైన ప్రకాశమయ సరస్సులు, వనాలు, పర్వతాంతరాలను క్రమంగా వివరిస్తాడు; యోజన–క్రోశ పరిమాణాలు, బిల్వ–తాళ వృక్షలక్షణాలు, సిద్ధులు తదితర సత్త్వాల నివాసాన్ని పేర్కొంటాడు. శ్రీసరస్సులో కమలమధ్యంలోను శ్రీవనంలోను శ్రీ (లక్ష్మీ) నివసిస్తుందని చెప్పి భూమి సారవంతత, పవిత్ర జలరక్షణ, పుణ్యభూదృశ్య నిర్వహణలను అనుసంధానిస్తుంది. జలశుద్ధి, వనరక్షణ, సమృద్ధ జీవావాసం—ఇవి జగత్ సమతుల్యతకు, శుభవ్యవస్థకు సూచకాలని సూచిస్తుంది।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 79
Verse 1
रुद्र उवाच । सीतान्तस्याचलेन्द्रस्य कुमुदस्यान्तरेण च । द्रोण्यां विहङ्गपुष्टायां नानासत्त्वनिषेवितम् ॥ ७९.१ ॥
రుద్రుడు పలికెను—అచలేంద్రుడైన సీతాంత పర్వతమునకు మరియు కుముద పర్వతమునకు మధ్య, పక్షులచే పోషింపబడిన ఒక ద్రోణి (లోయ) ఉంది; అక్కడ నానావిధ జీవులు నివసించి సంచరిస్తుంటారు।
Verse 2
त्रियोजनशतायामं शतयोजनविस्तृतम् । सुरसामलपानीयं रम्यं तत्र सुरोचनम् ॥ ७९.२ ॥
అది (ప్రదేశం) పొడవున వంద యోజనాలు, వెడల్పున వంద యోజనాలు విస్తరించి ఉంది; అక్కడ సురసా, ఆమలా వంటి మధుర-నిర్మల పానీయం లభిస్తుంది; ఆ స్థలం రమణీయమై, ప్రకాశవంతమై, మనోహరంగా ఉంది।
Verse 3
द्रोणमात्रप्रमाणैश्च पुण्डरीकैः सुगन्धिभिः । सहस्रशतपत्रैश्च महापद्मैरलङ्कृतम् ॥ ७९.३ ॥
అది ద్రోణమాత్ర పరిమాణమున్న సుగంధిత పుండరీక (తెల్ల కమల) పుష్పాలతోను, సహస్ర లేదా శత పత్రాల మహాపద్మాలతోను అలంకృతమై యుండెను।
Verse 4
देवदानवगन्धर्वैर्महासर्पैरधिष्ठितम् । पुण्यं तच्छ्रीसरो नाम सप्रकाशमिहेह च ॥ ७९.४ ॥
దేవులు, దానవులు, గంధర్వులు మరియు మహాసర్పులు అధిష్ఠించిన ఆ పుణ్య సరస్సు ‘శ్రీసర’ అనే నామంతో ప్రసిద్ధి; ఇది ఇహలోకమందును పరలోకమందును ప్రకాశముగా ప్రసిద్ధమై యున్నది।
Verse 5
प्रसन्नसलिलैः पूर्णं शरण्यं सर्वदेहिनाम् । तत्र त्वेकं महापद्मं मध्ये पद्मवनस्य च ॥ ७९.५ ॥
ప్రసన్నమైన స్వచ్ఛ జలములతో నిండిన ఆ సరస్సు సమస్త దేహధారులకు శరణ్యము. అక్కడ పద్మవనమధ్యంలో ఒక్క మహాపద్మము నిలిచి యున్నది।
Verse 6
कोटिपत्रप्रकलितं तरुणादित्यवर्चसम् । नित्यं व्याकोशमधुरं चलत्वादतिमण्डलम् ॥ ७९.६ ॥
అది కోటి పత్రాలతో నిర్మితమై, ఉదయసూర్యుని వంటి కాంతి కలిగి—నిత్యం మధురముగా పూర్తిగా వికసించి యుండెను; కదలికవలన అత్యంత మండలాకారముగా కనిపించెను।
Verse 7
चारुकेसरजालाढ्यं मत्तभ्रमरनादितम् । तस्मिन्मध्ये भगवती साक्षात् श्रीर्नित्यमेव हि । लक्ष्मीस्तु तं तदावासं मूर्त्तिमन्तं न संशयः ॥ ७९.७ ॥
మనోహరమైన కేసరజాలంతో సమృద్ధమై, మత్తభ్రమరాల గుంజనతో నినదించే ఆ పద్మమధ్యంలో భగవతి—సాక్షాత్ శ్రీ—నిత్యము నివసించుచున్నది. లక్ష్మీ కూడా సందేహములేక ఆ స్థలమును తన మూర్తిమంతమైన నివాసముగా భావించుచున్నది।
Verse 8
सरसस्तस्य तीरे तु तस्मिन् सिद्धनिषेवितम् । सदा पुष्पफलṃ रम्यं तत्र बिल्ववनं महत् ॥ ७९.८ ॥
ఆ సరస్సు తీరాన, సిద్ధులు సేవించే ఆ స్థలంలో నిత్యం పుష్పఫలసమృద్ధిగా, రమ్యంగా ఉన్న మహా బిల్వవనం ఉంది।
Verse 9
शतयोजनविस्तीर्णं द्वियोजनशतायतम् । अर्द्धक्रोशोच्छशिखरैर्महावृक्षैः समन्ततः । शाखासहस्रकलितैर्महास्कन्धैः समाकुलम् ॥ ७९.९ ॥
ఆ వనం శతయోజనాల విస్తీర్ణంతో, ద్విశతయోజనాల పొడవుతో విస్తరించి ఉండెను; చుట్టూ అర్ధక్రోశ ఎత్తైన శిఖరాల మహావృక్షాలతో ఆవరించబడి, వేల శాఖలతో కూడిన మహాకాండాలతో ఘనంగా నిండిఉంది।
Verse 10
फलैः सहस्रसङ्काशैः हरितैः पाण्डुरैस्तथा । अमृतस्वादुसदृशैर्भेरीमात्रैः सुगन्धिभिः ॥ ७९.१० ॥
అక్కడ సహస్రసమానమైన వైభవ/ప్రాచుర్యమున్న ఫలాలు—కొన్ని పచ్చగా, కొన్ని పాండురంగా; అమృతసమాన మధురంగా, భేరి (నగారా) పరిమాణంలో పెద్దగా, సువాసనతో ఉండెను।
Verse 11
शीऱ्यद्भिश्च पतद्भिश्च कीर्णभूमिवनान्तरम् । नाम्ना तच्छ्रीवनं नाम सर्वलोकेषु विश्रुतम् ॥ ७९.११ ॥
చెదిరిపోయి కూలిపోతున్న వృక్షాలతో ఆ వనాంతరం చిందరవందరగా ఉండెను; దాని పేరు ‘శ్రీవనం’, అది సమస్త లోకాలలో ప్రసిద్ధం।
Verse 12
देवादिभिः समाकीर्णमष्टाभिः ककुभिः शुभम् । बिल्वाशिभिश्च मुनिभिः सेवितं पुण्यकारिभिः । तत्र श्रीः संस्थिता नित्यं सिद्धसङ्घनिषेविता ॥ ७९.१२ ॥
అష్టదిక్కులలో శుభప్రదమైన ఆ స్థలం దేవతలు మొదలైనవారితో నిండివుంది; బిల్వఫలాహారులైన పుణ్యకారక మునులు దానిని సేవిస్తారు। అక్కడ శ్రీ నిత్యం స్థితమై, సిద్ధసంఘములచే పరిచర్యింపబడుతుంది।
Verse 13
एकैकस्याचलेन्द्रस्य मणिशैलस्य चान्तरम् । शतयोजनविस्तीर्णं द्वियोजनशतायतम् ॥ ७९.१३ ॥
ప్రతి పర్వతరాజు మరియు మణిశైల పర్వతం మధ్య అంతరం వెడల్పు వంద యోజనాలు, పొడవు రెండువందల యోజనాలు.
Verse 14
विमलं पङ्कजवनं सिद्धचारणसेवितम् । पुष्पं लक्ष्म्या धृतं भाति नित्यं प्रज्वलतीव ह ॥ ७९.१४ ॥
నిర్మలమైన పద్మవనం సిద్ధచారణుల సేవతో పావనమై ఉంది; అక్కడ లక్ష్మీ ధరించిన పుష్పం నిత్యం అగ్నివలె ప్రకాశిస్తుంది.
Verse 15
अर्द्धक्रोशं च शिखरैर्महास्कन्धैः समावृतम् । प्रफुल्लशाखाशिखरं पिञ्जरं भाति तद्वनम् ॥ ७९.१५ ॥
అర్ధ క్రోశం విస్తరించిన ఆ వనం శిఖరాలు మరియు మహావృక్షకాండాలతో ఆవరించబడి ఉంది; పుష్పించిన శాఖాగ్రాలతో అది పింగళ-సువర్ణవర్ణంగా ప్రకాశిస్తుంది.
Verse 16
द्विबाहुपरिणाहैस्तैस्त्रिहस्तायामविस्तृतैः । मनःशिलाचूर्णनिभैः पाण्डुकेसरशालिभिः ॥ ७९.१६ ॥
వాటి పరిణాహం రెండు బాహువులంత, పొడవు మూడు హస్తాలంత విస్తరించింది; అవి మనఃశిలా చూర్ణంలాంటి వర్ణంతో, పాండుర కేశరాలతో యుక్తంగా ఉన్నాయి.
Verse 17
पुष्पैर्मनोहरैर्व्याप्तं व्याकोशैर्गन्धशोभिभिः । विराजति वनं सर्वं मत्तभ्रमरनादितम् ॥ ७९.१७ ॥
మనోహర పుష్పాలతో నిండిన, పూర్తిగా వికసించి సువాసన-శోభతో ప్రకాశించే ఆ పుష్పాల వల్ల సమస్త వనం విరాజిల్లుతుంది; మత్త భ్రమరాల నాదంతో అది మార్మోగుతుంది.
Verse 18
तद्वनं दानवैर्दैत्यैर्गन्धर्वैर्यक्षराक्षसैः । किन्नरैरप्सरोभिश्च महाभोगैश्च सेवितम् ॥ ७९.१८ ॥
ఆ అరణ్యం దానవులు, దైత్యులు, గంధర్వులు, యక్షులు, రాక్షసులు, అలాగే కిన్నరులు మరియు అప్సరసలచే—మహాభోగసంపన్నులైన తేజోవంతులచే—సేవింపబడెను।
Verse 19
तत्राश्रमो भगवतः कश्यपस्य प्रजापतेः । सिद्धसाधुगणाकीर्णं नानाश्रमसमाकुलम् ॥ ७९.१९ ॥
అక్కడ భగవంతుడైన ప్రజాపతి కశ్యపుని ఆశ్రమము ఉండెను; అది సిద్ధులు, సాధువుల సమూహాలతో నిండినదై, నానావిధ ఆశ్రమవాసాలు మరియు తపోనియమాలతో కళకళలాడుచుండెను।
Verse 20
महानीलस्य मध्ये तु कुम्भस्य च गिरेस्तथा । मध्ये सुखा नदी नाम तस्यास्तीरे महद्वनम् ॥ ७९.२० ॥
మహానీలము మరియు కుంభమనే పర్వతముల మధ్య ప్రాంతములో ‘సుఖా’ అనే నది ఉంది; ఆ నది తీరమున ఒక మహావనం విస్తరించి ఉంది।
Verse 21
पञ्चाशद्योजनायामं त्रिंशद्योजनमण्डलम् । रम्यं तालवनं श्रीमत् क्रोशार्द्धोच्छ्रितपादपम् ॥ ७९.२१ ॥
ఆ శ్రీమంతమైన, రమ్యమైన తాలవనం యాభై యోజనముల పొడవు, ముప్పై యోజనముల పరిధి కలది; అందులోని వృక్షములు అర్ధ క్రోశమంత ఎత్తుగా నిలిచియున్నవి।
Verse 22
महाबलैर्महासारैः स्थिरैरविचलैः शुभैः । महदञ्जनसंस्थानैः परिवृत्तैर्महाफलैः ॥ ७९.२२ ॥
అవి మహాబలముగలవి, మహాసారముగలవి—స్థిరములు, అవిచలములు, శుభములు; అంజన-శ్యామమైన మహాకాయ సమూహాలవలె ఆకారముగలవి, సుగోళములు, మహాఫలములు ధరించినవి।
Verse 23
मृष्टगन्धगुणोपेतैरुपेतं सिद्धसेवितम् । ऐरावतस्य करिणस्तत्रैव समुदाहृतम् ॥ ७९.२३ ॥
శ్రేష్ఠ సువాసనగుణసంపన్నమై, సిద్ధులచే సేవింపబడినదిగా—అక్కడే ఐరావత గజేంద్రుని గురించియు పేర్కొనబడింది।
Verse 24
ऐरावतस्य रुद्रस्य देवशैलस्य चान्तरे । सहस्रयोजनायामा शतयोजनविस्तृता ॥ ७९.२४ ॥
ఐరావత, రుద్ర మరియు దేవశైలముల మధ్యనున్నది—దైర్ఘ్యంలో సహస్ర యోజనాలు, విస్తారంలో శత యోజనాలు.
Verse 25
सर्वा ह्येकशिला भूमिर्वृक्षवीरुधवर्जिता । आप्लुता पादमात्रेण सलिलेन समन्ततः ॥ ७९.२५ ॥
సమస్త భూమి ఒక్క శిలామయ విస్తారమై, వృక్షలతాదులు లేనిదిగా; చుట్టూరా పాదమాత్ర జలంతో మునిగిపోయి ఉండెను।
Verse 26
इत्येताभ्यन्तरद्रोण्यो नानाकाराः प्रकीर्त्तिताः । मेरोह् पार्श्वेन विप्रेन्द्रा यथावदनुपूर्वशः ॥ ७९.२६ ॥
ఇట్లు, ఓ విప్రేంద్రులారా, మేరుపర్వత పార్శ్వమున నానారూపములైన ఈ అంతర్ద్రోణులు యథావిధిగా క్రమక్రమంగా వర్ణింపబడినవి।
Frequently Asked Questions
Rather than issuing a direct moral injunction, the chapter teaches through description: balanced waters (prasanna-salila), protected groves, and abundant flora/fauna are presented as markers of auspicious cosmic order. The narrative associates Śrī (Lakṣmī) with lotus-lakes and forests, implying that prosperity depends on maintaining terrestrial habitats and water purity—an indirect ecological ethic consistent with Pṛthivī-centered stewardship themes.
No explicit calendrical markers (tithi, nakṣatra, māsa, or ṛtu) are stated in the provided adhyāya passage. The text focuses on spatial measurements and landscape qualities rather than ritual timing.
Environmental balance is conveyed through an idealized geography: clear, full waters; lotus proliferation; fruiting forests; and stable mountains. The repeated emphasis on flourishing groves (bilvavana, tālavana), non-degraded water bodies, and ‘siddha-sevita’ sanctity frames the landscape as something maintained and safeguarded—suggesting that Pṛthivī’s well-being is tied to conserving water systems and forest ecologies.
The chapter references Rudra as the describing authority and mentions the āśrama of Kaśyapa Prajāpati, situating the landscape within a sage-centered cultural geography. It also names Airāvata (associated with Indra’s elephant in broader tradition) and refers to communities such as siddhas, cāraṇas, gandharvas, yakṣas, rākṣasas, kinnaras, apsarases, daityas, and dānavas as inhabitants/visitors, indicating a multi-tiered cosmological population rather than a royal genealogy.